Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 16 ліпеня

|  |
| --- |
| ← **ліпень** → |
| п | а | с | ч | п | с | н |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |
| 2026 |

**16 ліпеня** — сто дзевяноста сёмы (сто дзевяноста восьмы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі

* 622: Традыцыйная дата хіджры — перасялення Мухамада і яго прыхільнікаў з Меккі ў Медзіну. Пачатак ісламскага календара.
* 1050: Першая згадка Нюрнберга.
* 1054: Папскія легаты абвясцілі адлучэнне ад царквы патрыярха Міхаіла Керуларыя. Пачатак Вялікай схізмы.
* 1228: Кананізаваны Францыск Асізскі.
* 1931: Імператар Хайле Селасіе I прымае першую Канстытуцыю Эфіопіі.
* 1941: Германскія войскі занялі Смаленск.
* 1944: У Мінску на полі былога іпадрома адбыўся Партызанскі парад.
* 1945: ЗША паспяхова праводзяць першыя ў свеце ядзерныя выпрабаванні.
* 1965: Адкрыты Манбланскі тунэль, які злучыў Францыю і Італію.
* 1979: Садам Хусейн заняў пасаду прэзідэнта Ірака.
* 1990: Вярхоўная Рада Украіны прыняла Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце.
* 1990: Заснаваны Музей гісторыі Магілёва.
* 1994: Першы фрагмент каметы Шумейкераў — Леві 9 урэзаўся ў атмасферу Юпітэра.
* 2022: Катастрофа Ан-12 пад Кавалай у Грэцыі.

## Нарадзіліся

Руаль Амундсен
* 1194: Клара Асізская, італьянская святая
* 1723: Джошуа Рэйналдс, англійскі жывапісец, тэарэтык мастацтва (пам. 23.2.1792)
* 1796: Каміль Каро, французскі жывапісец (пам. 1875)
* 1860: Ота Есперсен, дацкі лінгвіст, стваральнік філасофіі граматыкі
* 1872: Руаль Амундсен, нарвежскі падарожнік
* 1883: Чарлз Шылер, амерыканскі мастак
* 1888: Фрыц Цэрніке, галандскі фізік. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1953)
* 1896: Тругве Лі, нарвежскі палітык, першы генеральны сакратар ААН
* 1902: Аляксандр Лурыя, расійскі псіхолаг, заснавальнік неўрапсіхалогіі
* 1911: Джынджэр Роджэрс, амерыканская актрыса
* 1928: Роберт Шэклі, амерыканскі пісьменнік-фантаст
* 1936: Ясуа Фукуда, прэм’ер-міністр Японіі
* 1946: Рэйнальда Арэнас, кубінскі пісьменнік
* 1959: Юрген Лігі, эстонскі дзяржаўны дзеяч
* 1968: Лары Сэнгер, адзін з заснавальнікаў і галоўны рэдактар Вікіпедыі
* 1983: Адрыян Піц, румынскі футбаліст
* 1994: Шэрыка Джэксан, ямайская лёгкаатлетка

## Памерлі

Герберт фон Караян
* 1216: Інакенцій III, Папа Рымскі
* 1691: Франсуа-Мішэль маркіз дэ Лувуа, французскі дзяржаўны дзеяч
* 1747: Джузэпэ Марыя Крэспі, італьянскі мастак
* 1764: Іван VI, імператар расійскі
* 1976: Ян Станкевіч, беларускі мовазнавец, гісторык, палітычны дзеяч
* 1985: Генрых Бёль, нямецкі пісьменнік
* 1989: Герберт фон Караян, аўстрыйскі дырыжор
* 1990: Мікалай Арэхва, дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, беларускі гісторык
* 1997: Дора Маар, французская мастачка

## Святкуюць

* Грузія: Дзень духоўнай любові
* Ірландыя: Дзень Дзевы Марыі
* Італія: Дзень Дзевы Марыі
* Уругвай: Дзень перамогі на чэмпіянаце свету па футболе
# Актава

**Актава** (ад лац.: octava — восьмая) — музычны інтэрвал, у якім суадносіны частот паміж гукамі складае 1 да 2 (гэта значыць частата высокага гуку ў 2 разы больш нізкага). Суб’ектыўна на слых актава ўспрымаецца як ўстойлівы, базісны музычны інтэрвал. Два паслядоўных гуку, адлеглыя на актаву, успрымаюцца вельмі падобнымі адзін да аднаго, хоць відавочна адрозніваюцца па вышыні.

Інтэрвал актавы ахоплівае восем ступеней дыятанічнага гукараду, напрыклад, ад «до» да наступнага «до» або ад «рэ» да наступнага «рэ» і г. д. Актава пазначаецца лічбай 8.

Актава існуе ў трох разнавіднасцях:

* **Чыстая актава** — інтэрвал у восем ступеней і шэсць тонаў, найпрасцейшыя суадносіны двух гукаў рознай вышыні, у якіх частата ваганняў ставіцца як два да аднаго, гэта значыць верхні гук мае ўдвая вялікую частату ваганняў, чым ніжні гук. Пазначаецца *ч. 8*.
* **Паменшаная актава** — інтэрвал у восем ступеней і пяць з паловай тонаў, пазначаецца *пам. 8*.
* **Павялічаная актава** — інтэрвал у восем ступеней і шэсць з паловай тонаў, пазначаецца *пав. 8*.

*a — чыстая актава, b — паменшаная актава, c — павялічаная актава*
Тэрмінам «актава» называюцца таксама:

* Восьмая ступень дыятанічнага гукараду;
* Частка раўнамерна тэмпераванага гукараду, якая ўключае дванаццаць гукаў рознай вышыні ад ноты «до» да ноты «сі» ўключна. Уся прастора частот, якая выкарыстоўваецца ў музыцы, разбіта такім чынам на сем поўных і дзве няпоўныя актавы, якія завуцца: субконтрактава, контрактава, вялікая актава, малая актава, і актавы з першай па пятую.
* Разнавіднасць самага нізкага мужчынскага голасу — баса (баса-прафунда), дыяпазон якога пачынаецца ад гуку *A 1* («ля» контрактавы; у асобных спевакоў — яшчэ ніжэй) .

## Гучанне

|  |  |
| --- | --- |
|

C-C

Актава узыходная

---

*Праблемы з праслухоўваннем гэтага файла? Гл. Дапамога.* |

C-C

Актава сыходная

---

*Праблемы з праслухоўваннем гэтага файла? Гл. Дапамога.* |
# Нота

**Нота** — умоўны графічны знак, змешчаны на нотным стане. Ён паказвае вышыню і адносную працягласць гуку.

Тэрмін «нота» ўжываецца для абазначэння гуку ўмоўным знакам і толькі да графічнага знака, а не да гукавога адчування.

## Гл. таксама

* Дыез
* Бемоль

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Нотныя знакі |
| --- |
|   |   |  C |  D |  E |  F |   G |  A | H (B) |
|   |  |  |  |  |  |  |  |  |   |
|   |   | до | рэ | мі | фа | соль | ля | сі |   |

 |
# Італьянская мова

| Італьянская |
| --- |
|  |
| Саманазва | italiano |
| Краіны | Італія і 29 іншых краін |
| Рэгіёны | Заходняя Еўропа |
| Афіцыйны статус |
Італія, Швейцарыя, Сан-Марына, Ватыкан, Еўрапейскі Саюз, рэгіёны Славеніі і Харватыі |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Accademia della Crusca |
| Агульная колькасць носьбітаў | 70 млн. |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
|
Індаеўрапейская
Раманскія
Заходнераманскія
**Італьянская** |
| Пісьменнасць | італьянскі алфавіт[d] і Italian Braille[d] |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | ита 235 |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |
| WALS | ifi і ita |
| Ethnologue | ita |
| Linguasphere | 51-AAA-q |
| ABS ASCL | 2401 і 24 |
| IETF | it |
| Glottolog | ital1282 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

Італьянскі скорапіс выкладаецца ў пачатковай школе
**Італьянская мова** належыць да раманскай групы індаеўрапейскай сям'і.

Італьянская мова — гэта мова Італіі, некаторых рэгіёнаў Швейцарыі, Славеніі і Харватыі, а таксама рэспублікі Сан-Марына. Яна з'яўляецца дзяржаўнай у Італіі, Сан-Марына, адной з дзяржаўных моў Ватыкана і Швейцарыі. Агулькая колькасць носьбітаў італьянскай мовы складае каля 70 мільёнаў чалавек.

Італьянская мова паходзіць ад лаціны — мовы старажытнага Рыму. Пасля распаду Рымскай імперыі на тэрыторыі Італіі былі распаўсюджаныя некалькі мясцовых варынятаў «народнай лаціны». Аснову сучаснай італьянскай мовы складае тасканскі (фларэнційскі) дыялект, на якім пісалі сусветна вядомыя італьянскія класікі Дантэ, Петрарка, Бакача. Асобныя дыялекты (венецыянскі, неапалітанскі і інш.) існуюць у італьянскай мове дагэтуль.

Італьянскую мову часта называюць адной з самых прыгожых і мілагучных моў свету, ці нават самай прыгожай, што выклікана вялікім удзелам галосных гукаў. Таксама яна вядомая як мова класічнай музыкі. Большая частка музыкальнай тэрміналогіі мае італьянскае паходжанне. З італьянскай мовы паходзяць таксама шэраг кулінарных, архітэктурных тэрмінаў ды інш.

## Гл. таксама

* Граматыка італьянскай мовы

## Крыніцы

## Літаратура

* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu. ISBN 978-8894034813.
* Palermo, Massimo (2015). *Linguistica italiana*. Il Mulino. ISBN 978-8815258847.

У Вікікнігах можна знайсці дадатковыя матэрыялы па тэме:
«Італьянская мова»
# Акорд

**Акорд** (італ.: accordo — згода, сугучнасць) — спалучэнне некалькіх гукаў рознай вышыні, якія ўспрымаюцца як гукавое адзінства. Асноўны элемент гармоніі. Заканамернасць будовы акорда — тэрцавасць складу (гукі размешчаны або шляхам перастановак, могуць быць размешчаны на тэрцыях). Ніжні гука акорда называюць асноўным тонам. Адрозніваюць 2 класы акордаў: тэрцавыя (трохгуччы, септакорды, акорды з секстай, нон-акорды, ундэцым- і тэрдэцымакорды) і нятэрцавыя монаакорды і поліакорды (акорды складанай структуры, частка якіх, узятая асобна, можа разглядацца як акорд). Выразнасць акорда абумоўлена яго функцыяй, звязанай са становішчам акорда ў ладзе, і фанізмам — характарам гучання, які залежыць ад інтэрвальнага складу, размяшчэння, рэгістра, музычнага кантэксту. Найбольш пашыраны акорд тэрцавай будовы, ускладненыя храматычнай зменай гукаў — альтэрацыяй; некаторае пашырэнне атрымалі акорды квартавай будовы.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Мажор

**Мажор**, **натуральны мажор** (лац.: dur, durus - цвёрды, італ.: maggiore, фр.: majeur - вялікі) у сучаснай заходняй музыцы - адзін з асноўных відаў ладу (разам з мінорам). Характэрная асаблівасць мажора - трэцяя ступень дыятанічнай гамы, якая адстаіць ад першай ступені на вялікую тэрцыю. Акрамя натуральнага, існуюць таксама гарманічны і меладычны мажор.

## Ступені ладу

Кожная ступень мажорнага або мінорнага ладу мае самастойную назву:

Натуральны до-мажор праслухаць
* I ступень — тоніка (Т),
* II ступень — сыходзячы ўводны гук,
* III ступень — медыянта (сярэдняя),
* IV ступень — субдамінанта (S),
* V ступень — дамінанта (D),
* VI ступень — субмедыянта (ніжняя медыянта),
* VII ступень — узыходны ўводны гук.

Тоніка, субдаммнанта і дамінанта называюцца галоўнымі ступенямі, астатнія - пабочнымі ступенямі.

## Абазначэнне

Пры абазначэнні танальнасці слова «мажор» дадаецца да назвы тонікі, напрыклад «До мажор» (С-dur), «Фа-дыез мажор» (Fis-dur) і т. п.

## Гучанне

Звычайна афарбоўка гучання мажорных твораў суб'ектыўна ўспрымаецца як светлая і «вясёлая», у супрацьлегласць афарбоўцы мінора. Кантраст мажору і мінору складае адзін з найважнейшых эстэтычных кантрастаў у музыцы.
# Трохгучча

**Трохгу́чча** — акорд, які складаецца з трох гукаў, якія можна размясціць па тэрцыях.

## Утварэнне трохгучча

Састаўныя гукі трохгучча называюцца *асноўным* (пазначаецца 1), *тэрцавым* (пазначаецца ³) і *квінтавым* (пазначаецца 5) тонамі, у залежнасці ад таго, якое месца яны займаюць у асноўным становішчы (будучы размешчанымі па тэрцыях).

* *Асноўным тонам (прымай)* называецца той гук трохгучча, які ў сціснутым распалажэнні знаходзіцца ўнізе.
* *Тэрцавым тонам (тэрцыяй)* называецца той гук трохгучча, які ў сціснутым распалажэнні знаходзіцца пасярэдзіне.
* *Квінтавым тонам (квінтай)* называецца той гук трохгучча, які ў сціснутым распалажэнні знаходзіцца ўверсе.

Гэтыя назвы, пакуль гаворка ідзе аб дадзеным акордзе, уласцівыя нотам незалежна ад іх узаемнага размяшчэння (формы трохгучча).

Кожнае трохгучча змяшчае ў сціснутым распалажэнні 2 тэрцыі (ніжнюю і верхнюю) і адну квінту ў выніку. У залежнасці ад якасці гэтых інтэрвалаў трохгуччы дзеляцца па сваёй структуры на чатыры тыпы:

* *вялікае (мажорнае) трохгучча* (на малюнку 1) змяшчае ў сціснутым распалажэнні вялікую тэрцыю знізу, малую тэрцыю зверху і чыстую квінту ў выніку;
* *малае (мінорнае) трохгучча* (на малюнку 2) змяшчае ў сціснутым распалажэнні малую тэрцыю знізу, вялікую тэрцыю зверху і чыстую квінту ў выніку;
* *павялічанае трохгучча* (на малюнку 3) змяшчае ў сціснутым распалажэнні 2 вялікія тэрцыі і павялічаную квінту ў выніку;
* *паменшанае трохгучча* (на малюнку 4) змяшчае ў сціснутым распалажэнні 2 малыя тэрцыі і паменшаную квінту ў выніку.

Вялікае і малае трохгучча з’яўляюцца кансанансамі і ў першую чаргу могуць прымяняцца як устойлівыя танічныя акорды. Павелічанае і паменшанае трохгучча з’яўляюцца дысананснымі.

## Звароты трохгучча

*Зваротам трохгучча* называецца такі яго від, у якім ніжнім гукам з’яўляецца тэрцавы або квінтавы тон асноўнага трохгучча. Трохгучча можа быць трох відаў, кожны з якіх адрозніваецца ад папярэдняга тым, што ніжні гук узняты на актаву вышэй. Гэта аперацыя таксама называецца *зваротам*. Трэці зварот прыводзіць да вяртання да пачатковай формы трохгучча — асноўнага віду, размешчанага на актаву вышэй:

* *трохгучча* (асноўны від) — з асноўным тонам у ніжнім голасе.
* *секстакорд* (або першы зварот трохгучча) — зварот з тэрцавым тонам у ніжнім голасе. У класічнай гармоніі секстакорд пазначаецца лічбай 6.
* *квартсекстакорд* (або другі зварот трохгучча) — зварот з квінтавым тонам у ніжнім голасе. Квартсекстакорд пазначаецца лічбамі 4 і 6 (або 6 і 4). У ім, як і ў секстакордзе, крайнія гукі ўтвараюць сексту, а прыкметай з’яўляецца наяўнасць чыстай кварты ў аснове.

## Крыніцы

## Літаратура

* Трохгу́чча // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 529. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
# Дамінанта (музыка)

**Даміна́нта** (ад лац.: dominans — «пануючы») — у музыцы назва гуку пятай ступені ладу. У гармоніі — адна з танальных функцый у мажоры і міноры, якая валодае інтэнсіўным імкненнем да тонікі.

## Апісанне

Асновай акордаў дамінанты з’яўляецца трахгучча пятай ступені ладу. Функцыю дамінанты (пазначаецца лацінскай літарай **D**) могуць выконваць і акорды, якія будуюцца на VII і III ступенях. Таксама гэтую функцыю нясуць розныя відазмяненні асноўнага акорда: дабаўленне дысанансаў, лінеарных і заменных тонаў, увядзенне альтэрацыі, пропуск прымы і іншых тонаў.

Да дамінантавай групы адносяць некаторыя падобныя па ролі ў танальнасці акорды, напрыклад, «дубль-дамінанта» — акорд з павялічанай секстай на паніжанай другой ступені.

## Крыніцы

## Літаратура

* Дамінанта // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 32. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
# Гармонія (музыка)

**Гармо́нія** ў музыцы — тэрмін, які мае два асноўныя значэнні: сістэма сродкаў музычнай выразнасці і навуковая дысцыпліна.

## Гармонія як сродак музычнай выразнасці

Гармонія — гэта сістэмна арганізаваныя сродкі музычнай выразнасці, якія грунтуюцца на заканамерным аб'яднанні тонаў у сугучча і заканамернай сувязі сугуччаў паміж сабой.

У сучаснай тэорыі музыкі пад сугуччам разумеюць лагічна дыферэнцыраваныя гукавыя спалучэнні. У паслядоўнасці сугуччаў выяўляецца значэнне кожнага з іх у ладзе (ладавая функцыя). Спецыфічны характар гучання кожнага сугучча (фанізм) залежыць ад яго інтэрвальнага складу, падваення тонаў, іх размяшчэння, рэгістра і дынамікі. Асноўным тыпам сугучча з'яўляецца акорд. Падзел акордаў на кансанансы і дысанансы, устойлівыя і няўстойлівыя, адлюстроўвае акустычны і ладавы аспекты. Сувязь паміж кансанантнасцю і ўстойлівасцю, дысанантнасцю і няўстойлівасцю з'яўляецца прынцыповай для класічнай гармоніі.

Гармонія таксама ахоплівае суадносіны танальнасцей і ладоў. Рух галасоў (голасавядзенне) у шматгалосай музыцы гамафоннага і поліфанічнага складу падпарадкаваны пэўным правілам. Функцыянальна асэнсаваная паслядоўнасць акордаў, танальнасцей і ладоў, а таксама рытм іх змены (адхіленні, мадуляцыі, кадэнцыі, секвенцыі, гарманічнае вар'іраванне) з'яўляецца адной з неабходных умоў формаўтварэння ў музыцы.

Вобразна-мастацкае значэнне гармоніі раскрываецца ва ўзаемадзеянні з мелодыяй, метрарытмам і іншымі кампанентамі музычнай мовы, утвараючы пэўны музычны стыль (эпохі, кірунку, кампазітара, асобнага твора). Нацыянальная характэрнасць гармоніі вызначаецца ўплывам інтанацыйнага складу пэўнай нацыянальнай музыкі. Сутнасць і ўспрыняцце гармоніі эвалюцыянуюць у працэсе творчай практыкі.

## Гармонія як навуковая дысцыпліна

Гармонія — гэта навуковая і навучальная дысцыпліна, якая вывучае гісторыю вучэнняў пра гармонію, класічныя і сучасныя яе сістэмы. Яна прадугледжвае практычнае авалоданне тэхнікай гарманізацыі і іншымі сродкамі выразнасці, уласцівымі гармоніі.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Т. А. Дубкова.* Гармонія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 65. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* *Шевалье Л.* История учений о гармонии. — М., 1931.
* *Тюлин Ю. Н.* Учение о гармонии. — 3-е выд.. — М., 1966.
* *Скребков С. С.* Гармония в современной музыке: Очерки. — М., 1965.
* *Холопов Ю. Н.* Очерки современной гармонии: Исслед.. — М., 1974.
* *Холопов Ю. Н.* Гармония: Теорет. курс. — М., 1988.
* *Гуляницкая Н. С.* Введение в современную гармонию. — М., 1984.
# Тоніка

* **Тоніка** — першая і галоўная ступень ладу, да якой імкнуцца ўсе астатнія ступені.
* **Тоніка (або танічная трохгучнасць)** — трохгучнасць, пабудаваная на першай ступені ладу. Танічная трохгучнасць — самы ўстойлівы акорд ладу.