# Французская мова

| Французская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | français |
| Краіны | — |
| Рэгіёны | Заходняя Еўропа і былыя французскія калоніі ў Афрыцы, Паўночнай Амерыцы і Акіяніі |
| Афіцыйны статус |

Каля 30 краін
 Францыя
 Люксембург
 Манака
 Швейцарыя
**Бельгія Валонія
* Брусель

 Гаіці
 Канада
 Бенін
 Буркіна-Фасо
 Бурундзі
 Габон
 Гвінея
 Джыбуці
 Камерун
 Каморы
 ДР Конга
 Рэспубліка Конга
 Кот-д’Івуар
 Маўрыкій
 Мадагаскар
 Малі
 Нігер
 Руанда
 Сейшэльскія Астравы
 Сенегал
 Тога
 ЦАР
 Чад
 Экватарыяльная Гвінея
 Вануату
**ЗША Луізіяна
* Мэн

Залежныя тэрыторыі:
**Вялікабрытанія Гернсі
* Джэрсі

**Францыя Гвадэлупа
* Маёта
* Марцініка
* Рэюньён
* Гвіяна
* Новая Каледонія
* Сен-Бартэльмі
* Сен-Мартэн
* Сен-П'ер і Мікелон
* Уоліс і Футуна
* Французская Палінезія

Рэгіёны:
**Італія Вале-д’Аоста

 **Індыя Пудучэры

Арганізацыі:
 ААН
 Еўрапейскі Саюз
 Бенілюкс
 Ватыкан (дыпламатычная мова)
 Франкафонія
 МАК
 АЭСР
 МКС
 МАС
 |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Французская акадэмія, Каралеўская акадэмія французскай мовы і літаратуры[d] і Office québécois de la langue française[d] |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 77 200 000 чал. (2019)
* 208 157 220 чал. (2016)
 |
| Рэйтынг |
14 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
| еўраазіяцкія мовы
індаеўрапейскія мовы
італійскія мовы
Latino-Faliscan
раманскія мовы
Italo-Western
Заходне-раманскія мовы
Гала-іберыйскія мовы
Гала-раманскія мовы
Gallo-Rhaetian
Мовы ойль
французская мова |
| Пісьменнасць | French alphabet[d] і French Braille[d] |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | фра 745 |
| ISO 639-1 | fr |
| ISO 639-2 | fra і fre |
| ISO 639-3 | fra |
| WALS | fre |
| Ethnologue | fra |
| Linguasphere | 51-AAA-i |
| ABS ASCL | 2101 і 21 |
| IETF | fr |
| Glottolog | stan1290 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Французская мова** (*français, la langue française*) — адна з раманскіх моў гала-раманскай падгрупы. Родная мова большасці насельніцтва ў Французскай Рэспубліцы, Рэспубліцы Гаіці, Манака, а таксама каля чвэрці насельніцтва Канады і ў франкамоўных абласцях Швейцарыі (Рамандыя) і Бельгіі (Валонія і Брусель).

Французская мова з'яўляецца нашчадкам гаворак лацінскай мовы Рымскай імперыі, як і італьянская, партугальская, іспанская, румынская, сардзінская і каталонская мовы. Яе бліжэйшымі сваякамі аднак з'яўляюцца іншыя мовы ойль і французска-крэольскія мовы. Яе развіццё праходзіла таксама пад уплывам кельцкіх моў рымскай Галіі і германскай франкскай мовы ў перыяд узмацнення франкскай дзяржавы.

## Становішча ў свеце

### Франкафоны ў свеце

У свеце на французскай мове размаўляе ад 173 (1998) да 500 мільёнаў чалавек (2005). Колькаснае размеркаванне франкафонаў прадстаўлена ў наступнай табліцы:

| Кантыненты | «Сапраўдныя» франкафоны | «Частковыя» франкафоны | Агульная колькасць франкафонаў |
| --- | --- | --- | --- |
| Афрыка | 32 189 500 | 46 740 000 | 78 929 500 |
| Еўропа | 67 856 500 | 8 200 000 | 76 056 500 |
| Амерыка | 10 481 000 | 4 064 000 | 14 450 000 |
| Азія | 1 672 000 | 1 560 000 | 3 232 000 |
| Акіянія | 467 000 | 45 000 | 512 000 |
| **Разам** | **112 666 000** | **60 612 000** | **173 278 000** |

### Статус французскай мовы

Французская мова з'яўляецца афіцыйнай мовай многіх краін свету і шырока ўжываецца ў некаторых іншых краінах. Нацыі, якія карыстаюцца французскай мовай, аб'яднаныя словам «франкафонія». Па-за лінгвістычным аспектам, Галоўны савет па франкафоніі спрыяе рознабаковым сувязям паміж адной трэццю краін свету. Гэта і вызначае агульны стан французскай мовы ў свеце.

Між тым, на міжнароднай арэне роля французскай мовы памяншаецца, асабліва ў параўнанні з англійскай мовай. Тым не менш, французская мова застаецца адной з афіцыйных моў наступных міжнародных арганізацый:

* СГА
* НАТА
* Афрыканскі Саюз
* Еўрапейскі Саюз
* Еўрапейскі саюз радыё і тэлебачання
* Еўрапейскае касмічнае агенцтва
* Міжнародны суд ААН
* Міжнародны крымінальны суд
* Міжнародны алімпійскі камітэт
* Міжнародная федэрацыя футбольных асацыяцый
* Міжнародная федэрацыя плавання
* Міжнародная федэрацыя аўтамабіляў
* Сусветнае антыдопінгавае агенцтва
* Міжнародны сакратарыят вады
* Міжнародная гідраграфічная арганізацыя
* Міжнародная асацыяцыя паліталогіі
* Міжнароднае бюро вагаў і вымярэнняў
* Сусветны паштовы саюз
* Інтэрпал

Французская мова — адна з шасці афіцыйных і дзвюх рабочых моў ААН і яе агенцтваў.

Французскую мову выкладаюць у многіх універсітэтах свету. Найбольш яна распаўсюджана ў сферах дыпламатыі, журналістыкі, юрыспрудэнцыі і вышэйшай адукацыі.

**Франкафонія**:
*Умоўныя абазначэнні*: цёмна-сіні — родная мова; сіні — адміністрацыйная мова; блакітны — мова культуры; зялёны — дыяспары
Краіны і тэрыторыі, дзе французская мова мае статус адзінай афіцыйнай мовы
* Бенін
* Буркіна-Фасо
* Кот-д’Івуар
* Французская Рэспубліка (у т. л. усе замежныя тэрыторыі і дэпартаменты Францыі)
* Габон
* Гвінея
* Малі
* Манака
* Нігер
* Дэмакратычная Рэспубліка Конга
* Рэспубліка Конга
* Сенегал
* Тога

Краіны і тэрыторыі, дзе французская мова мае статус адной з афіцыйных моў
* Каралеўства Бельгія (Валонія і Брусель) (разам з нідэрландскай і нямецкай)
* Рэспубліка Бурундзі (разам з мовай кірундзі)
* Рэспубліка Камерун (разам з англійскай мовай)
* Федэральная Ісламская Рэспубліка Каморскія астравы (разам з арабскай мовай)
* Канада (разам з англійскай мовай, у правінцыі Квебек мае статус адзінай афіцыйнай, у правінцыі Нью-Брансуік мае статус афіцыйнай разам з англійскай).
* Рэспубліка Джыбуці (разам з арабскай мовай)
* Экватарыяльная Гвінея (разам з іспанскай мовай)
* Рэспубліка Гаіці (разам з крэольскай мовай Гаіці)
* Італьянская Рэспубліка (разам з італьянскай і франка-правансальскай мовамі)
* Вялікае Герцагства Люксембург (разам з нямецкай мовай)
* Рэспубліка Мадагаскар (разам з малагасійскай мовай)
* Маўрыкій (разам з англійскай і крэольскай маўрыкійскай мовай)
* Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка (разам з мовай санга)
* Руандзійская рэспубліка (разам з англійскай і мовай кіньяруанда)
* Рэспубліка Сейшэльскія астравы (разам з англійскай і сейшэльскай крэольскай мовай)
* Швейцарская Канфедэрацыя (раманская Швейцарыя) (разам з нямецкай, італьянскай і рэта-раманскай мовамі)
* Рэспубліка Чад (разам з арабскай мовай)
* Вануату (разам з англійскай і мовай біслама)

Краіны і тэрыторыі, дзе шырока распаўсюджана французская мова
* Алжыр
* Андора
* Марока
* Маўрытанія
* Туніс
* Луізіяна, штат ЗША: французская мова (каюн) не мае афіцыйнага статуса, але з 1968 года, з моманту заснавання Рады па развіцці французскай мовы ў Луізіяне (англ.: Council for the Development of French in Louisiana), ужываецца разам з англійскай.

Краіны і тэрыторыі, дзе ўжываецца французская мова
* Ліван
* Камбоджа
* В’етнам
* Лаос
* Індыя (Пандышэры)
* Дамініка
* Сент-Люсія
* Ізраіль (у алжырскіх, мараканскіх, тунісійскіх, французскіх суполках)
* Канадскія правінцыі: Антарыа (4,4 % франкафонаў), Востраў Прынца Эдуарда (4,3 % франкафонаў), Манітоба (4,1 % франкафонаў), Новая Шатландыя (3,8 % франкафонаў), Альберта (2 % франкафонаў), Саскачэван (1,9 % франкафонаў), Брытанская Калумбія (1,5 % франкафонаў), Ньюфаўндленд і Лабрадор (0,4 % франкафонаў).
* Тэрыторыі ЗША (каля 2 мільёнаў франкафонаў):
	+ штат Мэн (квебекскія і акадыйскія суполкі на поўначы ў графстве Арустук),
	+ Вермонт (маленькая квебекская суполка на поўначы ў графствах Гран-Ісль, Франклэн, Арлеан, Эсекс),
	+ Нью-Хэмпшыр (маленькая квебекская суполка на поўначы ў графстве Кус),
	+ штат Масачусетс (маленькія квебекскія і акадзійскія суполкі на поўначы графстваў Ворчэстэр і Мідлсекс),
	+ Канектыкут (маленькая квебекская суполка на паўночным усходзе ў графстве Уіндхам),
	+ штат Нью-Ёрк (маленькая квебекская суполка на поўначы штата ў графствах Сен-Лоўрэнс, Франклін, Клінтан, Эсекс, а таксама ў горадзе Кохоэс на захадзе штата),
	+ Фларыда (вялікая гаіцянская суполка ў графстве Маямі-Дэйд, а таксама маленькая суполка квебекскіх пенсіянераў).

### Міжнародная значнасць

На сённяшні дзень добра прыкметна зніжэнне частаты выкарыстання французскай мовы ў міжнародных арганізацыях. Хоць французская мова захоўвае высокі статус у свеце, выкарыстоўваецца яна ўсё менш і менш. У ААН Агенцтва Франкафоніі мае статус назіральніка з 1995 года. Тым не менш, англійская мова пераважае ў якасці рабочай мовы, нягледзячы на тое, што са 185 краін-членаў ААН 56 з'яўляюцца ўдзельнікамі Франкафоніі, і вялікая частка з іх просіць сакратарыят ААН весці зносіны з імі на французскай мове. Малое выкарыстанне французскай у многім залежыць ад умоў набору персаналу (веданне французскай не з'яўляецца неабходным патрабаваннем), перавагі англамоўнага асяроддзя, і ад бюджэтных скарачэнняў.

У ЕС французская мова з'яўляецца афіцыйнай мовай. Будучыня мовы залежыць ад таго, якое месца яна зойме ў зменлівым ЕС. Далучэнне да ЕС Фінляндыі, Аўстрыі, Швецыі яшчэ больш аслабіла пазіцыі французскай мовы, бо гэтыя краіны пераважна выкарыстоўваюць у якасці сродка зносін англійскую мову. Пашырэнне ЕС прыводзіць да немагчымасці выканання прынцыпу Рымскага дагавора аб тым, што мовы ўсіх краін-членаў з'яўляюцца афіцыйнымі мовамі ЕС.

Вядомы французскі лінгвіст Р. Шадэнсон (фр.: Robert Chaudenson) выказаў радыкальную прапанову: захаваць тры рабочыя мовы — англійскую, французскую і нямецкую. На думку былога прэм'ер-міністра Францыі Жаспена: «унутры ЕС захаванне моўнай разнастайнасці з'яўляецца адной з найважнейшых задач. Іменна ад таго, якое месца зойме французская мова ў Еўропе, залежыць тое, наколькі яна захавае сваю прывабную сілу ў свеце. Ні адна мова не можа стаць адзінай мовай зносін у інстытутах ЕС. Іменна таму Францыя вядзе працу, накіраваную на ўзмацненне выкарыстання французскай як рабочай мовы».

## Алфавіт

Французскі алфавіт створаны на аснове лацінскага пісьма. У алфавіце 26 літар, 5 дыякрытычных знакаў і 2 лігатуры, якія агулам утвараюць 42 сімвалы.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Літара | Французскае вымаўленне (МФА) |  | Літара | Французскае вымаўленне (МФА) |
| A a | ɑ | N n | ɛn |
| B b | be | O o | o |
| C c | se | P p | pe |
| D d | de | Q q | ky |
| E e | œ | R r | ɛr |
| F f | ɛf | S s | ɛs |
| G g | ʒe | T t | te |
| H h | aʃ | U u | y |
| I i | i | V v | ve |
| J j | ʒi | W w | dubləve |
| K k | kɑ | X x | iks |
| L l | ɛl | Y y | igrɛk |
| M m | ɛm | Z z | zɛd |

Літары з дыякрытыкай: Àà Ââ Çç Èè Éé Êê Ëë Îî Ïï Ôô Ùù Ûû Üü Ÿÿ. Замена літары з дыякрытыкай на літару без дыякрытыкі дапускаецца толькі для вялікіх літар; напісанне малой літары без дыякрытыкі з'яўляецца арфаграфічнай памылкай.

Лігатуры: Ææ Œœ. Літары k, w і лігатура æ (рэдкая і факультатыўныя) выкарыстоўваюцца толькі ў замежных словах. Пры ўпарадкаванні дыякрытычныя знакі не ўлічваюцца (за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі імі).

## Дыялекты французскай мовы

Групы французскіх дыялектаў:

1. паўночная група: нармандскі, пікардскі, а таксама валонскі дыялект (Бельгія);
2. заходняя група: анжуйскі, гало ды інш.;
3. паўднёва-заходняя група: пуацевінскі ды інш.;
4. цэнтральныя дыялекты: турэнскі, арлеанскі, берыйскі;
5. паўднёва-ўсходняя група: бургундскі, франш-канційскі;
6. усходняя група: латарынгскі, шампанскі дыялекты;
7. франка-правансальскія гаворкі (пераходныя паміж гаворкамі ойль і аксітанскімі).

У аснову літаратурнай французскай мовы лёг франсійскі дыялект (Іль-дэ-Франс).

Сёння на тэрыторыі Францыі назіраецца распад дыялектаў і ўтварэнне рэгіянальных варыянтаў французскай мовы.

Прыклады французскіх рэгіяналізмаў:

* у Канадзе і Швейцарыі замест *moufle* (рукавічка) кажуць *mitaine*;
* у Канадзе пра нешта надзвычай дарагое кажуць *dispendieux*, а замест англійскага запазычання *week-end* (выхадныя) ужываюць *fin de semaine*;
* у французскай Нармандыі замест *poignée de porte* (дзвярная клямка) могуць сказаць *clenche*, замест *serpillière* (анучка для падлогі) — *toile*, замест *à midi* (апоўдні) — *ce midi* або *dans l'heure de midi* і г. д.;
* у французскай Пікардыі замест той жа *serpillière* (анучка для падлогі) можна пачуць *wassingue*, якую ў Швейцарыі назавуць *panosse*, а ў Канадзе — *moppe* (англіцызм) ці *vadrouille*;
* на поўдні Францыі замест *emballer* (запакаваць) ці *envelopper* (завярнуць) скажуць *plier*.

Існуюць таксама нацыянальныя варыянты французскай мовы ў Бельгіі (валонскі дыялект), Швейцарыі, Канадзе, а таксама некаторыя (у асноўным, фанетычныя ды лексічныя) адметнасці ў краінах Афрыкі.

У Луізіяне (ЗША) і на Гаіці, а таксама на Малых Антыльскіх і Маскарэнскіх астравах на аснове французскай мовы склаліся крэольскія мовы.

## Адметнасці французскай мовы

У французскай мове ярка выражаныя многія агульныя рысы раманскіх моў.

У фанетыцы і фаналогіі
* рэдукцыя ненаціскных (асабліва канцавых) галосных
* змены націскных галосных
* падзенне інтэрвакальных і канцавых зычных
* спрашчэнне груп галосных
* агульнае скарачэнне даўжыні слова

**Вакалічная сістэма** характарызуецца супрацьстаўленнем галосных па пад'ёме (адкрытыя і закрытыя [е] ды [о]), рада (пярэдні ды задні [а]), лабіялізацыі, назалізацыі, адсутнасцю дыфтонгаў, пазіцыйнай даўжынёй галосных.

**Кансанантная сістэма** бяднейшая за іншыя раманскія мовы (менш палаталізаваных фанем, адсутнасць афрыкат).

Фанемы вызначаюцца трываласцю дыферэнцыйных прызнакаў, у рэалізацыі — выразнай артыкуляцыяй, адносна невялікімі пазіцыйнымі зменамі.

У французскай мове аксітанальны націск (падае на апошні склад слова, а дакладней, фанетычнага слова). Адметнасць французскага маўлення — утварэнне адзінага *фанетычнага слова* з агульным націскам з граматычных груп.

Марфалогія
Большая схільнасць французскай мовы да аналітычнага тыпу праяўляецца ў аналітычных формах складаных часоў (*passé composé*, *passé immédiat*, *future immédiat*, *plus-que-parfait*, *passé antérieur*, *futur antérieur*), станаў, ступеней параўнання. Праяўляецца тэндэнцыя да марфалагічнай нязменнасці слова. Адпаведна, такія граматычныя значэнні як род, лік, склон выражаюцца з дапамогай сінтаксісу; часта ўжываюцца службовыя словы (3 віды артыкляў, дэтэрмінатывы (займеннікавыя прыметнікі) *mon*, *ce* і г.д., прыдзеяслоўныя займеннікі *je*, *tu*, *il* і г.д., побач з самастойнымі займеннікамі *moi*, *toi*, *lui*).

**Сістэму дзеяслова** ўтвараюць 4 лады, 3 станы і разгалінаваная сістэма часавых форм, якія выражаюць
а) значэнні абсалютнага і адноснага часу,
б) актуальнасць дзеяння (passé simple — passé composé)
в) абмежаванасць дзеяння ў часе (passé composé — imparfait).

Сінтаксіс
У сінтаксісе французская мова характарызуецца наступнымі тэндэнцыямі:

* двухсастаўнасць сказа,
* дзеяслоўнасць выказніка,
* шырокае выкарыстанне канструкцый S-V-O,
* сцяжэнне сінтаксічных груп,
* фіксаваны і прагрэсіўны парадак слоў.

Лексіка
Базавы лексічны фонд складаюць словы лацінскага паходжання (акрамя таго, з літаратурнай лацінскай мовы былі запазычаны многія словаўтваральныя мадэлі і сінтаксічныя звароты), а таксама пэўная колькасць гальскіх (гальскі субстрат) і франкскіх слоў (франкскі суперстрат).

Таксама ў французскай мове шмат запазычанняў з арабскай, англійскай, італьянскай, іспанскай і іншых раманскіх моў. Колькасць запазычанняў у размоўнай французскай мове (прыблізна 35 000 слоў) ацэньваюць у 13 % (гэта 4200 слоў). Рэйтынг запазычанняў выглядае наступным чынам:

* 1054 слоў — англіцызмы
* 707 — італьянізмы
* 550 — старагерманізмы
* 481 — словы з былых гала-раманскіх моў
* 215 — арабізмы
* 164 — германізмы
* 160 — словы з мёртвай кельцкай мовы
* 159 — іспанізмы
* 153 — галандызмы
* 112 слоў з персідскай мовы і санскрыту
* 101 слова з моў амерыканскіх індзейцаў
* 89 слоў азіяцкага паходжання
* 56 слоў афра-азіяцкага паходжання
* 55 слоў славянскага і балцкага паходжання
* 144 слоў з іншых моў.

Адметнай рысай французскай лексікі з'яўляюцца так званыя этымалагічныя дублеты, у асноўным лацінскага паходжання. Гэта словы, якія паходзяць з аднаго кораня, але адно з іх, размоўнае, у выніку моўнай эвалюцыі дэфармавалася, а другое, «навуковае», было запазычана ў адукаваных колах у «чыстым» выглядзе. Сярод этымалагічных дублетаў пераважаюць пары «размоўны» назоўнік / «навуковы» прыметнік, напрыклад:

*mère* / *maternel*,
*frère* / *fraternel*,
*cheveu* / *capillaire*,
*foi / fidèle*,
*froid / frigide*,
*œil / oculaire*,
*sûreté / sécurité* і г. д.
## Пісьмовая французская мова

Французская пісьменнасць грунтуецца на лацінскім алфавіце, да якога дадалі лігатуры і дыякрытычныя знакі.

Пісьмовая форма значна адрозніваецца ад вуснай і вызначаецца схільнасцю да іншага, сінтэтычнага, моўнага тыпу. Гэта звязана з тым, што правапіс французскіх слоў, у асноўным, грунтуецца на гістарычным прынцыпе, а развіццё французскай мовы з 5 ст. характарызавалася пераходам ад сінтэтычнага (класічная лацінская мова) да аналітычнага моўнага тыпу.

## Гісторыя французскай мовы

Гісторыя французскай мовы пачынаецца з заваявання Галіі рымскімі войскамі пад камандаваннем Юлія Цэзара ў 58-50 гг. да н.э. У той час насельніцтва Галіі складалі шматлікія кельцкія плямёны, якія размаўлялі на розных мовах. Пасля захопу Галіі пачынаецца доўгі працэс раманізацыі гэтага края, у выніку чаго лацінская мова была прынята галамі. Падчас раманізацыі лацінская мова моцна змянілася. У першую чаргу, гэта закранула яе фанетычную і граматычную сістэмы. Мяркуюць, што найстаражытнейшым тэкстам на *romana lingua*, старафранцузскай мове, з'яўляюцца «Страсбургскія клятвы» (842). Першае сведчанне існавання «раманскай мовы» адносіцца да 813 года, калі падчас *Турскага сінода* епіскапам раяць чытаць пропаведзі на народнай мове, бо іначай іх не разумеюць прыхаджане. Першы мастацкі тэкст на старафранцузскай мове — «Секвенцыя аб святой Еўлаліі» (880—881), у якой бачаць вялікі ўплыў пікардска-валонскай гаворкі.

Адметнасці старафранцузскай мовы
У параўнанні з сучаснай для старафранцузскай характэрна

* 2 склоны назоўнікаў,
* радзейшае ўжыванне прыдзеяслоўных займеннікаў,
* больш свабодны парадак слоў і г. д.

Перыядызацыя французскай мовы
* V—VIII стст.: гала-раманскі перыяд
* IX—XIII стст.: старафранцузскі перыяд
* XIV—XV стст.: сярэднефранцузскі перыяд
* XVI ст.: ранненовафранцузскі перыяд
* XVII—XVIII ст.: класічны новафранцузскі перыяд
* XIX — наш час: сучасны перыяд

Найважнейшыя падзеі ў гісторыі французскай мовы
* 8 ст.: «Райхенаўскія глосы», адзін з першых пісьмовых помнікаў французскай мовы;
* 813 год: Турскі сінод;
* 842 год: «Страсбургскія клятвы», першы звязны тэкст на французскай мове;
* 16 ст.: фарміраванне агульнанацыянальнай мовы
* 1539 год: каралеўскім указам Віле-Катрэ французская мова прызнаецца афіцыйнай мовай дзяржавы (а дакладней, мовай справаводства, навукі і г. д.)
* 17 ст.: кадыфікацыя літаратурнай французскай мовы
* 20 ст.: значнае разыходжанне паміж літаратурным і гутарковым маўленнем.

## Знакавыя мастацкія творы на французскай мове

* *Песня пра Раланда* (фр.: La Chanson de Roland)
* *Раман пра Ліса* (фр.: Le Roman de Renart)
* рыцарскія раманы Крэцьена дэ Труа (фр.: Chrétien de Troyes)
* *Гарганцюа і Пантагруэль* (фр.: La vie très horrifique du grand Gargantua, père de Pantagruel) Франсуа Рабле
* *Абарона і ўхваленне французскай мовы* (фр.: Défense et illustration de la langue française) Жаашэна дзю Беле

## Зноскі

## Літаратура

* *Гак В. Г.* Французский язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 562—563 (на партале Philology.ru)
* Французская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 461. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* *Реферовская Е. А., Бокадорова Н. Ю., Гулыга О. А., Челышева И. И.* Французский язык // Языки мира: Романские языки. — М.: Academia, 2001. — С. 194--249. — ISBN 5-87444-016-X.
* Rapport 1997—1998 du Haut Conseil de la Francophonie, «État de la francophonie dans le monde», La Documentation française, 1999

## Спасылкі

* Французская мова ў свеце 2014 Архівавана 11 кастрычніка 2017., даклад *La Francophonie*, апублікаваны 5 лістапада 2014.  (англ.)
* Французская мова // Этналог.  (англ.)