Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Суй

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Суй |
|  |
| 581 — 618 |
| Сталіца | * Чан’ань[d]
 |
| Афіцыйная мова | кітайская |
| Грашовая адзінка | Старажытная кітайская манета[d] |
| Форма кіравання | манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Суй** — дынастыя ў Кітаі ў 581—618 гг.

Заснавана палкаводцам Ян Цзянем, які ў 581 г. скінуў імператара з дынастыі Паўночная Чжоў (што закончыла панаванне на поўначы Кітая некітайскіх дынастый) і абвясціў сябе імператарам Вэньдзі (581—604). У 589 г. ён аб’яднаў пад сваёй уладай Паўночны і Паўднёвы Кітай, чым паклаў канец перыяду паўднёвых і паўночных дынастый. Ажыццявіў рэформы з мэтай стварэння моцнай цэнтралізаванай дзяржавы.
Пры яго пераемніку імператару Ян Гуану (Яндзі; 605—617), кіраванне якога вылучалася крайнім дэспатызмам, пабудавана асноўная частка Вялікага канала.

Знешнія войны (у Карэі, В’етнаме і інш.) пагоршылі эканамічнае становішча краіны, а высокія падаткі выклікалі народнае паўстанне (611—618). Ян Гуан быў забіты сваімі салдатамі, а ўладу ў 618 г. захапіў намеснік у Таюані — Лі Юань, які заснаваў дынастыю Тан.

## Літаратура

* Суй // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 258. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
# Ян-дзі (дынастыя Суй)

| Ян-дзі |
| --- |
|  |
|  |
|

| кітайскі імператар[d] |
| --- |
| 21 жніўня 604 — 11 красавіка 618 |

 |
| Папярэднік | Ян Цзянь |
| Пераемнік | Emperor Gong of Sui[d] |
|

---

 |
| Нараджэнне | 569[…]* Чан’ань[d], Сіянь, Царства Цынь, Чжоу, Кітайская імперыя[d]
 |
| Смерць | 11 красавіка 618* Нанкін, імперыя Мін
 |
| Месца пахавання | * Jiangdu District[d]
* Tomb of Emperor Yang of Sui[d]
 |
| Род | Суй |
| Бацька | Ян Цзянь |
| Маці | Empress Dugu Qieluo[d] |
| Жонка | Empress Xiao[d], Princess Guangde[d], Chen Nüchou[d], Consort Xiao[d], Прынцэса Нін’юань, Ronghua[d], Consort Yin[d], Consort Zhang[d], Consort Tang[d], Consort Tian[d], Consort Tian[d], Wang[d], Q108686048? і Consort Cui[d] |
| Дзеці | Yang Zhao[d], Yang Jian[d], Yang Gao[d], Princess Nanyang[d], Consort Yang[d], *невядома* і Princess Huainan[d] |
| Грамадзянства | * Суй
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ян Гуан** (кіт. трад. 楊廣, піньінь *Yang Guang*, троннае імя **Ян-дзі** (569 — 11 сакавіка 618) — другі імператар кітайскай дынастыі Суй, другі сын імператара Вэня. Гады кіравання: 604—617. У гістарычнай літаратуры часцей за ўсё ўжываецца імя **Суй Яндзі** (隋煬帝) — Суйскі імператар Ян.

Таксама вядомы пад імёнамі **Ін** (кіт.: 英), **Амо** (кіт.: 阿摩), а таксама **імператар Мін** (кіт.: 明帝) у часы кароткага праўлення яго ўнука Ян Туна.

## Біяграфія

Уласным імем імператара Ян было Ян Ін. Па радзе варажбіта яго бацька змяніў імя сына на Ян Гуан. Пасля заснавання дынастыі Суй у 581 годзе Ян заняў пасаду прынца Цзінь. У 588 годзе ён быў прызначаны камандзірам 5 армій, якія ўварваліся ў Паўднёвую дзяржаву дынастыі Чэнь і заваявалі яе. Ваенныя поспехі Ян Гуана і паражэнні яго старэйшага брата Ян Ёна зрабілі магчымым абвяшчэнне першага крон-прынцам. У 604 годзе бацька абодвух братоў памёр пры загадкавых абставінах, і Ян Гуан узышоў на сталец пад імем імператара Яна.

Імператар Ян правіў з 604 да 617 года і завяршыў многія буйныя інжынерныя праекты, уключаючы будаўніцтва Вялікага канала рукамі 2 мільёнаў рабочых. Ён спрыяў рэканструкцыі Вялікай Кітайскай сцяны, што забрала жыцці 6 мільёнаў чалавек. У часы яго кіравання 8 мільёнаў кітайцаў былі задзейнічаны на аднаўленнях імператарскіх палацаў, дарог, ваеннай тэхнікі і караблёў.

Манарх спрабаваў пашыраць межы сваёй імперыі, але рабіў гэта няўдала. Заваёва паўднёвай в’етнамскай дзяржавы Чампа ў 605 годзе правалілася з-за страты арміі, якую знішчыла малярыя, а тры няўдалыя кампаніі супраць карэйскай дзяржавы Кагуро ў 612—614 гадах знясілілі кітайскую казну і прывялі да гібелі трох мільёнаў кітайскіх салдат.

Празмерныя будаўнічыя планы і знешнепалітычныя амбіцыі імператара Яна выклікалі народнае паўстанне ў Паўночным Кітаі. Манарх паспрабаваў выратавацца на поўдні, але ў 618 годзе быў задушаны сваім генералам Юэвэнем Хуанцзі. Няўдалая палітыка кіраўніка каштавала жыцця не толькі яму самому, але і яго дынастыі, якая спыніла існаванне ў 618 годзе.

У кітайскай гістарыяграфіі і літаратуры імператар Ян паказваецца як адзін з найвялікшых тыранаў у гісторыі Кітая.

## Зноскі

## Літаратура

* Рубель В. А. *Історія середньовічного Сходу: Курс лекцій*: Навч. посібник. — Київ: Либідь, 1997.
# Гаацзу (дынастыя Тан)

| Гаацзу |
| --- |
| кіт.: 李淵 |
|  |
|  |
|

| кітайскі імператар[d] |
| --- |
| 18 чэрвеня 618 — 4 верасня 626 |

 |
| Папярэднік | Emperor Gong of Sui[d] |
| Пераемнік | Emperor Taizong of Tang[d] |
|

---

 |
| Нараджэнне | 8 красавіка 566(0566-04-08)* Чан’ань[d], Паўночная Чжоу[d]
 |
| Смерць | 25 чэрвеня 635(0635-06-25) (69 гадоў)* Чан’ань[d], Танская імперыя
 |
| Месца пахавання | * Q19841780?
 |
| Род | Дынастыя Лі[d] і Li clan of Longxi[d] |
| Бацька | Li Bing[d] |
| Маці | Юаньжэнь[d] |
| Жонка | Dou[d], Yang-zhi[d], Wan-guifei[d], Consort Yin[d], Consort Yuwen[d], Mo Lifang[d], Cui Shanggui[d], Consort Zhang[d], Сюэ Цзеюй[d] і Dou[d] |
| Дзеці | Li Jiancheng[d], Emperor Taizong of Tang[d], Li Yuanji[d], Princess Pingyang[d], Hengyang[d], Xiangyang[d], Li Yuanxiang[d], Li Yuanheng[d], Li Yuanze[d], Li Yuanming[d], Li Yuanjia[d], Li Yuanying[d], Li Yuanqing[d], Li Yuanyi[d], Li Yuanfang[d], Li Yuanchang[d], Li Yuanjing[d], Li Yuanxiao[d], Li Yuanli[d], Li Yuanyu[d], Li Yuangui[d], Li Zhiyun[d], Li Xuanba[d], Li Lingkui[d], Лі Фэн[d], Danyang[d], Jiujiang[d], Qianjin[d], Nanchang[d], Anping[d], Changle[d], Luling[d], Guiyang[d], Li Chengxia[d], Fangling[d], Gaomi[d], Wanchun[d], Zhending[d], Linhai[d], Changsha[d] і Guantao[d] |
| Грамадзянства | * Танская імперыя
* Паўночная Чжоу[d]
* Суй
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |

**Гаацзу** (566 — 25 чэрвеня 635), імя пры нараджэнні — Лі Юань (李渊) — кітайскі імператар (618—626), заснавальнік дынастыі Тан. Дэвіз праўлення — Удэ.

## Біяграфія

Буйны феадал з правінцыі Шаньсі. Скарыстаўшыся аслабленнем ўлады дынастыі Суй у выніку шматлікіх сялянскіх паўстанняў і феадальных міжусобіц, у 617 захапіў сталіцу Чан’ань, дзе быў абвешчаны ў 618 г. імператарам. Вёў разам з сынам Лі Шымінем войны за падпарадкаванне ўсёй краіны. Перамог усіх іншых сапернікаў, у тым ліку Лі Гі, Доу Цзяньдэ, Вана Шыкуна, Сюэ Жэньгао і Лю Учжоу. Імкнучыся спыніць сялянскія паўстанні, абвясціў аб памяншэнні падаткаў. Быў адхілены ад улады Лі Шымінем.

## Крыніцы