Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Армія

**Армія** (фр.: l'armée, ад лац.: armare — узбройваць) — арганізаваныя ўзброеныя сілы для вядзення ваенных дзеянняў. Нацыянальная армія выкарыстоўваецца для ўзмацнення палітыкі сілай па-за дзяржавай на тэрыторыі іншай дзяржавы. У большасці краін ёсць арміі, якія ўтрымоўваюцца за кошт падаткаў. Папаўняюцца або прызывам людзей пэўнага ўзросту, або аплачванымі прафесіяналамі. Армія мае элементы таталітарнай сістэмы. Так многія рашэнні прымаюцца аднаасобна. Функцыі кожнага салдата арміі вызначае вышэйшае камандаванне. На кожную армейскую пасаду асоба прызначаецца, а не выбіраецца.

## Гл.таксама

* Армія, воінскае аб'яднанне
* Беларуска-літоўская армія
# Сцяг Кітайскай Рэспублікі

| Сцяг Кітайскай Рэспублікі |
| --- |
|  |
| Зацверджаны | 8 кастрычніка 1928 |
| Прапорцыя |  2:3 |
| Аўтар сцяга | Lu Haodong[d] |
| Ідэя сцяга | Lu Haodong[d] і Сунь Ятсен |
|   Сцяг узброеных сіл Тайваня |
|  1912—1928 |
| Прапорцыя |  2:3 |

**Сцяг Кітайскай Рэспублікі** (традыц. кіт.: 中華民國國旗; спр. кіт.: 中华民国国旗; піньінь: Zhōnghuá Mínguó guóqí) — сімвал Кітайскай Рэспублікі. Сцяг складаецца з элементаў, якія сімвалізуюць Сіняе Неба, Белае Сонца і Цалкам Чырвоную Зямлю (традыц. кіт.: 青天、白日、滿地紅; спр. кіт.: 青天、白日、满地红; піньінь: qīng tiān, bái rì, mǎn dì hóng), каб адлюстравай яго прыкметы. Упершыню пачаў выкарыстоўваўся Гаміньданам у 1928 годзе.

Сіняе Неба з Белым Сонцам (кітайская мова: 青天白日; піньінь: Qīng tīan bái rì), служылі праектам партыйнага сцяга і эмблемы Гаміньдана.

У «Сінім Небе з Белым Сонцам» сімвал, дванаццаць прамянёў белага Сонца, якое ўяўляе дванаццаць месяцаў і дванаццаць традыцыйных кітайскіх гадзін (時辰 shíchen), кожны з якіх адпавядае двум сучасным гадзінам (小時 xiǎoshí, непераноснае значэнне: «невялікі, малы shi»), і сімвалізуе Дух Прагрэсу.

## Гл. таксама

* Сцягі Кітая
* Сцяг Кітайскай Народнай Рэспублікі

## Літаратура

* Дзяржаўная сімволіка Кітайскай Рэспублікі Архівавана 15 снежня 2004.
# Валюта

Сімвал любой валюты
**Валю́та** (ад італьянскага *valuta* — кошт, вартасць) — 1) грашовая адзінка краіны і яе тып (залатая, сярэбраная, папяровая, крэдытная). 2) Грашовыя знакі замежных краін (крэдытныя білеты, манеты і інш.). 3) Крэдытныя сродкі абарачэння і плацяжу, выражаныя ў замежных грашовых адзінках (векселі, чэкі, сертыфікаты і інш.). 4) Міжнародныя і еўрапейскія разліковыя адзінкі СДР, ЭКЮ — калектыўная валюта. Паводле сваёй сутнасці валюта — гэта грошы ў міжнародных разліках.

## Гл. таксама

* Залаты стандарт

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Валюта
# Востраў

Грэнландыя.
**Востраў** (*выспа*) — участак сушы, які з усіх бакоў абкружаны водамі акіяна, мора, возера або ракі. Ад мацерыка адрозніваецца адносна невялікімі памерамі. Ёсць адзіночныя астравы і іх групы — архіпелагі. Займаюць каля 9,9 млн км² (6,6 %) сушы. У акіянах і морах падзяляюцца на мацерыковыя, якія аддзяліліся ад кантынентаў, але генетычна з імі звязаны (Грэнландыя, Новая Гвінея, Калімантан, Мадагаскар і інш.), пераходнай зоны ад мацерыка да акіяна (вулканічныя, гразевулканічныя, каралавыя) і акіянскія, пераважна вулканічныя астравы (Гавайскія астравы, Ісландыя) або каралавыя (Маршалавы астравы). Найбольшыя астравы (плошчай больш за 400 тыс. км²): Грэнландыя, Новая Гвінея, Мадагаскар, Калімантан, Бафінава Зямля, Суматра. Сярод астравоў рэк і азёр адрозніваюць акумулятыўныя і эразійныя. На Беларусі агульная плошча астравоў 53 км². Рачных больш за 300, азёрных каля 200, самы вялікі Манастырскі (каля 5 км²) на Асвейскім возеры.

## Галерэя

* Азёрныя астравы на возеры Струста
* Вулканічны востраў Стромбалі
* Каралавы востраў
* Бар’ерны востраў Ромё
* Штучны востраў

## Гл. таксама

* Атол
* Чынампы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Востраў
# Сырдар’я

| Сырдар’я |
| --- |
| кырг. Сыр-Дарыя, каз. Сырдария, узб. Sirdaryo, тадж. Сирдарё |
|  Сырдар’я ў Таджыкістане |
| Характарыстыка |
| Даўжыня | 2212 (разам з ракой Нарын 3019) км |
| Басейн | 219 000 км² |
| Расход вады | 703 м³/с |
| Вадацёк |
| Выток |   |
|  • Каардынаты | 40°54′02″ пн. ш. 71°45′29″ у. д. |
| Вусце | North Aral Sea[d] |
|  • Каардынаты | 46°09′15″ пн. ш. 60°52′25″ у. д. |
| Размяшчэнне |
| Водная сістэма | North Aral Sea[d] |
|

---

 |
| Краіна | * Казахстан
* Узбекістан
* Таджыкістан
* Кыргызстан
 |
|  |
|  вытоквусце |
|  вытоквусце |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Сырдар’я́** (каз.: Сырдария, узб.: Sirdaryo, тадж.: Сирдарё, стар.-грэч.: Ἰαξάρτης, *Якса́ртэс*) — рака ў Сярэдняй Азіі, у Казахстане, Узбекістане, Таджыкістане і Кыргызстане.

Утвараецца пры зліціі рэк Нарын і Карадар’я. Даўжыня ракі 2212 км, разам з ракой Нарын — 3019 км. Плошча дэльты 100 тыс. км². Плошча вадазбору на выхадзе з гор 219 тыс. км² (умоўна). Далей плошча вадазбору не мяняецца. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,446 тыс. м³/сек. Сярэдні шматгадовы расход вады ракі Нарын каля кішлака Уч-Курган 434 м³/сек, ракі Карадарья каля пасёлка Кампырават 122 м³/сек, ніжэй іх зліцця каля кішлака Каль 492 м³/сек, на выхадзе з Ферганскай даліны 566 м³/сек, ніжэй ўпадзення ракі Чырык 703 м³/сек, каля горада Казалінск 446 м³/сек {{sfn|ВСЭ|1976}. Найбольш водная ў сярэднім цячэнні. Каля чыгуначнай станцыі Цюмень-Арык (за 996 км ад вусця) складае 618 м³/с.

У даліне ракі густая сетка арашальных каналаў. З ракой Нарын злучаецца Вялікім Ферганскім каналам. Кайракумская, Фархадская, Чардарынская гідраэлектрастанцыі і вадасховішчы. Каля ракі гарады Гулістон, Худжанд (Таджыкістан), Сырдар’я, Бекабад (Узбекірстан), Шандара, Кызыларда, Джалагаш, Джусалы, Байканур, Казалінск (Казахстан).

## Зноскі

## Літаратура

* Сы́рдар'я // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 322. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Сырдарья́ / Аткарская Т. Н. // Т. 25. Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 139. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
* Сырдарья́ // Географический энциклопедический словарь: Географические названия (руск.) / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев (зам. гл. ред.) и др. — 2-е изд., исправл. и дополн. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 461. — 592 с. — 210 000 экз. — ISBN 5-85270-057-6.
* Сырдарья́ // Географические названия мира: Топонимический словарь: Ок. 5000 единиц (руск.) / Е. М. Поспелов; Отв. ред. P. A. Агеева. — 2-е изд., стереотип.. — М.: Русские сло­вари: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство ACT», 2002. — С. 403. — 512 с. — ISBN 5-17-001389-2 (ООО «Издательство ACT»), ISBN 5-271-00446-5 (ООО «Издательство Астрель»), ISBN 5-93259-014-9 (Издательство «Русские словари»).
* С ырдарья // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — ISBN 5-353-02443-5. (руск.) — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)
# Ваенна-паветраныя сілы ЗША

| Ваенна-паветраныя сілы ЗША United States Air Force (USAF) |
| --- |
| англ.: United States Air Force |
| Эмблема ВПС ЗША |
| Гады існавання |
18 верасня 1947 |
| Краіна |  ЗША |
| Падпарадкаванне | Дэпартамент абароны ЗША |
| Уваходзіць у | Дэпартамент ВПС ЗША |
| Тып | Ваенна-паветраныя сілы |
| Складаецца з | * Air Combat Command[d]
* Air Education and Training Command[d]
* Air Force Global Strike Command[d]
* Air Force Materiel Command[d]
* Air Force Reserve Command[d]
* Air Force Space Command[d]
* Air Force Special Operations Command[d]
* Air Mobility Command[d]
* Pacific Air Forces[d]
* Вайскова-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы[d]
* Air Training Command[d]
* Strategic Air Command[d]
* Aerospace Defense Command[d]
* Tactical Air Command[d]
* Air Force Communications Agency[d]
* Air Force Systems Command[d]
* Air Armament Center[d]
* Alaskan Air Command[d]
* Continental Air Command[d]
* Headquarters Command, USAF[d]
* Northeast Air Command[d]
* Military Airlift Command[d]
* Air Force Special Weapons Center[d]
* United States Air Forces Southern Command[d]
* Акадэмія ваенна-паветраных сіл ЗША
* Air Force District of Washington[d]
* Air Force Operational Test and Evaluation Center[d]
* Air Force Studies and Analyses Agency[d]
 |
| Удзел у | Першая сусветная вайна, Другая сусветная вайна, Карэйская вайна, В’етнамская вайна, Вайна ў Персідскім заліве, Іракская вайна Грамадзянская вайна ў Лівіі, |
| Знакі адрознення | Сярэбранае кавадла[d] (1996) Сярэбранае кавадла[d] (1997) Сярэбранае кавадла[d] (2010) |
| Камандзіры |
| Дзеючы камандзір |
Генерал Нортан Шварц |
| Сайт | af.mil (англ.) |

**Ваенна-паветраныя сілы Злучаных Штатаў Амерыкі** (англ.: United States Air Force (USAF)) — адзін з відаў Узброеных сіл Злучаных Штатаў Амерыкі. Па колькасці жывой сілы і колькасці лятальных апаратаў з'яўляюцца самымі буйнымі ваенна-паветранымі сіламі ў свеце.

Па стане на 30 верасня 2007 года, колькасць ВПС ЗША складала 328,6 тыс. чалавек на сапраўднай службе. Акрамя таго, 117 497 чалавек лічылася ў рэзерве, а 106,7 тыс. чалавек - у ВПС Нацыянальнай гвардыі. На ўзбраенні знаходзіліся 4093 пілатуемыя лятальныя апараты (а таксама 1289 ў ВПС Нацыянальнай гвардыі і 396 ў рэзерве), каля 156 беспілотных лятальных апаратаў, 2130 крылатых ракет паветранага базіравання, 450 міжкантынентальных балістычных ракет.

Сярэдні час эксплуатацыі самалётаў тактычнай авіяцыі - 20 гадоў.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фота і Відэа
* Афіцыйная старонка ВПС ЗША (англ.)
* Прадстаўніцкі сайт ВПС ЗША (англ.)
* US Air Force Rank Insignia and Air Force Pay Grades (англ.)
* U.S. Naval Aircraft Marking Архівавана 15 лістапада 2010. (англ.)
# Стронцый

**Стронцый** (лац.: Strontium) **Sr** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 38. Серабрыста-белы метал.

## Прыродныя крыніцы

16-е месца па распаўсюджанасці ў зямной кары сярод элементаў. Буйныя радовішчы — у Вялікабрытаніі, Германіі, ЗША, Расіі, Таджыкістане.

## Прымяненне

Выкарыстоўваецца ў металургіі, электроніцы і электратэхніцы; вытворчасці фарбаў, эмалей; а таксама як ізатопны індыкатар і крыніца бэта-часціц у навуковых даследаваннях і медыцыне.

## Літаратура

* *Чарнякова А. П.* Стро́нцый // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 206—207. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

## Гл. таксама

* Странцыяніт
# Сузор’е

**Сузор’і** — участкі зорнага неба, на якія яно ўмоўна падзелена дзеля зручнасці арыентавання на нябеснай сферы. Такі падзел вядомы са старажытнасці, але тады сузор’ямі называлі толькі характэрныя фігуры, утвораныя яркімі зоркамі.

У новыя часы на сузор’і-ўчасткі была падзелена ўся плошча зорнага неба, і, такім чынам, да сузор’я адносяцца як яркія, так і слабыя, нябачныя вокам зоркі. Межы паміж сузор’ямі праводзяцца па нябесных мерыдыянах і паралелях.

Цяперашні падзел на 88 сузор’яў быў зацверджаны Міжнародным астранамічным саюзам у 1922 годзе, папраўлены ў 1930 годзе. Межы сузор'яў гэтай класіфікацыі былі праведзены паводле сеткі каардынат эпохі 1875, таму, у выніку вандравання полюсу свету, яны цяпер не паралельныя з актуальнай сеткай каардынат.

Пераважная частка назваў сузор’яў паходзіць са старажытнагрэчаскай і еўрапейскай сярэдневяковай культурных традыцый, таксама, асабліва ў паўднёвай частцы неба, ёсць назвы часу Асветніцтва. У іншых вялікіх культур, напрыклад, у кітайскай, індыйскай, існавалі свае ўласныя падзелы зорнага неба на сузор’і.

У Беларусі таксама існавалі ўласныя назвы для найбольш характэрных сузор’яў, напрыклад, Вялікі Воз і Малы Воз, Касцы.

## Літаратура

* Сузор’і // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 258. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Зорнае неба // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 109—112. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

## Спасылкі

* Stellarium — Астранамічная праграма
* Рухомая карта зорнага неба