Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Маршал

Маршальскае жазло, які належаў фельдмаршалу эрцгерцагу Фрыдрыху. Экспанат Ваенна-гістарычнага музея у Вене.
**Ма́ршал** (ням.: Marschall) — воінскае званне (ці чын) вышэйшага генеральскага саставу ў арміях шэрагу дзяржаў. У некаторых дзяржавах (Расійская імперыя, Вялікабрытанія, Германія, Аўстрыя, Індыя) адпаведны чын завецца (зваўся) фельдмаршал (генерал-фельдмаршал). Асаблівым адрозненнем маршала ў некаторых краінах з'яўляецца маршальскае жазло.

Гэтае слова мае карані ў старажытнай нямецкай мове, дзе камбінацыя слоў *marh* «конь» і *scalc* «слуга» азначалі спачатку конюха. У Францыі гэтае слова першапачаткова азначала вартаўнік коней, або конюх (фр.: maréchal і дагэтуль азначае каваля падкоў). Пазней, калі пасада маршала станавілася больш значнай, яны станавіліся членамі каралеўскіх двароў Еўропы. У некаторых краінах гэта званне стала выкарыстоўвацца для абазначэння вышэйшых ваенных тытулаў. Да галоўнага военачальніка тытул маршала быў упершыню ўжыты Тэўтонскім ордэнам; адсюль пайшла назва фельдмаршала, першапачаткова для палкоўнікаў кавалерыі.

Знакам адрознення маршала ў многіх войсках з'яўляецца сімвалічнае жазло, упрыгожанае сімволікай дзяржавы, які ўрачыста ўручаецца вайскаводу. Маршальскае жазло, або скрыжаваныя жэзлы нярэдка складаюць частку герба маршала і прысутнічаюць на пагонах ваенных некаторых дзяржаў. У СССР асаблівым адрозненнем маршальскага звання была Маршальская Зорка.

Варта таксама звярнуць увагу, што ў часы Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў і Вялікага Княства Літоўскага ўжываліся назвы гетман польны і гетман каронны. Такім чынам тытула маршал, які сустракаецца ў Заходняй Еўропе ў тыя часы, ва Усходняй адпавядаў тытул гетман (таксама нямецкага паходжання, ад ням. Hauptmann — правадыр, военачальнік). Назва гетман доўгі час выкарыстоўвалася для абазначэння вярхоўнага камандуючага такой ваенна-дзяржаўнай структуры, як Войска Запарожскага Нізовага (Запарожская Сеч) аж да яго роспуску ў 1770-х гадах Кацярынай II. Менавіта ў гэты час вядучую ролю ў арміі Расійскай імперыі пачынаюць адыгрываць людзі нямецкага і заходнееўрапейскага паходжання, што ў прыватнасці адбілася на структуры арміі і назвах вышэйшага каманднага саставу.

## Гл. таксама

* Фельдмаршал
* Генералісімус

## Спасылкі

* 10 маршалаў КНР
* маршалы Партугаліі
* фельдмаршалы Аўстраліі
* манархі Азіі, Афрыкі, Акіяніі і Амерык
* Каралеўскія Іарданскія ВПС Архівавана 29 мая 2009.
* маршал КНР Choe Gwang Архівавана 12 кастрычніка 2014.
* Энцыклапедыя фельдмаршалаў. Фельдмаршалы Нідэрландаў
# Транспартны сродак

Конная запрэжка на Кубе
Аўтамабіль — найбольш часта карыстаны механічны транспартны сродак
**Тра́нспартны сро́дак** — тэхнічная прылада (машына), прызначаная для перасоўвання грузаў ці людзей.

У залежнасці ад характару дарог і асяроддзяў, для руху ў якіх прызначаны транспартны сродак, адрозніваюць:

* бязрэйкавыя транспартныя сродкі
	+ аўтамабіль, аўтацягнік, ровар, матацыкл, трактар, аэрасанкі
* рэйкавыя транспартныя сродкі
	+ трамвай, цягнік, манарэйкавая дарога, цягнік-экранаплан
* лятальны апарат
	+ самалёт, верталёт, дырыжабль, экраналёт
* касмічны лятальны апарат
	+ касмічны карабель, ракета-носьбіт, ракеты, касмічныя апараты
* судна
	+ лодка, падводная лодка, судна на падводных крылах, судна на паветранай падушцы, экранаплан і інш.

## Гл. таксама

* Транспарт
* Маршрутны транспартны сродак
* Механічны транспартны сродак
* Веламабіль

## Спасылкі

* Кітайскую турбіну прывезлі па Бярэзіне (фотарэпартаж) // Рэгіянальны партал — Светлагорск. 2010. 13 кастрычніка.
# Пул (більярд)

Більярдны стол для гульні ў пул
**Пул** — разнавіднасць більярда. У пул гуляюць на більярдным стале з шасцю лузами, размешчанымі ўздоўж бартоў. Асноўнай мэтай гульняў у пул з’яўляецца забіванне шароў ў лузы. Найбольш распаўсюджанымі відамі пула з’яўляюцца «васьмёрка» і «дзявятка».

Існуюць сотні відаў пула. Найбольш вядомыя з іх: «пул-8», «пул-9», «пул-10», «14 +1», «у адну лузу».
# Вялікія Зондскія астравы

Вялікія Зондскія астравы
**Вялікія Зондскія астравы** (індан.: Kepulauan Sunda Besar, сунд.: Kapuloan Sunda Gedé) — група астравоў у складзе Інданезіі (Калімантан, Суматра, Барунг, Ява і Сулавесі). Разам з Малымі Зондскімі астравамі ўтвараюць Зондскі архіпелаг. Назва паходзіць ад наймення народа сундаў.
# Фосфар

| Фосфар |
| --- |
|  |
| Названа ад | Phosphorus[d] |
| Небяспека | phosphorus poisoning[d] |
| Матэрыял | phosphorite[d], triphylite[d], monazite[d], hinsdalite[d], pyromorphite[d], amblygonite[d], лазуліт[d], wavellite[d], Бірузовы колер, autunite[d], phosphophyllite[d], struvite[d], xenotime-(Y)[d], Апатыт, гідроксіапатыт, fluorapatite[d], chlorapatite[d], мача, bone ash[d] і гуана |
| Першаадкрывальнік | Hennig Brand[d] |
| Дата адкрыцця (вынаходства) | 1669 |
| Сімвал элемента | P |
| Хімічная формула | P |
| Canonical SMILES | [P] |
| Атамны лік | 15 |
| Электронная канфігурацыя | 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³ і [Ne] 3s² 3p³ |
| Электраадмоўнасць | 2,19 |
| Іонны радыус | 0,17 Ангстрэм і 0,38 Ангстрэм |
| Ступень акіслення | −3, −2, −1, 1, 2, 3, 4 і 5 |
| Маса | 30,973761998 ± 0 атамная адзінка масы |
| Апісана на сайце | wired.com/story/the-worl… |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Фосфар** (лац.: Phosphorus) **P** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 15.

## Прыродныя крыніцы

Распаўсюджаны ў прыродзе элемент: 13-е месца сярод элементаў. Галоўныя мінералы — апатыты і фасфарыты. Буйнейшыя радовішчы — у КНР, Расіі (Кольскі паўвостраў), Марока, ЗША.

## Прымяненне

Фосфарныя ўгнаенні. Кампанент мыйных сродкаў. Запалкавая вытворчасць (намазка карабка). Інсектыцыды.

## Зноскі
# Інданезійская мова

| Інданезійская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | Bahasa Indonesia |
| Краіны | Інданезія |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa[d] |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 198 996 550 чал. (2010)
* 43 627 550 чал. (2010)
 |
| Класіфікацыя |
| Austro-Tai
аўстранезійскія мовы
Malayo-Polynesian
Malayic
Malayan
малайская мова
інданезійская мова |
| Пісьменнасць | лацінскае пісьмо |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | инд 210 |
| ISO 639-1 | id |
| ISO 639-2 | ind |
| ISO 639-3 | ind |
| WALS | ind |
| Ethnologue | ind |
| ABS ASCL | 6504 |
| IETF | id |
| Glottolog | stin1234 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Інданезійская мова** (індан.: Bahasa Indonesia — мова Інданезіі) — адна з аўстранезійскіх моў. Афіцыйная мова (з 1945 г.) і мова міжнацыянальных зносін у Інданезіі. У бытавых зносінах яе выкарыстоўваюць каля 20 млн чалавек. Агульная колькасць тых, хто валодае мовай у той ці іншай ступені — каля 200 млн. Дыялектаў не мае.

Інданезійская мова аформілася ў першай палове XX стагоддзя на базе малайскай мовы, якая традыцыйна выкарыстоўвалася ў гэтым рэгіёне як лінгва-франка. Назва «інданезійская мова» была прынята ў 1928 г. на Кангрэсе моладзі і паступова выцесніла назву «малайская мова». Пісьменнасць на аснове лацінскага алфавіту.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
# Ласла Чэх

| Ласла Чэх |
| --- |
|  |
| Род дзейнасці | плывец |
| Дата нараджэння | 3 снежня 1985(1985-12-03) (40 гадоў) |
| Месца нараджэння | * Будапешт, Венгрыя
 |
| Грамадзянства | * Венгрыя
 |
| Бацька | László Cseh[d] |
| Альма-матар | * Будапешцкі ўніверсітэт тэхналогіі і эканомікі
 |
| Сайт | csehlaszlo.hu |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ла́сла Чэх-малодшы** (венг. Cseh László, нар. 3 снежня 1985 года, Халастэлек) — венгерскі плывец, шасціразовы прызёр Алімпійскіх гульняў, двухразовы чэмпіён свету, 32-разовы чэмпіён Еўропы ў 2003—2016 гадах, 150-разовы чэмпіён Венгрыі. Спецыялізуецца ў комплексным плаванні на дыстанцыі 200 і 400 метраў, плаванні батэрфляем, на спіне і вольным стылем. Экс-рэкардсмен свету на дыстанцыях 200 і 400 метраў комплексным плаваннем у 25-метровых басейнах, шматразовы рэкардсмен Еўропы і Венгрыі на доўгай і кароткай вадзе.

Сын венгерскага плыўца Ласла Чэха-старэйшага (нар. 1952), удзельніка Алімпійскіх гульняў 1968 і 1972 гадоў.

## Зноскі
# Жэтуліу Варгас

| Жэтуліу Дарнеліс Варгас |
| --- |
| парт.: Getúlio Dornelles Vargas |
|  |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  17-ы прэзідэнт Бразіліі  |  |
| 31 студзеня 1951 — 24 жніўня 1954 |

 |
| Папярэднік | Эўрыку Гаспар Дутра |
| Пераемнік | Жуан Кафэ Філью |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  14-ы прэзідэнт Бразіліі  |  |
| 3 лістапада 1930 — 29 кастрычніка 1945 |

 |
| Папярэднік | ваенная хунта |
| Пераемнік | Жазэ Ліньярыс |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  13-ы губернатар Рыу-Гранды-ду-Сул  |  |
| 25 студзеня 1928 — 9 кастрычніка 1930 |

 |
| Папярэднік | Антоніу Аўгусту Боржыс |
| Пераемнік | Жазэ Антоніу Флорыс |
|

---

 |
| Нараджэнне | 19 красавіка 1882(1882-04-19)* Сан-Боржа[d], Бразільская імперыя[d]
 |
| Смерць | 24 жніўня 1954(1954-08-24)[…] (72 гады)* Catete Palace[d], Рыа-дэ-Жанэйра, Старая Федэральная акруга[d], Бразілія
 |
| Месца пахавання | * Сан-Боржа[d]
 |
| Бацька | Мануэл ду Насіменту Варгас |
| Маці | Кандзіда Дарнеліс Варгас |
| Жонка | Darci Vargas[d] |
| Дзеці | Лютэру Сарманью Варгас, Жандзіра Варгас, Альсіра Варгас, Мануэл Сарманью Варгас, Жэтуліу Варгас |
| Грамадзянства | * Бразілія
 |
| Веравызнанне | агнастыцызм |
| Партыя | * Бразільская рабочая партыя[d] (1954)
* Partido Republicano Riograndense[d] (1930)
 |
| Член у | * Бразільская акадэмія літаратуры[d]
 |
| Адукацыя | * Федэральны ўніверсітэт Рыу-Гранды-ду-Сул[d]
 |
| Дзейнасць | палітыка і права |
| Аўтограф |  |
| Род войскаў | Сухапутныя войскі Бразіліі[d] |
| Званне | сяржант |
| Узнагароды |             |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |

**Жэтуліу Дарнеліс Варгас** (парт.: Getúlio Dornelles Vargas; 19 красавіка 1882, Сан-Боржа, Бразілія — 24 жніўня 1954) — бразільскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Юрыст. Дэпутат кангрэса (з 1922), міністр фінансаў (з 1926), губернатар штата Рыу-Гранды-ду-Сул (з 1928). Прэзідэнт Бразіліі ў 1930—1945 і 1951—1954 гадах. У 1945 годзе заснаваў Бразільскую рабочую партыю. Праводзіў курс на памяншэнне эканамічнага і знешнепалітычнага супрацоўніцтва ЗША. Адхілены ад улады ваеннымі; скончыў жыццё самагубствам.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
# Агенцтва ЗША па міжнародным развіцці

| Агенцтва ЗША па міжнародным развіцці |
| --- |
| *
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
 |
|  |
|  |
| Агульная інфармацыя |
| Краіна | * ЗША
 |
| Юрысдыкцыя | ЗША |
| Дата стварэння | 1961 |
| Папярэдняе ведамства | Economic Cooperation Administration[d] |
| Штаб-кватэра | * Вашынгтон
 |
| Сайт | usaid.gov (англ.) usaid.govarchive.us (англ.) |

**Агенцтва ЗША па міжнародным развіцці (АМР ЗША)** (англ.: United States Agency for International Development, USAID) — цэнтральны орган дзяржаўнага кіравання Злучаных Штатаў Амерыкі ў галіне аказання дапамогі за мяжой. З 2025 года Агенцтва знаходзіцца ў працэсе ліквідацыі.

## Апісанне

Асноўныя кірункі працы Агенцтва ўключалі падтрымку гандлю, сельскай гаспадаркі, эканамічнага росту, аховы здароўя, экстраную гуманітарную дапамогу, садзейнічанне ў прадухіленні канфліктаў і падтрымку дэмакратыі ў больш чым 100 краінах свету.

Адміністратар Агенцтва і яго намеснік прызначаліся Прэзідэнтам са згоды Сената і дзейнічалі ў каардынацыі з Дзяржаўным Сакратаром ЗША.

## Гісторыя

Арганізацыя была заснавана ў 1961 годзе ўказам прэзідэнта Джона Кенэдзі пасля прыняцця Закона «Аб садзейнічанні замежным краінам». Агенцтва аб’яднала функцыі некалькіх, што існавалі раней, ведамстваў ЗША, якія займаліся пытаннямі міжнароднага развіцця.

У складзе арганізацыі працавалі больш за 10 тыс. чалавек, з іх дзве траціны — за межамі Злучаных Штатаў. Арганізацыя ўключала некалькі рэгіянальных і спецыялізаваных бюро.

За больш чым 60 гадоў свайго існавання Агенцтва перажыло некалькі рэформаў і перыядычна падвяргалася крытыцы ў Кангрэсе ЗША за нізкую эфектыўнасць праграм дапамогі бедным краінам. Першыя прапановы ліквідаваць USAID выказваліся яшчэ ў гады адміністрацыі Рычарда Ніксана (1969—1974 гг.), калі ён рэарганізаваў дзейнасць Агенцтва.

Падчас свайго першага тэрміну Дональд Трамп планаваў скараціць фінансаванне USAID амаль на траціну, аднак гэтая ініцыятыва не была падтрыманая Кангрэсам. Пасля ўступлення 20 студзеня 2025 года на пасаду на другі тэрмін Дональд Трамп сваім указам прыпыніў на 90 дзён вылучэнне амерыканскай дапамогі іншым краінам.

1 ліпеня 2025 года дзяржсакратар ЗША Марка Рубіа паведаміў, што USAID афіцыйна згортвае праграмы замежнай дапамогі. Амаль праз два месяцы, 29 жніўня, Рубіа заявіў, што USAID афіцыйна будзе закрыта.

## Крыніцы

## Спасылкі

* USAID, афіцыйны сайт
# Пірацтва

Напад флібусцьераў на іспанскі карабель. Карціна Говарда Пайла, 1905 г.
Пірацкі сцяг
**Пірацтва** - від разбойства, які прадугледжва ўзброены разбой на моры, а часам на сушы. **Пірацтва** пачало зараджацца ў антычныя часы, але найболей распаўсюджаным стала ў 17-м стагоддзі. Сёння сустракаецца ў водах Ціхага і Індыйскага акіянаў.

## Гісторыя

Старажытныя часы былі багатыя на піратаў, грэчаскіх і рымскіх. Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі, найбольш шматлікімі піратамі сталі вікінгі, якія займаліся рабаўніцтвам у паўночнай частцы Еўропы.

Пасля адкрыцця Амерыкі Калумбам у 1492, вялікія ваенна-марскія дзяржавы таго часу Іспанія і Партугалія пачалі ствараць калоніі ў Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы. Большасць калоній заснаваных Іспаніяй і Партугаліяй былі арыентаваны на гандаль з Індыяй і Далёкім Усходам. Падпарадкаваўшы мясцовыя народы інкаў, мая, ацтэкаў, іспанцы атрымалі кантроль над іхнімі руднямі каштоўных металаў, як вынік значнае павелічэння багацця Іспаніі.

Іншыя еўрапейскія краіны таксама прыступілі да стварэння сваіх калоній у Карыбскім басейне, дзеля засваення прыродных рэсурсаў Новага Свету. У канцы 16 і ў пачатку 17 ст. утвараюць калоніі такія дзяржавы, як Англія, Францыя і Нідэрланды. У канцы 17-га ст. Данія. Тым не менш, у параўнанні з іспанскімі калоніямі, астатнія былі слаба развітыя.

Суперніцтва паміж калоніямі і імкненне да перавагі гандлю прывялі да частых войн і павелічэння пірацтва. Вялікая класічная эпоха пірацтва прыпала на 1560-я і працягнулася да 1720-х. Найболей паспяховымі для піратаў сталі 1640-я — 1680-я.

Вылучаецца два найболей вядомых месца абітання піратаў: карыбскі востраў Тартуга (пасля 1640) і горад Порт-Роял, што на востраве Ямайка (пасля 1655).

## Сучаснасць

Нападам піратаў падвяргаюцца ў асноўным буйныя караблі. У 1990-я лічба нападаў складала ў сярэднім каля 200 на год. У 1998 у нападах былі забітыя шэсцьдзесят сем чалавек, усе, акрамя аднаго ў водах Ціхага і Індыйскага акіянаў, на якія прыходзіцца амаль тры чвэрці ўсіх нападаў піратаў.

Піраты звычайна здзейсняюць разбойства ноччу з дапамогай хуткаходных катэраў, якія, як правіла маюць невялікія памеры і застаюцца незаўважнымі для карабельных радараў.

## Гл. таксама

* Буканьеры
* Карсары
* Капёры
* Флібусцьеры
* Порт-Роял
* Востраў Тартуга
# Какава

|  |
| --- |
| Какава |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Расліны |

|  |  |
| --- | --- |
| Аддзел:  | Кветкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Двухдольныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Парадак:  | Мальвакветныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Мальвавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Byttnerioideae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Трыба:  | *Theobromeae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Тэаброма |

|  |  |
| --- | --- |
| Секцыя:  | *Theobroma* |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Какава** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Theobroma cacao Linnaeus, 1753 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 505487 |
| NCBI   | 3641 |
| EOL   | 484592 |
| IPNI  |  320783-2 |
| TPL  |  kew-2519807 |

 |

 |

**Какава** (*Theobroma cacao*) — від дрэваў з роду Тэаброма (*Theobroma*) сямейства Мальвавыя (*Malvaceae*).

Рука трымае сухі спелы плод какавы
Вечназаялёныя дрэвы вышынёю 5—8 м. Лісце вялікае, бліскучае. Кветкі дробныя, жоўтыя або чырвоныя ў пучках. Плод — ягада чырвонага, жоўтага або аранжавага колеру, мае 25—60 міндалепадобных зярнят. Цвіце і пладаносіць увесь год.

Паходзіць з тропікаў Амерыкі, вырошчваецца па ўсім свеце ў трапічных абласцях абодвух паўшар’яў дзеля атрымання насення, якое выкарыстоўваецца ў кандытарскай прамысловасці (гл. шакалад) і медыцыне.

Словам «какава» таксама называюць насенне дрэва какава і парашок, які з іх атрымліваецца; такую ж назву мае і напой.

## Крыніцы

## Літаратура

* Какава // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

## Спасылкі

* Какао — Theobroma cacao: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
# Фалклендскае цячэнне

**Фалклендскае цячэнне** - халоднае паверхневае цячэнне Атлантычнага акіяна каля паўднёва-усходніх берагоў Паўднёвай Амерыкі, галіна цячэння Заходніх Вятроў. Накіравана ад Фалклендскіх (Мальвінскіх) астравоў да заліва Ла-Плата.

Сярэдняя тэмпература вады зімой 4-10°С, летам 8-15°С. Скорасць 0,9-1,8 км/гадз. Вялікая колькасць айсбергаў.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
# Ігнацы Ян Падарэўскі

| Ігнацы Ян Падарэўскі |
| --- |
| польск.: Ignacy Jan Paderewski |
|  |
| Асноўная інфармацыя |
| Імя пры нараджэнні | польск.: Ignacy Jan Paderewski |
| Дата нараджэння | 18 лістапада 1860(1860-11-18)[…] |
| Месца нараджэння | * Курыліўка, Літынскі павет[d], Падольская губерня, Расійская імперыя
 |
| Дата смерці | 29 чэрвеня 1941(1941-06-29)[…] (80 гадоў) |
| Месца смерці | * Нью-Ёрк, штат Нью-Ёрк, ЗША
 |
| Месца пахавання | * сабор Святога Яна Хрысціцеля ў Варшаве
* Арлінгтонскія нацыянальныя могілкі[d]
 |
| Краіна | * Польшча
* ЗША
* Вялікабрытанія
 |
| Жонка | Гэлена Падарэўская[d] |
| Альма-матар | * Музычны ўніверсітэт імя Фрэдэрыка Шапена
 |
| Музычная дзейнасць |
| Педагог | Theodor Leschetizky[d][…] |
| Прафесіі | палітык, піяніст, кампазітар класічнай музыкі, дыпламат, музыказнавец, музычны педагог, кампазітар, кіраўнік урада, міністр замежных спраў |
| Інструменты | фартэпіяна |
| Жанры | опера |
| Выхаванцы | Witold Małcużyński[d], Gladys Egbert[d], Артур Рубінштэйн, Ernest Schelling[d], Henryk Sztompka[d] і Mieczysław Ziółkowski[d] |
| Грамадская дзейнасць |
| Партыя | * Фронт Морж[d]
 |
| Член у | * Акадэмія прыгожых мастацтваў
 |
| Узнагароды |          залаты медаль Каралеўскага філарманічнага таварыства[d] (1897)  honorary doctor of the Lviv University[d] (1912) honorary doctor of Yale University[d] (1917) ганаровы доктар Ягелонскага ўніверсітэта[d] (1919) ганаровы доктар Оксфардскага ўніверсітэта[d] (1920) ганаровы доктар Калумбійскага ўніверсітэта[d] (1922) ганаровы доктар Універсітэта Паўднёвай Каліфорніі[d] (1923) ганаровы доктар Універсітэта Глазга[d] (1925) ганаровы доктар Кембрыджскага ўніверсітэта[d] (1926) ганаровы доктар Варшаўскага ўніверсітэта[d] (1926) ганаровы доктар Лазанскага ўніверсітэта[d] (1933) зорка на галівудскай «Алеі славы» |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ігнацы Ян Падарэўскі** (польск.: Ignacy Jan Paderewski; 6 (18) лістапада 1860, сяло Курылоўка, Падолле — 29 чэрвеня 1941, Нью-Ёрк) — польскі піяніст  , кампазітар
, дзяржаўны і грамадскі дзеяч, дыпламат. Са студзеня па снежань 1919 займаў пасаду прэм’ер-міністра і міністра замежных спраў Польшчы.

## Зноскі
# Права і справядлівасць

| Права і справядлівасць |
| --- |
| польск.: Prawo i Sprawiedliwość |
| Лідар | Яраслаў Качыньскі |
| Заснавальнік | Лех Качыньскі, Яраслаў Качыньскі і Людвік Дорн[d] |
| Дата заснавання | 13 чэрвеня 2001 |
| Штаб-кватэра | * Варшава
* 84 Nowogrodzka Street in Warsaw[d]
 |
| Краіна | * Польшча
 |
| Ідэалогія | нацыянал-кансерватызм, сацыяльны кансерватызм, еўраскептыцызм, эканамічны нацыяналізм[d], правы папулізм[d], польскі нацыяналізм, антыкамунізм, solidarism[d], этатызм і Christian right[d] |
| Інтэрнацыянал | * Еўрапейскія кансерватары і рэфармісты
* European Conservatives and Reformists Party[d]
 |
| Маладзёжная арганізацыя | Law and Justice Youth Forum[d] |
| Колькасць членаў | 45 000 ± 1 000 |
| Сайт | pis.org.pl (польск.) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Права і справядлівасць** (польск.: Prawo i Sprawiedliwość) — польская палітычная партыя.

Партыя была заснавана ў 2001 годзе, пасля таго як Лех Качыньскі быў звольнены з пасады міністра юстыцыі. Лідарам новастворанай партыі стаў сам Лех Качыньскі. У 2002 годзе Лех Качыньскі стаў прэзідэнтам Варшавы. У 2003 годзе на пасадзе лідара партыі Леха Качыньскага змяніў Яраслаў Качыньскі.

У 2005 годзе на прэзідэнцкіх выбарах прадстаўнік «Права і справядлівасці» і былы старшыня партыі Лех Качыньскі атрымаў перамогу. На прэзідэнцкіх выбарах у 2015 годзе кандыдат ад «Правы і справядлівасць» Анджэй Дуда таксама атрымаў перамогу на выбарах.

## Зноскі

## Спасылкі

* Гісторыя партыі на афіцыйным сайце партыі
# Французская кухня

Крэм-бруле — тыповы французскі дэсерт
**Французская кухня** — нацыянальная кухня Францыі. Умоўна яе можна падзяліць на дзве асноўныя галіны — рэгіянальную народную і вытанчаную арыстакратычную.

Да рэгіянальнай кухні адносяцца стравы, якія на працягу стагоддзяў рыхтавалі жыхары розных гістарычных абласцей краіны. Арыстакратычная французская кухня сфарміравалася пры двары Бурбонаў, калі Парыж стаў заканадаўцам сусветнай моды. Яе непаўторныя стравы адрозніваліся разнастайнасцю і вытанчанасцю.

Традыцыйная французская трапеза можа пачынацца з закусак ( *hors d'oeuvre*) (гарачых або халодных закусак, калі гаворка ідзе пра ланч), за якімі ідзе суп, затым асноўная страва, салат і сыр. Завяршэннем трапезы служыць дэсерт або садавіна. Асноўны дэсерт — сыр, якога больш за 200 гатункаў. Менавіта ў Францыі сфармавалася такая страва як суп з празрыстым булёнам.
Асаблівым гонарам французаў з’яўляюцца віны. Каралі французскіх вінаў — бардо і бургундскае. Таксама сусветнай вядомасцю карыстаецца каньяк.

Круасан
За французамі замацавалася крыўдная мянушка «лягушатнік» дзякуючы ўжывання імі ў ежу жабіных лапак, аднак гэта страва з’яўляецца хутчэй дэлікатэсам, а не штодзённай ежай, і падаецца не ва ўсіх рэстаранах. Францыя з’яўляецца найбуйнейшым імпарцёрам жаб з азіяцкіх краін для іх ужывання ў ежу.

У Францыі слаба развітая індустрыя фаст-фуда, так як яны не адпавядаюць французскай культуры прыёму ежы і традыцыям доўгіх вячэр з поўнай сервіроўкай дома або ў рэстаране. Улады Францыі даволі доўга супраціўляліся прыходу ў краіну міжнародных сетак хуткага харчавання. Напрыклад, першы рэстаран сеткі McDonald’s адкрыўся ў Парыжы толькі ў 1983 годзе. Аднак, у цяперашні час іх колькасць складае больш за тысячу, з іх амаль 300 па франчайзінгу.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Французская кухня**

У Вікікнігах можна знайсці дадатковыя матэрыялы па тэме:
«Французская кухня»