Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Капітал

**Капітал** (ад лац.: capitalis — галоўны, галоўная маёмасць) — сукупнасць тавараў, маёмасці, актываў, якія выкарыстоўваюцца для атрымання прыбытку, багацця. У больш вузкім сэнсе гэта крыніца даходу ў выглядзе сродкаў вытворчасці (фізічны капітал), грошы, з дапамогай якіх набываецца гэтая крыніца даходу (грашовы капітал).

Капітальныя ўкладанні матэрыяльных і грашовых сродкаў у эканоміку, вытворчасць называюць капіталаўкладаннямі ці інвестыцыямі.

## Гл. таксама

* Біржавая здзелка
* Пазабіржавая здзелка
* Асабовы рахунак, у рэестры акцыянераў
* Выраб каштоўных папер
# Вінт

*Не блытаць са шрубай*

Вінт самалёта
**Вінт** — адзін з найпрасцейшых механізмаў (разам з клінам, рычагом, колам), якія з’яўляюцца асноўнымі элементамі тэхнічных канструкцый. Звычайна вінт — цыліндрычнае ці канічнае цела з нарэзкай па вінтавой лініі або прыстасаванне, дзе выкарыстаны ўласцівасці вінтавой паверхні. Асноўная характарыстыка вінта — ход (вышыня пад’ёму вінтавой лініі за адзін абарот).

Вінт — частка рухавіка самалёта, верталёта, парахода і іншых машын у выглядзе лопасцяў, якія замацаваныя на валу. Вінт паветраных суднаў — самалётаў, верталётаў, дырыжабляў, — а таксама аэрасаней называецца паветраным вінтом або прапелерам.

Прынцып вінта адкрыты больш як за 800 гадоў да н.э. Упершыню выкарыстаны Архімедам (ІІІ ст. да н.э.) у водападымальнай машыне (Архімедаў вінт). Ідэю паветранага вінта (прапелера) як сродку руху ў паветраным асяроддзі выказаў Леанарда да Вінчы. М. В. Ламаносаў выкарыстаў яго для стварэння цягі ў мадэлі прылады для метэаралагічных даследаванняў (1754). Прынцыпы выкарыстання тэарэтычна абгрунтаваў Д. Бернулі, сучасную тэорыю яго распрацваў М. Я. Жукоўскі. Практычнае выкарыстанне двух-, трох- і чатырохлопасцевых вінтоў пачалося з развіццём самалёта- і дырыжаблебудавання (з 1903). Ідэю грабнога вінта абгрунтаваў І. Рэсел (1827), які пабудаваў і першы параход з грабным вінтом (1829). Укараненне грабнога вінта прывяло да якасных змен у мараплаўстве і суднабудаванні. Вялікае пашырэнне атрымаў вінт для злучэння (вінтавое злучэнне) або прымусовага перамяшчэння асобных частак машын і механізмаў. Такія вінты падзяляюцца на: мацаваныя (раздымнае злучэнне дэталей), грузавыя (рым-балты і дамкраты), сілавыя (у прэсах), хадавыя (у супартах і сілавых сталах станкоў), мікраметрычныя (у вымяральных прыладах), установачныя (у геадэзічных, лабараторных і іншых прыладах). Паводле характару нарэзкі яны бываюць: правай і левай, трохвугольнай, трапецаідальнай і прамавугольнай разьбы, адна-, двух- і шматзаходныя, саманаразальныя (укручваюцца ў гладкія адтуліны). Вінты для дрэва — шурупы, маюць востры канец і спецыяльную разьбу. Вінт мае і шмат іншых спосабаў выкарыстання (напрыклад, у ветрарухавіках, вентылятарах); укараненне яго садзейнічала прагрэсу многіх галін тэхнікі.

## Зноскі

## Літаратура

* *Сацута У.* Вінт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 186-187. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
# Бакалея

**Бакалея** (па-турэцку: bakkal *—* прадавец тавараў першай неабходнасці, араб. بَقْلٌ‎ — зеляніна, гародніна) — сухія харчовыя тавары першай неабходнасці, полуфабрыкаты і кансервы, а таксама некаторыя базавыя гаспадарчыя тавары (мыла, пральны парашок, запалкі). З пункту гледжання арганізацыі прадуктовага рознічнага гандлю, бакалейныя тавары, якія адрозніваюцца працяглымі тэрмінамі хранення і непатрабавальнасцю ў захоўванні, супрацьпастаўляюцца гастранамічным, як правіла, гатовым да спажывання, больш дарагім і патрабуючым спецыяльных умоў захоўвання.

Слова з’явілася ва ўжытку ў дарэвалюцыйнай Расіі, дзе абазначала сухія харчовыя тавары — спачатку сухафрукты і вэнджаніну, пасля чай, цукар, кофе, муку, крупы, прыправы. Пазней слова распаўсюдзілася на бакалейную краму альбо аддзел у краме, якія вялі рознічны гандаль гэтымі таварамі. Уладальнік бакалейнай крамы — бакалейшчык.

У Савецкім Саюзе рэалізацыяй бакалейных тавараў сярод насельніцтва з 1950-х гг. займалася Галоўбакалея ў складзе Міністэрства гандлю СССР. У савецкім заканадаўстве былі вызначаны патрабаванні да працоўнага месца работніка бакалеі, да інвентарнай тары і другіх аспектаў гандлю, прадпісвалася весці сістэматычную барацьбу са шкоднымі насякомымі і грызунамі.

Па сучаснай гандлёвай класіфікацыі да харчовых бакалейных тавараў належаць: крупы, кухонная соль, мука, макаронныя вырабы, цукар, разрыхляльнікі цеста, кашы, пюрэ і локшына хуткага прыгатавання, агар, жэлацін, кандытарскія пасыпкі, канцэнтраваныя араматызатары і фарбавальнікі, прыправы, цукразаменнікі, крухмал, харчовыя канцэнтраты, дрожджы, чай і чайныя напіткі, кофе і кафейныя напіткі, харчовая сода, какава, алеі, воцат. Дзякуючы даступнасці халадзільнага абсталявання, сучасныя магазіны каля дома звычайна гандлююць як бакалеяй, так і гастранамічнымі таварамі, уключаючы мясцовыя мясныя і малочныя вырабы, а таксама свежую гародніну і садавіну.

## Крыніцы
# Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў

**Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў (FIAPF)** (фр.: Fedération Internationale des Associations de Producteurs de Films; англ.: International Federation of Film Producers Associations) — арганізацыя, створаная ў 1933 годзе. Па стане на 2008 год, у FIAPF уваходзіць 25 асацыяцый прадзюсараў з 23 краін свету.

## Зноскі

## Спасылкі

fiapf.org — афіцыйны сайт
# Усу (вулкан)

|  |
| --- |
|  |
| Усу |
| яп. 有珠山 |
|  |
|  |
|  |
| Краіна | * Японія
 |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Размяшчэнне | Хакайда
42°32′28″ пн. ш. 140°50′35″ у. д.  |
|  |
|  |
|  |
| Форма вулкана | стратавулкан  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Апошняе вывяржэнне | 2000  |
|  |
|  |
|  |
| Вышыня вяршыні | 733 м  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Усу** (яп.: 有珠山) — стратавулкан на японскім востраве Хакайда. З’яўляецца часткай нацыянальнага парку Сікоцу-Тоя і папулярным турыстычным аб’ектам. Вышыня вулкана Усу складае 733 метра. У цяперашні час вулкан з’яўляецца слабаактыўным — апошняе вывяржэнне адбылося ў 2000 годзе.

## Спасылкі

*   (англ.)
# Крама

Крамы ў Бразіліі.
**Крама**, або **магазін** (ад фр.: magasin) — спецыяльна абсталяваны стацыянарны будынак або яго частка, прызначаны для продажу тавараў і аказанні паслуг пакупнікам і забяспечаны гандлёвымі, дапаможнымі, адміністрацыйна-бытавымі памяшканнямі, а таксама памяшканнямі для прыёму, захоўвання тавараў і падрыхтоўкі іх да продажу (складамі).

## Гл. таксама

* Універмаг
* Універсам
* Супермаркет
* Гіпермаркет
* Гастраном
* Інтэрнэт-магазін
* Дабрачынная крама

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крама
# Камфоравае дрэва

|  |
| --- |
| Камфоравае дрэва |
|
Старажытнае камфоравае дрэва ўзростам каля 1000 гадоў, Японія |
| Навуковая класіфікацыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Расліны |

|  |  |
| --- | --- |
| Аддзел:  | Кветкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Двухдольныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Парадак:  | Лаўракветныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Лаўровыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | *Cinnamomum* |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Камфоравае дрэва** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Cinnamomum camphora (L.) J.Presl |
| Сінонімы |
| Laurus camphora L.basionym |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 18175 |
| NCBI   | 13429 |
| EOL   | 596902 |
| GRIN  |  t:10578 |
| IPNI  |  463336 |
| TPL  |  kew-2721183 |

 |

 |

**Камфоравае дрэва**, камфоравы лаўр (*Cinnamomum camphora*) — кветкавая расліна сямейства лаўровых, від роду карычнік, або карычны лаўр.

## Батанічнае апісанне

Вечназялёнае дрэва да 50 м вышынёю і 3 м у дыяметры, з карой, якая дае трэшчыны. Лісце простае, скурыстае, бліскучае. Кветкі дробныя, белаватыя ці жаўтаватыя, сабраныя ў кальчакі. Плод — цёмна-сіняя сакаўная касцянка. Вегетатыўныя органы і плады маюць прыемны востры пах камфары.

## Арэал

Радзіма — Паўднёва-Усходняя трапічная Азія. Утварае лясы. Вырошчваюць у тропіках і субтропіках многіх краін, у т.л. на чарнаморскім узбярэжжы Каўказа.

## Выкарыстанне

Тэхнічная, дэкаратыўная, інсектыцыдная і лекавая расліна. Выкарыстоўваецца ў парфумерыі.

## Зноскі

## Літаратура

* *Вынаеў Г. У.* Камфоравае дрэва // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
# 1871

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1850-я
* 1860-я
* **1870-я 1880-я
* 1890-я
 |
| Гады: | * 1868
* 1869
* 1870
* **1871 1872
* 1873
* 1874
 |

|  |
| --- |
| **1871 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 18 студзеня: У зале Версальскага палаца створана Германская Імперыя.
* 18 сакавіка: Пачатак Парыжскай камуны.
* 21 сакавіка: Ота фон Бісмарк становіцца канцлерам Германскай імперыі.
* 27 сакавіка: У Эдынбургу адбыўся першы ў гісторыі міжнародны матч па рэгбі (паміж Англіяй і Шатландыяй).
* 14 красавіка: У Германіі створаны парламент — Рэйхстаг.
* 10 мая: Заключаны мірны дагавор паміж Францыяй і Германіяй.
* 28 мая: Канец Парыжскай камуны.
* жнівень: Заснаваны горад Каларада-Спрынгс.
* верасень: Італьянскія войскі ўваходзяць у Рым, з якога былі выведзены французскія войскі.
* 20 верасня: Папская вобласць далучана да Італіі.
* 29 лістапада: Увод у эксплуатацыю чыгуначнай лініі Смаленск — Орша — Мінск — Брэст.

## Нарадзіліся

Вілем Менгельберг
* 25 лютага: Леся Украінка, украінская пісьменніца (пам. 1.8.1913)
* 28 сакавіка: Вілем Менгельберг, нідэрландскі дырыжор (пам. 22.3.1951)
* 14 чэрвеня: Фёдар Васільевіч Токараў, савецкі канструктар стралковай зброі, Герой Сацыялістычнай Працы (пам. 7.6.1968)
* 2 жніўня: Джон Слоан, амерыканскі мастак, лідар школы імпрэсіяністаў (пам. 7.9.1951)
* 1 лістапада: Стывен Крэйн, амерыканскі паэт (пам. 5.6.1900)
* 10 ліпеня: Марсель Пруст, французскі пісьменнік (пам. 18.11.1922)
* 27 жніўня: Тэадор Драйзер, амерыканскі пісьменнік (пам. 28.12.1945)
* 30 жніўня: Эрнэст Рэзерфорд, брытанскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (пам. 19.10.1937)
* 23 лістапада: Уладзімір Тэраўскі, беларускі дырыжор, кампазітар, фалькларыст (пам. 10.11.1938)
* 4 снежня: Фрыдрых Эберт, 1-ы рэйхканцлер Веймарскай рэспублікі (пам. 12.5.1925)

## Памерлі

Джон Гершэль
* 1 студзеня: Сяргей Канстанцінавіч Заранка, жывапісец-партрэтыст (нар. 6.10.1818)
* 18 сакавіка: Аўгустус дэ Моргэн, брытанскі матэматык і логік
* 11 мая: Джон Гершэль, брытанскі астраном (нар. 7.3.1792)
* 29 чэрвеня: Ксенафонт Гаворскі, беларускі гісторык, археолаг, выдавец
* 20 ліпеня: Франсуа Дэльсарт, французскі спявак, вакальны педагог і тэарэтык сцэнічнага мастацтва (нар. 11.11.1811)
# Узброеныя сілы

**Узброеныя сілы**, узброеная арганізацыя дзяржавы, прызначаная абараняць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць дзяржавы на выпадак вайны, адзін з важнейшых інструментаў палітычнай улады.

Прызначэнне ўзброеных сіл, прынцыпы іх будаўніцтва, навучання і выхавання асабовага складу вызначаюцца грамадствам, дзяржаўным ладам і палітыкай дзяржавы, а таксама масштабам краіны, яе геаграфічным становішчам, гістарычнымі, сацыяльнымі і культурнымі традыцыямі. Вырашальны ўплыў на ўзброеныя сілы аказвае эканоміка.

Да 20-га стагоддзя ўзброеныя сілы складаліся з сухапутнай арміі і ваенна-марскога флоту. Сучасныя ўзброеныя сілы ў большасці дзяржаў свету складаюцца з розных відаў (сухапутныя войскі, ваенна-марскі флот, ваенна-паветраныя сілы, сілы супрацьпаветранай абароны), вышэйшых органаў ваеннага кіравання (міністэрства абароны, генеральны штаб), органаў тылу і некаторых ваенізаваных арганізацый.

## Гл. таксама

* Узброеныя сілы Беларусі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Узброеныя сілы
# Персідскі заліў

Персідскі заліў, выгляд з космасу
**Персідскі заліў** (перс.: خليج فارس khalīj-e-Fārs; па-арабску الخليج الفارسیal-khalīj al-farsi) знаходзіцца ў паўднёва-заходняй Азіі, з'яўляецца працягам Аманскага заліву, раздзяляе Іран і Аравійскі паўвостраў.

Заліў быў полем баявых дзеянняў ў вайне паміж Іранам і Іракам (1980—1988 гг). У 1991 годзе Персідскі заліў зноў стаў арэнай «вайны ў Заліве», падчас якой Ірак акупаваў Кувейт, але потым праз умяшанне амерыканскіх войск быў вымушаны вярнуцца ў свае межы.

Навакольнае асяроддзе Персідскага заліву раней было прадстаўлена вялікай колькасцю рыбы, каралавымі рыфамі, падводнай расліннасцю, але ўсё гэтае багацце было знішчанае ў выніку распачатай здабычы нафты на берагах затокі і нядаўнімі войнамі, адным са спосабаў вядзення якіх былі знішчэнні нафтаправодаў і нафтапераапрацоўчых заводаў.

## Геаграфія

Персідскі заліў мае плошчу прыкладна 233 000 км², на ўсходзе звязаны з Аманскім залівам Армузскім пралівам, на захадзе пераходзіць у дэльту, утвораную рэкамі Еўфрат і Тыгр. Яе даўжыня — 989 км, аддзяляе Іран ад Саудаўскай Аравіі. Шырыня Хармускага праліву 56 км. Заліў не глыбокі, максімальная глыбіня 90 мэтраў, сярэдняя — 50 м.

Краіны, размешчаныя на ўзбярэжжы Персідскага заліву: Іран, Аман, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты, Саудаўская Аравія, Катар, Бахрэйн, Кувейт і Ірак. Існуе мноства невялікіх астравоў.

## Нафта і прыродны газ

Персідскі заліў і прылеглыя вобласці маюць самыя вялікія ў свеце радовішчы нафты. Праз гэта нафтаздабыча і нафтаперапрацоўка дамінуюць у эканоміцы рэгіёну. Значныя радовішчы прыроднага газу падзеленыя паміж Катарам і Іранам.

Багатыя на нафту краіны (за выняткам Іраку), якія размяшчаюцца на ўзбярэжжы Персідскага заліву, называюць краінамі Персідскага заліву. Выхад Іраку да ўзбярэжжа блакуецца балоцістай дэльтай Еўфрата і Тыгра.

## Этымалогія

Навукоўцы, якія даследавалі паходжанне назвы заліву, прыйшлі да высновы, што назва «пэрсідская» найбольш дакладная. Апошнія 2.500 год амаль усе гісторыкі і аўтары Блізкага Усходу менавіта так называлі гэты заліў.

Пісьмовыя крыніцы часоў старадаўняй Персідскай імперыі не дайшлі да нашых часоў, але ў вуснай мове ўсе народы рэгіёна называюць яе *Мора Ірана*, *Парскае мора*.

З 550 года да 330 года да н.э. амаль усе пісьмовыя крыніцы называлі Персідскі заліў *Мора Парс*.

Але ў наш час некаторыя краіны аспрэчваюць дакладнасць назвы заліву. Нягледзячы на гэта, на Дваццаць трэцяй сесіі ААН у сакавіку-красавіку 2006 года назва *Персідскі заліў* зацверджаная як афіцыйная назва, якая выкарыстоўваецца краінамі-удзельніцамі ААН.

## Брытанскае ўладанне

З 1763 да 1971 году Вялікабрытанія рознымі шляхамі і формамі (праз Аб’яднаныя Арабскія Эміраты, Бахрэйн, Кувейт, Аман і Катар) кантралявала Персідскі заліў.

І ў наш час Вялікабрытанія мае свае інтарэсы ў гэтым рэгіёне.
# Марк Эспер

| Марк Эспер |
| --- |
| англ.: Mark Thomas Esper |
|  |
|  |
|

| United States Secretary of the Army[d] |
| --- |
| 20 лістапада 2017 — 23 ліпеня 2019 |

 |
|

| 27-ы міністр абароны ЗША |
| --- |
| 22 ліпеня 2019 — 9 лістапада 2020 |

 |
| Папярэднік | Джэймс Мэтціс |
| Пераемнік | Лойд Джэймс Осцін |
|

---

 |
| Нараджэнне | 26 красавіка 1964(1964-04-26) (62 гады)* Юніянтаўн[d], акруга Феет[d], Пенсільванія, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Партыя | * Рэспубліканская партыя ЗША
 |
| Адукацыя | * Урадавая школа Джона Ф. Кенэдзі[d]
* Ваенная акадэмія ЗША
* Універсітэт Джорджа Вашынгтона
* Laurel Highlands High School[d]
 |
| Месца працы | * RTX[d]
* Армія ЗША
* The Heritage Foundation[d]
* Aerospace Industries Association[d]
* Chamber of Commerce of the United States of America[d]
 |
| Аўтограф |  |
| Род войскаў | Армія ЗША |
| Званне | падпалкоўнік |
| Бітвы | * Вайна ў Персідскім заліве
* Іранскі крызіс (2019)
 |
| Узнагароды |     |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |

**Марк Томас Эспер** (англ.: Mark Thomas Esper; нар. 26 красавіка 1964) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Займае пасаду міністра абароны ЗША, на якую быў прызначаны 23 ліпеня 2019 года. Раней займаў пасаду міністра арміі ЗША (2017—2019).

## Біяграфія

Марк Эспер скончыў Ваенную акадэмію ЗША, удзельнічаў у вайне ў Персідскім заліве. Пасля заканчэння вайны да заняцця пасады міністра арміі быў лабістам зброевай кампаніі Raytheon.

## Зноскі
# Індыйская кухня

Кары — тыповая страва індыйскай кухні**Індыйская кухня** — агульная назва кулінарных страў, традыцый і тэхналогій прыгатавання ежы, уласцівых для народаў паўвострава Індастан. Для індыйскай кухні тыповымі з’яўляюцца ўжыванне ў вялікай колькасці спецый, зёлак, гародніны, садавіны, якія растуць ў Індыі.

Для індыйскай кухні характэрна рэгіянальная разнастайнасць (паўночнаіндыйская кухня, паўднёваіндыйская кухня), вялікая колькасць інгрэдыентаў і тыпаў ежы, спецыфіка прыгатавання і этыкету спажывання.

## Зноскі

## Спасылкі

У Вікікнігах можна знайсці дадатковыя матэрыялы па тэме:
«Індыйская кухня»
# Фараон

| Тытул "фараон",  запісаны іерогліфамі |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 Пер-аа *Pr-ˁ3* «*Вялікі дом*» |

**Фарао́н** — агульны тытул цароў у Старажытным Егіпце, а таксама тытул цароў з дынастыі Пталемееў у Эліністычным Егіпце.

Тытул паходзіць ад егіп. pr-ˁ3 «пер-аа», што азначае «вялікі дом», і першапачаткова адносіўся да царскага палаца ці двара, а не да асобы цара. Ужыванне гэтага тытула для абазначэння цара пачынае сустракацца ў часы Новага Царства, а іменна, пасля праўлення Хатшэпсут. Але даволі доўга такі тытул не быў афіцыйным. Першым царом, які афіцыйна насіў тытул егіп. pr-ˁ3, быў Сіамон, цар XXI дынастыі. З той пары егіпецкія цары насілі такі тытул.
У копцкай мове, апошняй ступені егіпецкай мовы, тытул стаў звычайным словам для абазначэння цара.

У Бібліі слова «фараон» (іўр.: פַּרְעֹה, грэч. Φαραώ) было распаўсюджана на ўсіх егіпецкіх цароў незалежна ад часу іх валадарання. А з Бібліі гэта слова перакачавала ва ўсе астатнія мовы.

Паводле старажытнаегіпецкіх вераванняў, фараон лічыўся сынам сонца (Ра), зямным увасабленнем Хора і спадчыннікам Асірыса.

## Славутыя фараоны

* Джосер — будаўнік ступеньчатай піраміды
* Хуфу (Хеопс) — будаўнік вялікай піраміды
* Пепі II — фараон, які ўладарыў 94 гады
* Хатшэпсут — жанчына-фараон
* Тутмас III — адзін з першых вялікіх заваёўнікаў, стваральнік Егіпецкай імперыі
* Эхнатон — фараон-рэфарматар, вядомы сваімі незвычайнымі для тых часоў рэлігійнымі поглядамі

## Спасылкі

* Храналагічны пералік фараонаў Архівавана 15 мая 2003.  (руск.)
# Выпарэнне

Вадзяная пара на кубачкам гарачага гарбаты
Duration: 42 секунды.0:42
**Выпарэ́нне** — працэс пераходу рэчывы з вадкага стану ў парападобны або газападобны, які адбываецца на паверхні рэчывы. Працэс выпарэння з’яўляецца зваротным працэсу кандэнсацыі (пераход з парападобнага стану ў вадкі). Выпарэнне (параўтварэнне), пераход рэчыва з кандэнсаванай (цвёрдай ці вадкай) фазы ў газападобную (пар); фазавы пераход першага роду.

Існуе больш разгорнутае паняцце выпарэння ў вышэйшай фізіцы.

**Выпарэнне** — гэта працэс, пры якім з паверхні вадкасці або цвёрдага цела вылятаюць (адрываюцца) часціцы (малекулы, атамы), пры гэтым Ek>Eп.

## Агульная характарыстыка

Выпарэнне цвёрдага цела завецца сублімацыяй (узгонкай), а параўтварэнне ў аб’ёме вадкасці — кіпеннем. Выпарэнне — эндатэрмічны працэс, пры якім паглынаецца цеплыня фазавага пераходу — цеплыня выпарэння, выдаткоўваная на пераадоленне сіл малекулярнага счаплення ў вадкай фазе і на працу пашырэння пры ператварэнні вадкасці ў пар.

Працэс выпарэння залежыць ад інтэнсіўнасці цеплавога руху малекул: чым хутчэй рухаюцца малекулы, тым хутчэй адбываецца выпарэнне. Акрамя таго, на выпарэнне ўплывае хуткасць вонкавай (па адносінах да рэчыва) дыфузіі, а таксама ўласцівасці самога рэчывы: да прыкладу, спірт выпараецца значна хутчэй вады. Важным фактарам з’яўляецца таксама плошча паверхні вадкасці, з якой адбываецца выпарэнне: з вузкай шклянкі яно будзе адбывацца больш павольна, чым з шырокай талеркі.

## Гл. таксама

* Сублімацыя
* Кіпенне
* Параўтварэнне

## Літаратура

* Выпарэнне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 317. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Испарение // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* *Берман Л. Д.* Испарительное охлаждение циркуляционной воды, 2 изд., — М.-Л., 1957;
* *Фукс Н. А.* Испарение и рост капель в газообразной среде. — М., 1958;
* *Берд Р., Стьюарт В., Лайтфут Е.* Явления переноса, пер. с англ. — М., 1974;
* *Берман Л. Д.* «Теоретические основы хим. технологии», 1974, т. 8, № 6, с. 811—822;
* *Шервуд Т., Пигфорд Р., Уилки Ч.* Массопередача, пер. с англ. — М., 1982. Л. Д. Берман.
# Месцапражыванне

Схіл пагорка
**Месцапражыванне (месца пражывання)** — сукупнасць біятычных, абіятычных і антрапагенных (пры іх наяўнасці) экалагічных фактараў на любой пэўнай тэрыторыі або акваторыі, якая фармуецца на месцы першаснага комплексу абіятычных фактараў — экатопу. Месцапражыванне віду або папуляцыі — важны кампанент яго/яе экалагічнай нішы. Па адносінах да наземных жывёл тэрмін лічыцца сінанімічным паняццям стацыя (месцапражыванне віду) і біятоп (месцапражыванне супольнасці).

Месцапражыванні, якія характарызуюцца рознай выяўленасцю экалагічных фактараў, але маюць падобнае расліннае покрыва, называюцца біялагічна раўнацэннымі. Існаванне іх магчыма дзякуючы частковай кампенсацыі фактараў адзін адным.

Г. Саутвуд (1977) прапанаваў класіфікаваць месцапражыванні па характары змены фактараў ў часе, вылучыўшы наступныя:

* нязменныя — умовы асяроддзя застаюцца спрыяльнымі бясконца доўга;
* прадказальна сезонныя — назіраецца рэгулярная змена спрыяльных і неспрыяльных перыядаў;
* непрадказальныя — спрыяльныя і неспрыяльныя перыяды маюць розную працягласць;
* эфемерныя — з кароткім спрыяльным перыядам.

## Гл. таксама

* Арэал
# Цукроза

**Цукроза** C12H22O11, таксама **дыцукрыд**) або *бураковы цукар*, *трысняговы цукар* — дыцукрыд, які складаецца з двух монацукрыдаў — α-глюкозы і β-фруктозы.

Цукроза з'яўляецца вельмі распаўсюджаным у прыродзе дыцукрыдам, яна сустракаецца ў садавіне і ягадах. Асабліва вяліка ўтрыманне цукрозы ў цукровых бураках і цукровым трыснягу, якія і выкарыстоўваюцца для прамысловай вытворчасці харчовага цукру.

Цукроза мае высокую растваральнасць. У хімічным дачыненні цукроза даволі інертная, бо пры перамяшчэнні з аднаго месца ў іншае амаль не залучаецца ў метабалізм. Часам цукроза адкладаецца ў якасці запаснога пажыўнага рэчыва.

## Зноскі