# Другая халодная вайна

| Другая халодная вайна |
| --- |
| **Па гадзіннікавай стрэлцы, з верхняга левага кута**: Еўрамайдан; сцягі АР Крым і Расіі над будынкам Вярхоўнага Савета АРК; пост украінскіх войск на Данбасе; Аляксандр Лукашэнка і «Нармандская чацвёрка» ў Мінску; парад расійскіх вайскоўцаў на авіябазе Хмеймім; сустрэча Кім Чэн Ына і Мун Чжэ Іна на Карэйскім саміце; Хуан Гуайдо прамаўляе заяву падчас палітычнага крызісу ў Венесуэле; пахаванне Касема Сулеймані; Дональд Трамп і Лю Хэ падпісваюць пагадненне аб першай фазе здзелкі аб урэгуляванні двухбаковых гандлёвых спрэчак; пратэстная акцыя ў Мінску. |
| Дата |
10 лютага 2007 / 6 сакавіка 2014 (афіцыйна ААН абвясціла 23 красавіка 2018) — цяперашні час |
| Месца |
Свет |
| Прычына | * • Пашырэнне НАТА
* • Барацьба за міжнародны ўплыў
* • Розныя лакальныя супярэчнасці і праблемы
 |
| Праціўнікі |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Расія  КНРШАСАДКБЕАЭС**
і шматлікія саюзнікі
 | **ЗШАНАТАЕўрапейскі Саюз**
і шматлікія саюзнікі
 |

 |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Карта з пазначэннем трох галоўных дзяржаў Другой халоднай вайны — ЗША, Расіі і Кітая.
**Другая халодная вайна** (або **Новая халодная вайна**, або **Халодная вайна 2.0**) — тэрмін, які выкарыстоўваецца шэрагам публіцыстаў для абазначэння новага стану палітычнай і ваеннай напружанасці паміж супрацьстаялымі геапалітычнымі сіламі, прычым адзін блок, як звычайна лічыцца, узначальвае Расія і Кітай, а другі — ЗША, ЕС і НАТА. Гэта паралель з падзеямі першай Халоднай вайны — супрацьстаяння паміж Заходнім блокам, узначаленым ЗША, і Усходнім блокам на чале з Савецкім Саюзам.

## Прычыны і вытокі

Як пісаў гісторык Кірыл Бабаеў, новая халодная вайна стала вынікам «галавакружэння ад поспехаў» амерыканскай дыпламатыі ў яе адчуванні канчатковай перамогі над усімі супернікамі. Праз распад СССР і падзенне саюзных яму рэжымаў, стаўшы адзінай звышдзяржавай, Злучаныя Штаты абвясцілі сваю безумоўную перамогу ў супрацьстаянні. З пункту гледжання амерыканскага боку, як адзначаў палітолаг Дзмітрый Суслаў, павінна была пачацца эра амерыканскага глабальнага дамінавання, аднапалярнага свету, дзе распаўсюджваліся б амерыканскія каштоўнасці. Адпаведна скончылася глабальная канкурэнцыя ідэй, так як усталявалася дамінаванне ліберальна-дэмакратычнай мадэлі.

З гэтай прычыны часам уяўляюць, што канфлікт заключаецца толькі ў нежаданні шэрагу моцных дзяржаў (у першую чаргу Расіі і Кітая) лічыцца з сусветным лідарствам ЗША, што заснавана на іх нежаданні ўспрымаць заходнія каштоўнасці дэмакратыі. Адпаведна адмаўляецца фактар супрацьстаяння ідэалогій, як у першай Халоднай вайне, дзе супрацьстаялі лібералізм і камунізм. Але ёсць і іншае меркаванне. Як пісаў палітолаг і гісторык Алег Няменскі, у новай Халоднай вайне вядзецца барацьба паміж двума праектамі. Першы заснаваным на этычным і рэлігійным індыферэнтызме, аднак на справе свядома накіраваны супраць хрысціянскіх каштоўнасцяў, ды і наогул супраць каштоўнасцяў традыцыйных рэлігій. Аснову гэтай ідэалогіі складаюць адмаўленне і поўная адмена любой ідэнтычнасці — нацыянальнай, рэлігійнай, палітычнай, нават палавой. На гэтай аснове руйнуецца любая традыцыя, старыя каштоўнасці. У сваю чаргу другі — кансерватыўны.

У заходняй літаратуры тэма ідэалагічнага супрацьстаяння праводзіцца звычайна паміж дэмакратычным светам і светам аўтакратый.

## Гісторыя

Фармальнай спускавым кручком Другой халоднай вайны стаў палітычны крызіс на Украіне 2013—2014 гадоў. На Захадзе тэрмін выкарыстоўваўся раней для абазначэння другой фазы Халоднай вайны, гэта значыць падзей пасля 1985 года. Пасля Крымскага крызісу ЗША, Вялікабрытанія, Канада і шэраг іншых краін увялі санкцыі супраць Расіі. У гэты час на ўсходзе Украіны пачынаюцца баявыя дзеянні паміж урадавай арміяй з аднаго боку і фарміраваннямі паўстанцаў (у асноўным прыхільнікаў самаабвешчаных ДНР і ЛНР — Данецкай і Луганскай Народных Рэспублік) — з другога. Украінскі ўрад абвінаваціў Расію ў падтрымцы сепаратысцкіх настрояў у краіне.

Як вынік пачалося павелічэнне ваеннай прысутнасці ЗША ва Усходнееўрапейскім рэгіёне, а таксама ўзмацненне актыўнасці блока НАТА паблізу расійскай тэрыторыі, што негатыўна адбілася на адносінах Захаду і Расіі.

У 2015 годзе Расія пачала ваенную аперацыю ў Сірыі, якую некаторыя, уключаючы прэзідэнта краіны Башара Асада, расцэньвалі як апасродкаваную вайну паміж Расіяй і ЗША і нават як «*прота-сусветную вайну*».

У студзені 2016 года высокапастаўленыя чыноўнікі Вялікабрытаніі выказалі занепакоенасць відавочна разгортваннем у Еўропе «Новай халоднай вайной». У лютым на Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы генеральны сакратар НАТА Енс Столтэнберг заяўляў, што альянс і Расія не знаходзяцца ў рэжыме халоднай вайны, хоць ужо і не ў тым партнёрстве, якога дасягнулі пасля заканчэння Халоднай вайны. У верасні таго ж года на пытанне, ці магчыма, што свет уступіў у Новую халодную вайну, міністр замежных спраў РФ Сяргей Лаўроў заявіў, што цяперашняя напружанасць не супастаўна з той, што была ў гады Халоднай вайны. Ён паказаў на адсутнасць ідэалагічных рознагалоссяў паміж ЗША і Расіяй і заявіў, што канфлікты больш не разглядаюцца з пункту гледжання біпалярнай міжнароднай сістэмы.

23 красавіка 2018 года генеральны сакратар ААН Антоніу Гутэрыш афіцыйна абвясціў аб пачатку новай халоднай вайны.

## Міжнародная абстаноўка

Пасля распаду Савецкага Саюза ЗША сталі адзінай звышдзяржавай, пашырыўшы свой эканамічны і палітычны ўплыў. Расія і іншыя былыя савецкія рэспублікі ў той час перажывалі заняпад у многіх сферах. У сувязі з падзеннем былога ладу яны выпрабавалі цяжкую эканамічную сітуацыю, спалучаную з палітычнымі пераўтварэннямі і ваеннымі канфліктамі. Між тым, адносіны паміж Масквой і Вашынгтонам значна палепшыліся. Больш таго, амерыканскі кірунак стаў ключавым у расійскай знешняй палітыцы. Гэтым партнёрскім адносінам, аднак, нанеслі значную шкоду ваенная кампанія НАТА супраць Югаславіі (сакавік—чэрвень 1999 года) і пашырэнне блока на ўсход.

У 2000-я гады ЗША, пасля тэрактаў у Нью-Ёрку ў 2001 годзе, пачынаюць шырокую кампанію па барацьбе з тэрарызмам. Першапачаткова яны разгортваюць вайну супраць Талібану ў Афганістане. У 2003 годзе пад удар трапіў іракскі рэжым Садама Хусейна, якога амерыканскія ўлады абвінавачвалі ў пасобніцтве тэрарыстам і наяўнасці зброі масавага паражэння. Па выніку, Штаты разам з саюзнікамі ўварваліся ў Ірак і зрушылі ўрад. Расійскія ўлады і грамадства хоць і падтрымлівалі ідэю барацьбы з тэрарыстычнай пагрозай, але часам крытыкавалі амерыканскія кампаніі, звязваючы гэта са спробай Белага дома павялічыць магутнасць і ўзяць пад кантроль багатыя рэсурсамі краіны.

У гэты ж перыяд Расія актыўна змагалася з сепаратызмам у Чачні. Канфлікт, які пачаўся ў 1994 годзе, першапачаткова ішоў няўдала для Масквы, але пачынаючы з 1999 года расійскай арміі ўдалося пераламаць ход вайны і ўжо ў 2009 канчаткова здушыць супраціў баевікоў. У жніўні 2008 года краіна прыніла ўдзел у грузіна-паўднёваасяцінскім канфлікце, дзе атрымала поспех. Інфармацыя аб гэтых падзеях з’яўляецца вельмі супярэчлівай, паколькі на Захадзе і Грузіі вінаватай у вайне назвалі Расію, у той час як яна сама абгрунтавала ўдзел нападам на сваіх міратворцаў.

Супярэчнасць па грузіна-асяцінскага канфлікту стала найбуйнейшым палітычным канфліктам памiж Расіяй і Злучанымі Штатамі да 2014 года.

Адначасова ішло ўзмацненне эканомікі Кітая. Нямала важную ролю тут адыгралі заходнія кампаніі, якія ў 1990-я актыўна пераносілі вытворчасць у гэтую краіну з-за таннасці. Абапіраючыся на замежную прамысловасць, дзяржава паступова ўзмацняла сваю эканоміку. У той жа час рэспубліка стала адным з найбуйнейшых цэнтраў прамых капіталаўкладанняў. Услед за эканамічным узмацненнем рушыла і геапалітычнае. Пекін пачаў актыўна інвеставаць у замежныя праекты, пашыраючы таксама там свой бізнес, а ў некаторых выпадках разгортваючы ваенную прысутнасць. Найбольшых поспехаў Кітай дасягнуў на афрыканскім кантынгенце, дзе ў некаторай ступені ўдалося падцесніць традыцыйна панаваўшых еўрапейцаў. Ужо ў сярэдзіне 2010-х Пекін стаў галоўным эканамічным канкурэнтам ЗША.

На Блізкім Усходзе працягваліся складаныя супрацьстаянні, якія пачаліся яшчэ ў другой палове XX стагоддзя. Тут перапляліся канфлікты Ізраіля і Палесціны, шыітаў і сунітаў, суфітаў і салафітаў, арабскіх сацыялістаў і ісламскіх рэспубліканістаў, ліберальнай апазіцыі і старых рэжымаў, Саудаўскай Аравіі і Ірана. Сітуацыя ў рэгіёне яшчэ больш абвастрылася пасля пачатку ваенных дзеянняў спачатку ў Іраку, а пазней і ў Лівіі, Сірыі, Ліване і Емене, а таксама чарады рэвалюцыйных хваляванняў 2010—2012 гадоў, вядомай як «Арабская вясна».

## Глабальныя супрацьстаянні

Прарасійскія тэрыторыі (у 1992—2014 гадах) адзначаны чырвоным колерам.
ЗША (аранжавы) и Кітай (зялёны).
Яшчэ 10 лютага 2007 года на 43-й Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы Уладзімір Пуцін абвінаваціў Злучаныя Штаты ў «амаль нічым не стрымлівым ужыванні ваеннай сілы ў міжнародных справах». Расійскі лідар таксама абвінаваціў Белы дом у спробе стварыць аднапалярны свет, кіраваны Вашынгтонам. Выступ быў шырока раскрытыкаваны амерыканскімі і еўрапейскімі аналітыкамі, якія абвінавацілі Пуціна ў развязванні новай халоднай вайны. У Расіі распаўсюджана меркаванне, што падобныя выказванні з’явіліся ў адказ на меры, прынятыя НАТА для ўстаноўкі ракетнага шчыта ў Польшчы і Чэхіі. Па словах ЗША і ЕС, шчыт быў пастаўлены не супраць Расіі, а для абароны Еўропы ад магчымых удараў з боку Паўночнай Карэі і Ірана.

Абвастрэнне напружанасці паміж Расіяй і Захадам, якое распачало новую Халодную вайну, пачалося ў 2014 годзе падчас Еўрамайдана, далучэння Крыма да Расіі і пратэстаў на паўднёвым усходзе Украіны, якія рушылі пасля змены ўлады ў лютым таго ж года. Прыкметы халоднай вайны сталі яшчэ больш відавочнымі падчас узброенага канфлікту на ўсходзе Украіны, разгляданага ў Кіеве і на Захадзе як ваенная агрэсія Расіі, асабліва пасля крушэння Boeing 777 у ліпені 2014 года ў раёне Данецка. На гэтым фоне ў жніўні 2014 года бакі ўвялі эканамічныя, фінансавыя і дыпламатычныя санкцыі ў дачыненні да адзін аднаго, прычым першым дзейнічаў Захад.

Кіраўніцтвам Расіі быў прыняты шэраг мер па абароне краіны ад магчымых інфармацыйных нападаў з боку Захаду. Комплекс гэтых мерапрыемстваў уключае ў сябе: забеспячэнне ўстойлівай работы расійскага сегмента сеткі, перанос сервераў, на якіх захоўваюцца персанальныя даныя, на тэрыторыю краіны, наладжванне ўзаемадзеяння з найбуйнейшымі ВПН-сэрвісамі, а таксама іншыя мерапрыемствы.

Становішча значна ўскладнілася, калі прэзідэнт Дональд Трамп у 2019 годзе абвясціў аб выхадзе з дагавора аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці, што прывяло да пачатку хуткага развіцця Вашынгтона ў галіне ваенных ракет. Гэта зрабіла зноў папулярнай праблему ядзернай зброі.

Адначасова шэраг палітолагаў на Захадзе адзначыў аб напружанасці ў адносінах паміж ЗША і Кітаем. Размовы аб Новай халоднай вайне паміж Захадам і Кітаем рэзка ўзраслі з узмацненнем ваеннай актыўнасці ў Паўднёва-Кітайскім мора і разгортваннем амерыканскага супрацьракетнага комплексу THAAD у Паўднёвай Карэі. Зрэшты, у Кітаі падобную характарыстыку адносін адпрэчваюць, паказваючы на эканамічную ўзаемасувязь краін, а таксама на відавочную цану Новай халоднай вайны для такіх буйных ядзерных дзяржаў.

Аднак з прыходам да ўлады Дональда Трампа сітуацыя значна пагоршылася. Новы прэзідэнт ЗША бачыў у Пекіне сур’ёзную эканамічную пагрозу, таму пачаў паступовы перанос вытворчасці з Кітая ў Штаты, а таксама развязаў супраць краіны «гандлёвую вайну» і наклаў шэраг санкцый. Разам з тым, Вашынгтон падтрымаў пратэсты ў Ганконгу ў 2019—2020 гадах, якія прынеслі сур’ёзныя праблемы для Кітая.

## Лакальная супрацьстаянні

Еўропа
* Еўрамайдан
* Анексія Крыма Расіяй
* Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны
* Уварванне Расіі ва Украіну (2022)
* Канстытуцыйны крызіс у Іспаніі (2017)
* Пратэсты ў Каталоніі (2019)
* Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)
* Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)
* Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)
* Сербска-косаўскі крызіс (2022)

Блізкі Усход
* Халодная вайна на Блізкім Усходзе
* Грамадзянская вайна ў Сірыі
* Грамадзянская вайна ў Іраку
* Грамадзянская вайна ў Емене
* Уварванне ў Емен
* Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы
* Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі
* Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі
* Катарскі дыпламатычны крызіс
* Іранскі крызіс (з 2019 года)
* Ізраільска-палесцінскі крызіс (2021)
* Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)

Усходняя Азія
* Паўночнакарэйскі крызіс (2017—2018)
* Гандлёвая вайна паміж ЗША і Кітаем (з 2018)
* Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
* Інда-кітайскі памежны канфлікт (2020)
* Кітайска-тайваньскі крызіс (2022)

Новы свет
* Калумбійскі канфлікт
* Палітычны крызіс у Венесуэле (2019)
* Уварванне ў Венесуэлу

## Гл. таксама

* Трэцяя сусветная вайна
* Вось зла
* Халодная вайна за штучны інтэлект

## Заўвагі

## Літаратура

* Бабаев К.В. Вторая холодная война. США & Канада: экономика, политика, культура. 2024; 54(8): 5–15.
* *О. Б. Неменский* Вторая холодная война как ценностный конфликт // *Вопросы национализма* : часопіс. — 2018. — № 1 (31). — С. 26—40.
* *Mamlyuk B. N.* The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law.(недаступная спасылка) //German Law Journal. — 2015. — Vol. 16. — №. 3.
* *Ford, Stuart* The New Cold War with China and Russia: Same as the Old Cold War?(англ.) // *Case Western Reserve Journal of International Law*. — 2023. — Т. 55. — С. 423—477.

## Спасылкі

* *Белов А.* Россия — «умирающий медведь» или «ужасающая реинкарнация СССР»? // ИА REGNUM, 3 марта 2017
* США охватила паранойя из-за поисков везде российского следа // Телеканал «Звезда», 13 марта 2017
* Новая версия холодной войны. Прогнозы кремленолога Стивена Коэна // РС/РСЕ, 27 апреля 2019