Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алеуцкія астравы

Алеуцкія астравы на карце.
**Алеуцкія астравы** — архіпелаг на поўначы Ціхага акіяна (ЗША, штат Аляска).

Дугападобны ланцуг са 110 астравоў і мноства скал (даўжыня 1 740 км) паміж паўастравамі Аляска і Камчатка. Плошча 37,8 тыс. км². Утвараюць 4 групы астравоў: Лісіныя, Андрэянаўскія, Пацучыныя, Блізкія.

## Прырода

Большасць астравоў вулканічнага паходжання, вяршыні ўкрыты снягамі. Дзеючых вулканаў 25; самы высокі вулкан Шышалдзіна (2 860 м) на востраве Унімак. Клімат марскі субарктычны, вільготны. Зіма цёплая, са снегападамі і частымі адлігамі. Лета халаднаватае, з туманамі. Сярэдняя тэмпература самага халоднага месяца (лютага) −1,4 °C, самага цёплага (жніўня) 11,9 °C. Ападкаў 1 500 мм за год. Частыя штормы. Глебы субпалярныя, дзярнова-тарфяністыя і гарнатундравыя. Расліннасць: субарктычныя лугі, горныя тундры. Жывёльны свет: лісы, марская выдра і сівуч (амаль знішчаны); на скалах птушыныя кірмашы, у прыбярэжных водах морж, цюлень і інш.

## Гісторыя

Адкрыты ў XVIII стагоддзі рускай экспедыцыяй В. Берынга і А. Чырыкава. Да 1867 года належалі Расіі, прададзены разам з Аляскай ЗША.

## Насельніцтва і гаспадарка

Насельніцтва — амерыканцы, алеуты, крэолы. Галоўны населены пункт — Адак (на аднайменным востраве).

Вядзецца рыбалоўства, пушны промысел, зверагадоўля (блакітны пясец).

Ваенна-марская база ЗША Датч-Харбар (на востраве Уналашка).

## Астравы

* Амчытка
* Ату
* Кыска
* Умнак
* Чугінадак

## Літаратура

* *Жмойдзяк Р.* Алеуцкія астравы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

## Спасылкі

* *Алеутские острова (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Алеутские острова(недаступная спасылка)  (руск.) // Военная энциклопедия: [В 18 т.] / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Алеуцкія астравы
# Чукоцкая мова

| Чукоцкая мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ |
| Краіны | Расія |
| Рэгіёны | Чукоцкая аўтаномная акруга, Камчацкі край, Якуція |
| Агульная колькасць носьбітаў | 5095 (2010) |
| Статус | сур’ёзная пагроза[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Чукоцка-камчацкая сям'я
Чукоцка-каракская галіна |
| Пісьменнасць | кірыліца (Чукоцкая пісьменнасць) |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | чук 800 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-3 | ckt |
| WALS | chk |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 466 |
| Ethnologue | ckt |
| ELCat | 1730 |
| IETF | ckt |
| Glottolog | chuk1273 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Чукоцкая мова** або *луораветланская мова* — мова чукчаў, адна з моў чукоцкай-камчацкай сям’і. Чукоцкая мова распаўсюджана на тэрыторыі Чукоцкай аўтаномнай акругі, у паўночна-ўсходняй частцы Каракскай аўтаномнай акругі, а таксама ў Ніжне-Калымскім раёне Рэспублікі Саха (Якуція). Па дадзеных перапісу 1989 чукч налічваецца 15 тыс. чал., з іх 70% лічаць чукоцкую мову роднай.

У 1920-е чукоцкая мова была перайменавана ў луораветланскую, але гэты тэрмін не прыжыўся.

## Распаўсюджанасць

Чукоцкая мова з’яўляецца мовай паўсядзённых зносін у большасці чукчаў - у сям’і і ў працэсе традыцыйнай гаспадарчай дзейнасці (аленегадоўля). На чукоцкай мове вядуцца радыё і тэлеперадачы, чытаюцца даклады. Мовай справаводства і адміністрацыйнай дзейнасці з’яўляецца руская мова, якая з’яўляецца таксама мовай міжнацыянальных зносін на тэрыторыях, дзе чукчы кантактуюць з каракамі, якутамі і г. д. Рускай мовай чукчы валодаюць (у рознай ступені) амаль усе.

На чукоцкай мове вядзецца навучанне ў пачатковай школе. У сярэдняй школе Чукоцкая мова выкладаецца як прадмет.

## Зноскі

## Спасылкі

Wikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць **тэставы раздзел** Вікіпедыі на чукоцкай мове

Лагатып «Вікіслоўнікі»
У Вікіслоўніку спіс слоў чукоцкай мовы змяшчаецца ў катэгорыі «Чукоцкая мова» Мовы народаў Сібіры, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення: Чукоцкая мова Архівавана 5 сакавіка 2008.
* Чукоцкія казкі з англійскім падрадкоўнікам Архівавана 15 сакавіка 2010.
# Гуны

|  |
| --- |
| Гуны † |
|  |
| Малюнак 1880 г. |
| Агульная колькасць |  |
| Рэгіёны пражывання | Азія, Еўропа |
| Мова | гунскі |
| Рэлігія | політэізм, хрысціянства |
| Блізкія этнічныя групы |  |

**Гу́ны** (лац.: Hunni, грэч. Ούννοι) † — качавы азіяцкі народ, які склаўся ва 2-4 ст. у Прыўраллі з цюркамоўных **хуну**, якія прыкачавалі з Цэнтральнай Азіі, і мясцовых уграў і сарматаў.

Распачаты ў 370-я гады масавы рух гунаў на захад даў штуршок т.зв. Вялікаму перасяленню народаў. Заваяваўшы аланаў Паўночнага Каўказа, гуны на чале са сваім правадыром Баламберам перайшлі Дон, разграмілі ў 375 годзе готаў у Паўночным Прычарнамор'і, падпарадкавалі вялікую частку остготаў і прымусілі вестготаў адступіць у Фракію. У 394—395 гады гуны, прайшоўшы праз Каўказ, спустошылі Сірыю і Кападокію, затым, пасяліліся ў Паноніі і рабілі набегі на Усходнюю Рымскую імперыю (Візантыю). У дачыненні да Заходняй Рымскай імперыі да сярэдзіны 5 ст. гуны выступалі саюзнікамі ў барацьбе супраць германскіх плямёнаў. Падпарадкаваўшы шэраг германскіх і іншых плямёнаў, гуны ўзначалілі магутны саюз плямёнаў, які здзейсніў паходы на многія краіны. Найбольшай магутнасці гуны дасягнулі пры Атыле (434—453). Прасоўванне гунаў на захад было спынена іх паражэннем у Галіі на Каталаўнскіх палях (451) ад аб'яднаных сіл рымлян, вестготаў і франкаў. Пасля смерці Атылы (453) яго дзяржава распалася, пачаліся звады, чым скарысталіся гепіды, якія ўзначалілі паўстанне германскіх плямёнаў супраць гунскага панавання. У Паноніі, у бітве на Недаа (455), гуны былі разбітыя і сышлі ў Прычарнамор'е. Спробы гунаў прабіцца на Балканскі паўвостраў у 469 годзе пацярпелі няўдачу. Апошнія згадкі пра гунаў у крыніцах датычаць 6 ст., калі яны ваявалі ў войску ўсходнерымскага палкаводца Нарсеса ў Італіі. Пасля гэтага гуны як народ больш не згадваюцца.

## Літаратура

* Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. = Отто Дж. Маенхен-Гельфен. Мир гуннов. Исследования их истории и культуры / Перевод с англ. В. С. Мирзаянова. — University of California Press, 1973.
# Цэнтральныя дзяржавы

Цэнтральныя дзяржавы намаляваны ліловым колерам
**Цэнтральныя дзяржавы** (ням.: Mittelmächte, венг.: Központi hatalmak, турэцк.: İttifak Devletleri, балг.: Централни сили) — ваенна-палітычны блок дзяржаў, якія супрацьстаялі дзяржавам Антанты ў Першай сусветнай вайне 1914—1918 гг.

## Склад блока

* Германская імперыя
* Аўстра-Венгрыя
* Асманская імперыя
* Балгарскае царства (з 1915 г.)

## Утварэнне блока

Папярэднікам блока Цэнтральных дзяржаў быў Траісты саюз, які ўтварыўся ў 1879—1882 гадах у выніку пагадненняў, заключаных паміж Германіяй, Аўстра-Венгрыяй і Італіяй. Па дагаворы гэтыя краіны абавязваліся аказваць адзін аднаму падтрымку ў выпадку вайны, у першую чаргу, з Францыяй. У далейшым, аднак, Італія ўзяла курс на збліжэнне з Францыяй. Напачатку Першай сусветнай вайны Італія абвясціла пра свой нейтралітэт, што было нечакана для Германіі і сур'ёзна парушыла яе планы. У 1915 годзе Італія выйшла з Траістага саюза і ўступіла ў вайну на боку яго праціўнікаў.

Асманская імперыя і Балгарыя далучыліся да Германіі і Аўстра-Венгрыі ўжо падчас войны. Асманская імперыя ўступіла ў вайну ў кастрычніку 1914, Балгарыя — у кастрычніку 1915 года.

## Саюзнікі Цэнтральных дзяржаў

Саюзнікамі Цэнтральных дзяржаў быў рух за незалежнасць Ірландыі, які падняў паўстанне супраць брытанскага валадарства ў 1916 годзе («Велікоднае паўстанне»), а таксама дзяржавы, якія ўзніклі на тэрыторыях былой Расійскай імперыі:

* Каралеўства Польскае (з 5 лістапада 1916)
* Украінская Народная Рэспубліка (з 9 лютага па 29 красавіка 1918),  Украінская дзяржава (з 29 красавіка 1918)
* Літоўская Рэспубліка (з 16 лютага па 11 ліпеня 1918),  Каралеўства Літва (з 11 ліпеня 1918)
* Курляндскае герцагства (з 8 сакавіка 1918)
* / (з 29 мая 1918) Фінляндская Рэспубліка (з 7 сакавіка па 9 кастрычніка 1918),  Каралеўства Фінляндыя (з 9 кастрычніка 1918)
* Рэспубліка Саюза Горцаў Паўночнага Каўказа (з 11 мая 1918)
* Усевялівае Войска Данское (з 18 мая 1918)
* / (з 9 лістапада 1918) Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка (з 28 мая 1918)
* Балтыйскае герцагства (з 22 верасня 1918)

## Канец блока

Блок Цэнтральных дзяржаў спыніў сваё існаванне з паразай у Першай сусветнай вайне ўвосень 1918 года. Пры падпісанні перамір'я ўсе яны вымушаны былі безумоўна прыняць умовы пераможцаў. Аўстра-Венгрыя і Асманская імперыя ў выніку вайны распаліся; дзяржавы, створаныя на тэрыторыі Расійскай імперыі вымушаны былі шукаць падтрымкі Антанты. Польшча, Літва, Латвія, Эстонія і Фінляндыя захавалі незалежнасць, астатнія былі зноў далучаны да Расіі (непасрэдна да РСФСР ці ўвайшлі ў Савецкі Саюз).

Даты здачы Цэнтральных дзяржаў| Назва | Дата здачы |
| --- | --- |
| Балгарыя | 29 верасня 1918 |
| Асманская імперыя | 30 кастрычніка 1918 |
| Аўстра-Венгрыя | 4 лістапада 1918 |
| Германская імперыя | 11 лістапада 1918 |

## Гл. таксама

* Антанта
# archive.is

| archive.is |
| --- |
|  |
|  |
| URL | archive.is |
| Камерцыйны |
не |
| Тып сайта | вэб-архіў[d] і browser extension[d] |
| Рэгістрацыя |
адсутнічае |
| Мова(-ы) | англійская |
| Пачатак працы | 16 мая 2012 |
| Бягучы статус |
працуе |
| Рэйтынг Alexa | 9 725 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**archive.is** (раней **archive.today**) — некамерцыйная арганізацыя, дата-цэнтр якой размешчаны ў Нор-Па-дэ-Кале. Ёй належыць аднайменны сайт, які захоўвае інтэрнэт-старонкі ў рэжыме анлайн. Сайт пазіцыянуе сябе як часавую капсулу, у якой захоўваецца змесціва сусветнай павуціны, што адлюстравана на лагатыпе archive.is. У адрозненне ад WebCite, archive.is ўмее захоўваць не толькі статычныя вэб-старонкі з кароткім URL, але і старонкі, якія генеруюцца Вэб 2.0-праектамі, да якіх адносяцца, напрыклад, карты Google. Акрамя таго, для захавання запытанай старонкі ў archive.is не патрабуецца рэгістрацыя. Па запыце праваўладальнікаў archive.is можа выдаляць архіўныя старонкі, якія парушаюць выключныя правы.

archive.is не індэксуе Інтэрнэт у цэлым, як гэта робіць Архіў Інтэрнэту, але па запыце карыстальніка сайт захоплівае тэкставае змесціва HTML-старонак, растравых відарысаў і іншыя матэрыялы, захоўваючы пры гэтым CSS-стылі і некаторыя скрыпты JavaScript. Паколькі захаванымі могуць аказацца старонкі, уладальнікі якіх спецыяльна ўстаўляюць у зыходны код забароны індэксацыі пошукавымі сайтамі, і адзіны спосаб абараніць сайт ад архівавання archive.is — зрабіць вэб-старонку недаступнай для прагляду ананімным карыстальнікам, вэб-сэрвіс часта падвяргаўся крытыцы за гранічную адкрытасць. Гэта ж ўласцівасць дазваляе выкарыстоўваць archive.is для абыходу блакіровак пры немагчымасці прагляду старонак у звычайным парадку. Па параўнанні з вышэйзгаданым Архівам Інтэрнэту archive.is не ўмее захоўваць PDF-дакументы і музычныя файлы.

## Выкарыстанне сэрвісу хактывістамі

Зафіксаваныя выпадкі выкарыстання archive.is такімі хактывістамі як, Геймергейт, Джуліанам Асанжам і Сірыйскай электроннай арміяй для захавання доказаў, выкладзеных у сусветную сетку раней і пасля выдаленых.

## Блакіроўка archive.is

21 ліпеня 2015 года аператары archive.is заблакіравалі доступ да сэрвісу з усіх фінскіх IP-адрасаў, заявіўшы ў сваім афіцыйным Твітэры, што яны зрабілі гэта для дээскалацыі канфлікту з фінскім урадам, аднак дадатковай інфармацыі аб прэтэнзіях да рэсурсу не было.

Archive.is не даступны таксама з Кітаю, Казахстана, Ірана і Расіі. У Расіі сайт даступны толькі па пратаколе http, доступ па пратаколе https блакіруецца ўрадавым фаерволам. У Кітаі (за выключэннем Ганконга і Макао) насупраць, сайт даступны толькі па пратаколе https, а доступ па пратаколе http заблакіраваны.

OpenDNS блакіруе сайт, О лічыць яго разнавіднасцю проксі-ананімайзэра.

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт
# Тапаграфія

Прыклад тапаграфічнай карты з гарызанталямі (лініямі роўных вышынь).
**Тапагра́фія** (стар.-грэч.: τόπος — месца і γράφω — пішу) — навуковая дысцыпліна, якая вывучае метады малюнка становішча, формы і памераў прыродных і сацыяльна-эканамічных элементаў мясцовасці на аснове здымачных работ (наземных, з паветра або з космасу) і стварэння на іх аснове тапаграфічных карт і планаў.

Тапаграфія можа разглядацца і як самастойны профіль картаграфіі, які вывучае праблемы картаграфавання тэрыторый, і як профіль геадэзіі, прысвечаны пытанням правядзення вымярэнняў для вызначэння геаметрычных характарыстык аб’ектаў на зямной паверхні.

У сферу інтарэсаў тапаграфіі ўваходзяць пытанні зместу тапаграфічных карт, методыкі іх складання і абнаўлення, пытанні іх дакладнасці і класіфікацыі, а таксама атрымання з іх рознай інфармацыі аб мясцовасці.

## Зноскі

## Гл. таксама

* Ваенная тапаграфія
* Картаграфія
* Тапаніміка

## Літаратура

* *Явід П. П.* Тапагра́фія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 428. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Тапагра́фія // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 78. — 583 с., іл. — 10 000 экз.
* Тапагра́фія // Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. М. Курловіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 282. — 333 с. — (Энцыкл. б-чка школьніка). — 14 000 экз. — ISBN 5-85700-085-8.
* *Шульдешов Л. С.* Военная топография : учебное пособие(недаступная спасылка) / Л. С. Шульдешов, В. А. Родионов, В. А. Софронов, В. В. Углянский. — Москва : КНОРУС, 2019. — 164 с. — (Военная подготовка). — ISBN 978-5-406-06569-3. (руск.)
# Гаспар Монж

| Гаспар Монж |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

| Member of the Council of Five Hundred[d] |
| --- |
| 1798 — 1799 |

 |
|

| member of the Sénat conservateur[d] |
| --- |
| 1799 — 1814 |

 |
|

| Пэр Францыі[d] |
| --- |
| з 2 чэрвеня 1815 |

 |
|

| прэзідэнт |
| --- |
| 1806 — 1807 |

 |
| Папярэднік | Nicolas Louis François de Neufchâteau[d] |
| Пераемнік | Бернар Жэрмен дэ Ласепед |
|

| дырэктар |
| --- |
| 1797 — 1798 |

 |
| Папярэднік | Michel Vandebergue[d] |
| Пераемнік | Louis-Bernard Guyton de Morveau[d] |
|

| дырэктар |
| --- |
| 1798 — 1800 |

 |
| Папярэднік | Louis-Bernard Guyton de Morveau[d] |
| Пераемнік | Louis-Bernard Guyton de Morveau[d] |
|

| Міністр ваенна-марскога флоту Францыі[d] |
| --- |
| 10 жніўня 1792 — 10 красавіка 1793 |

 |
|

| 104-ы president of the French Academy of Sciences[d] |
| --- |
| 1802 — 1802 |

 |
| Папярэднік | Рэнэ Жуст Гаюі |
| Пераемнік | Jean-Antoine Chaptal[d] |
|

---

 |
| Нараджэнне | 9 мая 1746(1746-05-09)[…]* Бон, Каралеўства Францыя
 |
| Смерць | 28 ліпеня 1818(1818-07-28)[…] (72 гады)* Парыж, Рэстаўрацыя Бурбонаў
 |
| Месца пахавання | * Пантэон
* Пер-Лашэз
 |
| Бацька | Jacques Monge[d] |
| Маці | Jeanne Rousseau[d] |
| Жонка | Marie-Catherine Monge[d] |
| Дзеці | Emilie Monge[d] і Louise Monge[d] |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Член у | * Парыжскае філаматычнае таварыства[d]
* Французская акадэмія навук (21 сакавіка 1816)
* Пруская акадэмія навук
* Масонства
* Society of 1789[d]
* Турынская акадэмія навук[d]
 |
| Адукацыя | * Fénelon - La Trinité School[d] (1764)
 |
| Дзейнасць | дыферэнцыяльная геаметрыя |
| Месца працы | * Вышэйшая політэхнічная школа[d]
* École royale du génie de Mézières[d]
* Institut d'Égypte[d]
* Q60851178?
 |
| Аўтограф |  |
| Узнагароды |    72 names on the Eiffel Tower[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Гаспар Монж** (фр.: Gaspard Monge; 1746, Бон, Бургундыя, Францыя — 28 ліпеня 1818, Парыж, Пантэон) — французскі матэматык, геаметрык, дзяржаўны дзеяч.

## Вучні

* Эцьен Луі Малюс

## Зноскі

## Літаратура

* А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава «Даведнік па вышэйшай матэматыцы», Мн., «ТетраСистемс», 2007, С.549

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Гаспар Монж**
# Сістэма нябесных каардынат

**Сістэма нябесных каардынат** — сістэма каардынат, якая выкарыстоўваецца ў астраноміі для вызначэння месцазнаходжання астранамічных аб’ектаў на небе, або пунктаў на ўяўнай нябеснай сферы. Каардынаты аб’ектаў вызначаюцца дзвюма велічынямі (або дугамі), што дае адназначнае месцазнаходжанне аб’ектаў на нябеснай сферы. Такім чынам, сістэма нябесных каардынат з’яўляецца сферычнай сістэмай каардынат, у якой трэцяя каардыната — адлегласць — часцей невядомая і не грае істотнай ролі.

Кожная з сістэм нябесных каардынат адрозніваецца выбарам асноўнай, **фундаментальнай**, плоскасці і пачаткам адліку. У залежнасці ад пастаўленай задачы, можа быць зручнейшым выкарыстанне пэўнай сістэмы каардынат. Найбольш часта выкарыстоўваюцца *гарызантальная* і *экватарыяльная* сістэмы каардынат. Радзей — *экліптычная*, *галактычная* і іншыя.

## Гл. таксама

* Нябесная сфера
* Сферычная сістэма каардынат

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сістэма нябесных каардынат
# Амерыга Веспучы

| Амерыга Веспучы |
| --- |
| італ.: Amerigo Vespucci |
|  |
| Род дзейнасці | падарожнік-даследчык, купец, картограф, пісьменнік, мараплавец, марак |
| Дата нараджэння | 9 сакавіка 1454 |
| Месца нараджэння | * Фларэнцыя, Фларэнційская рэспубліка
 |
| Дата смерці | 22 лютага 1512 (57 гадоў) |
| Месца смерці | * Севілья, Каралеўства Севілья[d], Каралеўства Кастылія і Леон
 |
| Грамадзянства | * Фларэнційская рэспубліка
* Каралеўства Кастылія і Леон
 |
| Жонка | Maria Cerezo[d] |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Амерыга (Амерыка) Веспучы** (італ.: Amérigo Vespucci; 9 сакавіка 1454, Фларэнцыя — 22 лютага 1512, Севілья) — падарожнік, ад імя якога была названа Амерыка.

## Біяграфія

Доўгі час быў дробным служачым банкірскага дома Медычы і агентам гэтай фірмы ў Севільі. У маі 1499 — верасні 1500 на іспанскай марской службе, з вясны 1501 па чэрвеня 1504 — на партугальскай; потым зноў вярнуўся ў Іспанію, у 1508—12 галоўны стырнавы Кастыліі. У 1499—1504 гадах прымаў удзел у некалькіх экспедыцыях да берагоў Паўднёвай Амерыкі, якую ён назваў Новым Светам. Лісты аб гэтых падарожжах, у якіх Амерыга Веспучы ўпершыню апісаў прыроду паўночнай часткі кантынента, набылі сусветную вядомасць і неаднаразова перавыдаваліся ў 1505—10 гады.

## Ушанаванне памяці

Латарынгскі картограф М. Вальдземюлер прыпісаў яму адкрыццё «чацвёртай часткі свету», зробленае X. Калумбам, і прапанаваў назваць гэты мацярык у яго гонар Амерыкай. Для Паўднёвай Амерыкі гэта абазначэнне хутка стала агульнапрызнаным, а ў 1538 годзе на карце Г. Меркатара ўпершыню было пашырана і на Паўночную Амерыку.

## Крыніцы

## Літаратура

* Веспучы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

## Спасылкі
# Вышыня

Вышыня
**Вышыня** — вымярэнне аб’екта ці яго месцазнаходжання, адлічанае ў вертыкальным напрамку.

## Адлегласць да аб’екта ці пункту па вертыкалі

* **вышыня** ў геаграфіі, тапаграфіі і геадэзіі можа вымярацца ад розных узроўняў адліку:
	+ **абсалютная вышыня** адлічваецца ад узроўня мора ці геоіду;
	+ **адносная вышыня** (перавышэнне) адлічваецца ад нейкага ўмоўнага ўзроўню;
	+ **геадэзічная (эліпсаідальная) вышыня** — вышыня адносна рэфэрэнц-эліпсоіду.
* **геапатэнцыяльная вышыня** — вертыкальная каардыната, звязаная з геапатэнцыялам. Як і абсалютная геаметрычная, адлічваецца ад узроўню мора, аднак трошкі разыходзіцца з ёй з-за змянення сілы гравітацыі ў залежнасци ад вышыні і шыраты;
* **бараметрычная вышыня** — разлічаная праз атмасферны ціск (роўная вышыні, на якой стандартная атмасфера мае ціск, роўны вымеранаму).
* У авіяцыі:
	+ **вышыня палёту**.

## Вышыня ў будаўніцтве

Збудаванні, у якіх вышыня значна перавышае абодва іншых вымярэнні, завуцца высотнымі збудаваннямі і падзяляюцца на вежавы і мачтавы тыпы.

## Бяспечная вышыня ў вытворчасці

Бяспечная вышыня ў вытворчасці — адно з паняццяў тэхнікі бяспеці. Калі неагароджаны парэнчамі перапад гарызантальных паверхняў перавышае бяспечную вышыню, то здзяйсненне работ патрабуе выканання дадатковых умоваў, то бок: медычны допуск і выкарыстанне адмысловага рыштунку.

## Гл. таксама

* Даўжыня
* Рост чалавека
* Вуглавая вышыня

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вышыня
# Гіраскоп

Гіраскоп у карданным падвесе
**Гіраскоп** (ад стар.-грэч.: γῦρος «круг» і σκοπέω «гляджу») — сіметрычнае цвёрдае цела, якое хутка верціцца і вось вярчэння якога можа мяняць свой напрамак у прасторы.

Уласцівасці гіраскопа маюць нябесныя целы, артылерыйскія снарады, ротары турбін, вінты самалётаў, колы веласіпедаў і матацыклаў і іншыя целы, якія верцяцца. Найпрасцейшы гіраскоп — дзіцячая цацка ваўчок.

## Апісанне

Свабодны паварот восі гіраскопа ў прасторы забяспечваецца замацаваннем яго ў кольцах т.зв. карданавага падвесу, у якім восі ўнутранага і знешняга кольцаў і вось гіраскопа перасякаюцца ў адным пункце (у цэнтры падвесу). Такі гіраскоп мае тры ступені свабоды. Калі цэнтр цяжару гіраскопа супадае з цэнтрам падвесу, гіраскоп называецца ўраўнаважаным ці свабодным, калі не — цяжкім. Вось ураўнаважанага гіраскопа ўстойліва трымае нязменны напрамак у прасторы. Пад уздзеяннем прыкладзенай да гіраскопа пары сіл яго вось прэцэсіруе і адначасова робіць нутацыйныя ваганні.

## Выкарыстанне

Гіраскоп з трыма ступенямі свабоды выкарыстоўваецца пры канструяванні гіраскапічных прылад для аўтаматычнага кіравання рухам самалётаў (аўтапілот), ракет, марскіх суднаў, тарпед і інш. Гіраскопы з дзвюма ступенямі свабоды выкарыстоўваюцца як паказальнікі павароту, розныя віды стабілізатараў (напр., гіраскапічны заспакойвальнік — гірарама). Камбінацыя трох гірарам з узаемна перпендыкулярнымі восямі можа служыць для прасторавай стабілізацыі рухомага аб'екта, напр., штучнага спадарожніка Зямлі.

## Гл. таксама

* Квантавы гіраскоп

## Літаратура

* *Болсун А. І.* Гіраско́п // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 261—262. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Гироско́п / Тарг С. М. // Т. 6. Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — С. 557—558. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
* *Тарг С. М.* Гироско́п // Физика. Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — C. 125—127. — 944 с: ил., 2 л. цв. ил. — ISBN 5—85270—306—0 (БРЭ). (руск.)
* Гироско́п // Большая политехническая энциклопедия (руск.) / Авт.-сост. В. Д. Рязанцев. — М.: Мир и образование, 2011. — С. 72. — 704 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-94666-621-3.