Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Міжнародны валютны фонд

| Міжнародны валютны фонд (МВФ) |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|      Дзяржавы — члены МВФ |
| Краіна | * ЗША
 |
| Штаб-кватэра |  Вашынгтон, ЗША |
| Тып арганізацыі | Спецыялізаваная ўстанова ААН |
| Афіцыйныя мовы | англійская |
| Кіраўнікі |
| **Распараднік** | Крысцін Лагард |
| Заснаванне |
| **Стварэнне хартыі МВФ** | 22 ліпеня 1944 |
| **Афіцыйная дата стварэння МВФ** |
27 снежня 1945 |
| **Пачатак дзейнасці** |
1 сакавіка 1947 |
| Колькасць супрацоўнікаў | * ▲2 908 чал. (30 красавіка 2022)
 |
| Матчыная арганізацыя | Арганізацыя Аб’яднаных Нацый |
| Член у | 187 дзяржаў-членаў |
| www.imf.org |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Будынак МВФ (Вашынгтон)
**Міжнародны валютны фонд**, **МВФ** (англ.: International Monetary Fund, IMF) — міжнародная арганізацыя, якая назірае за глабальнай фінансавай сістэмай, макраэканамічнай палітыкай дзяржаў-членаў МВФ, асабліва за абменнымі курсамі валют і плацежным балансам. Арганізацыя ўтворана, каб стабілізаваць міжнародныя абменныя курсы і садзейнічаць эканамічнаму развіццю. МВФ таксама прапануе крэдыты, галоўным чынам для краін, якія перажываюць эканамічныя цяжкасці. Штаб-кватэра МВФ размешчана ў Вашынгтоне (ЗША).

## Функцыі МВФ

* садзейнічанне міжнароднаму супрацоўніцтву ў грашовай палітыцы;
* развіццё сусветнага гандлю;
* крэдытаванне краін-удзельніц;
* стабілізацыя грашовых курсаў.

## Удзельнікі

У якасці дзяржаў-заснавальніцаў у фондзе напачатку бралі ўдзел Балівія, Брытанія, Бельгія, Гандурас, Гватэмала, Грэцыя, Дамініканская Рэспубліка, ЗША, Індыя, Ірак, Іран, Ісландыя, Калумбія, Канада, Кітай, Куба (да 2 красавіка 1964 г.), Люксембург, Нарвегія, Нідэрланды, Парагвай, Паўднёвая Афрыка, Польшча (да 1950 г., аднавіла ўдзел 12 чэрвеня 1986 г.), Філіпіны, Францыя, Чэхаславакія (да 1954 г.), Егіпет, Эквадор і Эфіопія. Колькасць удзельнікаў устойліва павялічвалася і ў чэрвені 2010 года дасягнула 185 дзяржаў.

Урад Беларусі бярэ ўдзел у МВФ з 10 ліпеня 1992 года. Урады ўсіх сумежных з Беларуссю краін таксама з’яўляюцца яго ўдзельнікамі. Урад Польшчы — ад заснавання фонду, Літвы — з 29 красавіка 1992 г., Латвіі — з 19 мая 1992 г., Расіі — з 1 чэрвеня 1992 г., Украіны — з 3 верасня 1992 года.

## У Беларусі

14 красавіка 2009 года, пасля чатырохгадовага перапынку, МВФ аднавіў у Беларусі пасаду свайго сталага прадстаўніка. Яе заняла Наталля Калядзіна, якая раней працавала старшым эканамістам Еўрапейскага аддзелу МВФ.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Міжнародны валютны фонд
* Афіцыйны сайт арганізацыі (англ.)
# Заходні вакзал (Пекін)

Заходні вакзал
**Заходні вакзал Пекіна** — найбуйнейшы ў Кітаі і адзін з самых шматлюдных у Азіі. Абслугоўвае чыгуначную станцыю Пекін-Заходні. Адкрыўся ў 1996 годзе ў раёне Сюаньу на захадзе Пекіна. У 2000 годзе пашыраны і мадэрнізаваны з тым, каб прымаць да 300 тысяч пасажыраў штодзень. З гэтага вакзала адыходзяць цягнікі на Коўлун і Лхасу (гл. Цінхай-Тыбецкая чыгуначная магістраль). У канцы 2012 года да вакзала была працягнута лінія сталічнага метрапалітэна.
# Спектакль

Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа. Спектакль «Несцерка»
**Спектакль** (фр.: spectacle, ад лац.: spectaculum — відовішча) — твор сцэнічнага мастацтва, які ствараецца тэатральным калектывам, у сучасным тэатры ўзначальваецца рэжысёрам-пастаноўшчыкам. У спектаклі аб’ядноўваюцца мастацтва драматурга, рэжысёра, акцёраў, мастака, кампазітара і інш. Ідэйная і творчая задума спектакля вызначаюцца зместам п’есы, асаблівасцямі трупы, духоўнымі і эстэтычнымі запатрабаваннямі гледача.

## Літаратура

* Спекта́кль // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 106. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Спектакль
# ХК Куньлунь Рэд Стар

| Куньлунь Рэд Стар |
| --- |
| Краіна | * Кітай
 |
| Горад |
Пекін |
| Заснаваны | 2016 |
| Хатняя арэна | Cadillac Arena[d] |
| Хакейная ліга |
КХЛ |
| Афіцыйны сайт | hcbarys.kz |

**«Куньлунь Рэд Стар»** (кіт. спр. 昆仑红星, піньінь *Kūnlún Hóngxīng*) — кітайская каманда па хакеі з шайбай з Пекіна, заснаваная ў 2016 для ўдзелу ў Кантынентальнай хакейнай лізе.

Назву клубу дала кітайская горная сістэма Куньлунь.

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт ХК Куньлунь Рэд Стар Архівавана 16 мая 2022.
# Зімовыя Алімпійскія гульні 1932

| III зімовыя Алімпійскія гульні |
| --- |
|  |
| Горад-арганізатар | Лейк-Плэсід |
| Цырымонія адкрыцця | 4 лютага 1932 |
| Адкрываў | Франклін Дэлана Рузвельт |
| Цырымонія закрыцця | 15 лютага 1932 |
| Алімпійская клятва | Джэк Шы |
| Сайт | olympics.com/en/o… (англ.) |
| ← 19281936 → |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Зімовыя Алімпійскія гульні 1932** (англ.: 1932 Winter Olympics), афіцыйна вядомыя як **Гульні III Алімпіяды**, праходзілі ў Лейк-Плэсідзе з 4 лютага па 15 лютага 1932 года.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зімовыя Алімпійскія гульні 1932
# 2000-я

«« дзесяцігоддзі »»
1980-я 1990-я **2000-я** 2010-я 2020-я

 гады
2000 2001 2002 2003 2004
 2005 2006 2007 2008 2009

 стагоддзі
19 ст. **20 ст.** 21 ст.

**2000-я гады** — дзесяцігоддзе, якое ахоплівае гады з 2000 да 2009.

Двухтысячныя адзначыліся значным эканамічным пад’ём у краінах Азіі, асабліва ў Кітаі і Індыі. Эканамічны рост суправаджаўся ростам цэн на нафту, якія дасягнулі гістарычнага максімуму ў ліпені 2008 года. У ЗША пачаўся крызіс, звязаны з лавінападобным ростам невяртання крэдытаў, што справакавала глабальную рэцэсію ў 2008 годзе.

У 2001 годзе створана Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва. Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года.

Адбывалася шырокае ўкараненне лічбавых тэхналогій: развіццё сеткі Інтэрнэт і значны рост яе ролі ў жыцці грамадства, распаўсюджванне мабільных тэлефонаў, лічбавых камер, з’яўленне фармату Blu-ray. Працягнулася будаўніцтва МКС. У 2001 годзе затопленая арбітальная станцыя «Мір». У 2003 годзе Кітай запусціў у космас свайго першага касманаўта, у 2009 годзе — Іран — свой першы спадарожнік.

## Спасылкі
# Герб Турцыі

| Герб Турцыі |
| --- |
|  |
| Дэталі |
| Суб’ект | Турцыя |
| Выкарыстанне |
Турэцкія пашпарты, пасведчанні асобы, МЗС Турцы |

Праект нацыянальнага герба. Аўтар Намык Ісмаіл-бей, 1925 г.
Герб Асманскай Імперыі
У рэспублікі Турцыі няма афіцыйнага герба. Замест гэтага тамака існуе эмблема, выкарыстоўваная шматлікімі ўрадавымі ўстановамі. Эмблема — чырвоны авал, утрымоўвальным вертыкальна арыентаваны паўмесяц і зорку ад турэцкага сцяга, акружанага афіцыйнай назвай краіны на турэцкай мове. Сімвал на вокладцы турэцкіх пашпартоў — проста зорка і паўмесяц.

У 1925, Міністэрства асветы (Maarif Vekili, зараз Egitim Bakanl ıgı) праводзіла конкурс па выбару нацыянальнага герба. Пераможцам быў праект жывапісца Наміка Ісмаіла Бея. Аднак, выбар не быў ухвалены як афіцыйны герб. Гэты герб утрымоўваў вертыкальны паўмесяц, зорку і ваўка.

## Герб Асманскай імперыі

Сучасная сімволіка Турцыі перагукваецца з гербам Асманскай Імперыі. Ён быў зацверджаны султанам Абдул-Хаміда II 17 красавіка 1882 года.
# Lockheed Martin F-35 Lightning II

| Lockheed Martin F-35 Lightning II |
| --- |
|  |
| Тып | знішчальнік пятага пакалення[d], multi-role combat aircraft[d], stealth aircraft[d] і Знішчальнік-бамбардзіроўшчык |
| Распрацоўшчык | Lockheed Martin |
| Вытворца | Lockheed Martin Aeronautics[d] і Lockheed Martin |
| Першы палёт | 15 снежня 2006 |
| Пачатак эксплуатацыі | 31 ліпеня 2015[…] |
| Эксплуатанты | ЗША |
| Адзінак выраблена | 610 |
| Базавая мадэль | Lockheed Martin X-35[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**F-35 Lightning II** — сямейства малапрыкметных шматцэлявых знішчальнікаў «пятага пакалення», распрацаванае карпарацыяй «Lockheed Martin» у трох варыянтах:

* F-35A (CTOL — Conventional take-off and landing, звычайны ўзлёт і пасадка);
* F-35B (STOVL — Short take-off and vertical landing, кароткі ўзлёт і вертыкальная пасадка);
* F-35C (CV — Carrier variant, палубны варыянт).

У кансорцыум на чале з Lockheed Martin увайшлі таксама Northrop Grumman Corporation, Pratt & Whitney, Rolls-Royce plc, Allison і British Aerospace; у распрацоўцы асобных вузлоў прынялі ўдзел Skunk works і Aeronautical Systems.

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Lockheed Martin F-35 Lightning II
# Томас Пейн

| Томас Пейн |
| --- |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Імя пры нараджэнні | англ.: Thomas Paine |
| Дата нараджэння | 29 студзеня (9 лютага) 1737 |
| Месца нараджэння | * Тэтфард[d], Брэкленд[d], Норфалк, Англія, Каралеўства Вялікабрытанія
 |
| Дата смерці | 8 чэрвеня 1809(1809-06-08)[…] (72 гады) |
| Месца смерці | * Грынвіч-Вілідж[d], Манхэтэн, Нью-Ёрк, штат Нью-Ёрк, ЗША
 |
| Пахаванне | * Нью-Рашэл[d]
 |
| Грамадзянства | * Каралеўства Вялікабрытанія
* ЗША
* Каралеўства Вялікабрытанія
* Францыя
* ЗША
 |
| Жонка | Mary Lambert[d] і Elizabeth Ollive[d] |
| Альма-матар | * Thetford Grammar School[d]
 |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | філосаф, палітык, пісьменнік, прадпрымальнік, журналіст, празаік, публіцыст |
| Мова твораў | французская і англійская |
| Грамадская дзейнасць |
| Член у | * Амерыканскае філасофскае таварыства
* Pennsylvania Abolition Society[d]
 |
| Узнагароды | Зала славы Нью-Джэрсі[d] (2013) |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Томас Пейн**, таксама **Пэн** (англ.: Thomas Paine; 29 студзеня 1737 — 8 чэрвеня 1809) — англа-амерыканскі пісьменнік, філосаф, публіцыст, празваны «хросным бацькам ЗША». Упершыню прыбыўшы ў Амерыку ва ўзросце 37 гадоў, Пейн падтрымаў сепаратысцкія настроі ў папулярным памфлеце «Разумны сэнс» (1776). У трактаце «Правы чалавека» (1791) выступіў з абгрунтаваннем Французскай рэвалюцыі з пазіцый Асветы, за што быў абраны ў Канвент у 1792 годзе (хоць не гаварыў па-французску). У 1794 годзе напісаў важнейшую філасофскую працу «Стагоддзе розуму», прасякнуты ідэямі дэізма і верай у верхавенства розуму.

## Зноскі
# Яблычны пірог

**Яблычны пірог** — адна з самых распаўсюджаных разнавіднасцяў пірага, для начыння якога выкарыстоўваюцца яблыкі. Паколькі яблыкі з’яўляюцца адным з самых даступных відаў садавіны ўмеранай паласы, яблычны пірог з’яўляецца адной з асноўных дэсертных страў кулінарыі розных еўрапейскіх народаў. У Сярэднявеччы пячы яблычныя пірагі (ці ж піражкі) пачыналі звычайна пасля паспявання яблыкаў, то ёсць да восені, яблычны пірог меў ўстойлівую асацыяцыю са святам ўраджаю і хуткім надыходам восені. Цяпер з-за шырокай даступнасці яблыкаў і наяўнасці разнастайных спосабаў іх захоўвання, яблычны пірог можна гатаваць круглы год, у тым ліку і ў рэгіёнах дзе яблыкаў ніколі не было (але куды яблыні былі завезеныя ўжо ў новы час — Паўночная і Паўднёвая Амерыка). Існуе шмат разнавіднасцяў яблычнага пірага. Для гатавання можна выкарыстоўваць некалькі відаў цеста: дражджавое, пясочнае, пластовае, валакавое. Таму ў інгрэдыенты абавязкова ўваходзяць яйкі, масла і мука. Самыя далікатныя і пышныя яблычныя пірагі звычайна атрымліваюцца з дражджавога тэсту. Пры гэтым яблычны пірог можа быць адкрытым, напаўадкрытым і закрытым. Адзін з самых простых рэцэптаў яблычнага пірага, які атрымаў распаўсюджванне ў Расіі і СНД — гэта шарлотка з яблыкамі. У ЗША яблычны пірог з’яўляецца адным з нацыянальных сімвалаў (у асаблівасці штата Віргінія), хоць цяпер яго рыхтуюць на аснове паўфабрыкатных каржоў.
# Электаральная калегія (ЗША)

Карта Выбарчай калегіі, якая паказвае вынікі прэзідэнцкіх выбараў ЗША 2012 года. Дзеючы прэзідэнт Барак Абама (дэмакрат-Ілінойс) выйграў народнае галасаванне ў 26 штатах і акрузе Калумбія (пазначана сінім колерам) і атрымаў 332 галасы электараў. Былы губернатар Міт Ромні (рэспубліканец-Масачусетс) выйграў народнае галасаванне ў 24 штатах (пазначана чырвоным колерам) і атрымаў 206 галасоў электараў.
**Электаральная калегія**, або **Выбарчая калегія** (англ.: Electoral College) — інстытут, які абірае прэзідэнтаў і віцэ-прэзідэнтаў Злучаных Штатаў Амерыкі кожныя чатыры гады. Грамадзяне ЗША не галасуюць за кандыдатаў у прэзідэнты або віцэ-прэзідэнты, абіраюць пасрэднікаў, т.зв. электараў (англ.: elector), якія амаль заўсёды абавязваюцца галасаваць за канкрэтных кандыдатаў і якія абіраюцца ў адпаведнасці з законамі кожнага штата. Колькасць электараў ад кожнага штата залежыць ад колькасці яго прадстаўнікоў у Кангрэсе, а Дваццаць трэцяя папраўка да Канстытуцыі ЗША даруе акрузе Калумбія, на тэрыторыі якой знаходзіцца сталіца краіны — Вашынгтон, столькі электараў, колькі б яна мела, калі б была штатам, але не больш, чым найменш населены штат (зараз 3 электары). Такім чынам, у цяперашні час Электаральная калегія складаецца з 538 членаў: 435 членаў Палаты прадстаўнікоў, 100 сенатараў і 3 дадатковыя электары з акругі Калумбія.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Электаральная калегія (ЗША)
# Эканоміка Харватыі

| Эканоміка Харватыі |
| --- |
|  |
| Валюта | Куна |
| Статыстыка |
| ВУП (намінальны) | 12,4 млрд (2007) |
| ВУП на душу насельніцтва па ППЗ | 13 386 $ |
| Інфляцыя (ІСК) | 0,2 ± 0,1 % |
| Знешні гандаль |
| Дзяржаўныя фінансы |
| *Калі не пазначана іншае, усе лічбы ў доларах ЗША* |

У Югаславіі Харватыя была адной з найболей эканамічна развітых рэспублік, прычым прыбытак ад яе прамысловасці нашмат пераўзыходзіў прыбытак ад сельскай гаспадаркі. Тут здабываецца вугаль, нафта і газ, развітыя чорная і каляровая металургія, машынабудаванне, тэкстыльная і гарбарна-абуткавая прамысловасць.

Цэнтральны банк Харватыі — Харвацкі народны банк (харв.: Hrvatska narodna banka).

## Гандаль

Амаль 50 % харвацкіх эканамічных аб’ектаў удзельнічаюць у дыстрыбутыўным гандлі. Гэта дзейнасць выкарыстоўвае 15 % усёй працоўнай сілы і ажыццяўляе прыблізна 10 % харвацкага ВУП, які робіць гэту вобласць надзвычай важнай для ўсёй эканомікі краіны. Агульны прыбытак, дасягнуты гэтай галіной у 1998 годзе, налічваў 19 мільярдаў USD.

## Зноскі
# Кола агляду

Айн Дубай, найвялікшае ў свеце кола агляду у Дубаі (з 2021 года).
**Кола агляду** — гэта атракцыён у выглядзе вялікага вертыкальнага кола з пасажырскімі кабінамі, якія па меры кручэння кола падымаюць пасажыраў увышыню для агляду навакольнай прасторы. Колы агляду з’яўляюцца вельмі распаўсюджаным тыпам атракцыёнаў у парках забаў, на кірмашах і карнавалах.

Першае кола агляду сучаснай канструкцыі было створана Джорджам Ферысам Малодшым для Сусветнай калумбійскай выставы 1893 года ў Чыкага. Кола Ферыса было самай высокай славутасцю на выстаўцы з вышынёй 80.4 метра і было адкрытае для публікі 21 чэрвеня 1893 года. Яно павінна было стаць адказам на вежу Эйфеля, цэнтральны элемент Парыжскай выставы 1889 года. У англійскай мове дагэтуль кола агляду называюць колам Ферыса (англ.: Ferris wheel). Значна меншыя драўляныя колы агляду існавалі і раней, першыя іх згадкі адносяцца да XVI веку.

Станам на 2025 год найвышэйшым у свеце колам агляду з’яўляецца кола Айн Дубай вышынёй 250 метраў, якое адкрылася у Дубаі ў кастрычніку 2021 года.

## Крыніцы
# Нью-Ёрк Джэтс

**Нью-Ёрк Джэтс** (англ.: New York Jets) - прафесійная каманда па амерыканскім футболе з амерыканскага горада Іст-Ратэрфорд, Нью-Джэрсі. Каманда выступае ў Усходнім Дывізіёне Амерыканскай Футбольнай Канферэнцыі Нацыянальнай Футбольнай Лігі. Каманда была заснавана ў 1960 годзе.

## Дасягненні

Чэмпіён лігі (1)

* Пераможца лігі АФЛ (1)
	+ 1968
* Пераможца Супер Боўла (1)
	+ 1968 (III)

Пераможца канферэнцыі (0)

Пераможца дывізіёна (4)

* Усход АФЛ: 1968, 1969
* Усход АФК: 1998, 2002

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт
	+ Гісторыя Нью-Ёрк Джэтс Архівавана 20 ліпеня 2010.
	+ Pro Bowl selections Архівавана 28 ліпеня 2013.
* New York Jets at NFL.com