# Іспанская мова

| Іспанская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | español castellano |
| Краіны | 31 краіна |
| Рэгіёны | Паўднёва-заходняя Еўропа, Лацінская Амерыка, Філіпіны, заходняе ўзбярэжжа Афрыкі |
| Афіцыйны статус |

20 краін
 Аргенціна,
 Балівія,
 Венесуэла,
 Гандурас,
 Гватэмала,
 Дамініканская Рэспубліка,
 Іспанія,
 Калумбія,
 Коста-Рыка,
 Куба,
 Мексіка,
 Нікарагуа,
 Панама,
 Парагвай,
 Перу,
 Сальвадор,
 Уругвай,
 Чылі,
 Эквадор,
 Экватарыяльная Гвінея

Рэгіянальная мова
 Заходняя Сахара
 ЗША
* Нью-Мексіка
* Пуэрта-Рыка

Міжнародныя арганізацыі

* ААН
* Еўрапейскі Саюз
* Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў
* Саюз паўднёваамерыканскіх нацый
* Меркасур
 |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Асацыяцыя акадэмій іспанскай мовы (Іспанская Каралеўская акадэмія і яшчэ 21 нацыянальная акадэмія іспанскай мовы) |
| Агульная колькасць носьбітаў | 414 млн. |
| Рэйтынг |
2 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская
Раманская
Ібера-раманская
Заходнеіберыйская
*Іспанская*
Даўнейшыя формы
Стараіспанская мова
*Іспанская* |
| Пісьменнасць | лацінскі алфавіт |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | исп 230 |
| ISO 639-1 | es |
| ISO 639-2 | spa |
| ISO 639-3 | spa |
| WALS | spa |
| Ethnologue | spa |
| Linguasphere | 51-AAA-b |
| ABS ASCL | 2303 |
| IETF | es |
| Glottolog | stan1288 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Іспанская мова**, таксама **кастыльяна** і **кастыльская** — раманская мова ібера-раманскай падгрупы. Назва **кастыльская мова** пераважала да канца XV стагоддзя, у наш час пераважае ў Лацінскай Амерыцы.

Распаўсюджанне: Іспанія (цэнтральная і паўднёвая часткі), Канарскія астравы, Андора, Лацінская Амерыка, паўднёвы захад ЗША, Філіпіны, былыя іспанскія калоніі і пратэктараты ў Афрыцы. Колькасць носьбітаў у свеце 414,17 млн.ч., у Іспаніі 38,4 млн.ч. (2012).

Адна з афіцыйных і рабочых моў ААН. Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы: Іспанія, 19 краін Лацінскай Амерыкі, Экватарыяльная Гвінея.

## Пісьменства

У аснове літаратурнай мовы ляжыць кастыльскі дыялект, які заняў пануючае становішча з XVI ст. Пісьменства — на аснове лацінскага алфавіта. Найстарэйшыя помнікі на кастыльскім дыялекце — «Песня пра майго Сіда» (1140 год), запіс правоў горада Авіла, (т.зв. *Fuero*, 1155).

## Дыялекты

Дыялектнае дзяленне спецыфічнае, з многімі гаворкамі паўночнай часткі арэала, і параўнальным дыялектным адзінствам на поўдні Іспаніі, што связана з арабскім панаваннем VIII—XV ст.

Паўночныя дыялекты: арагонскі з 3 гаворкамі — Пірэнейскай, прыбярэжнай (басейн ракі Эбры ў Навары і Арагоне), ніжнеарагонскай; леонскі (гаворкі леонская, астурыйская або бабле, мірандская); кастыльскі (гаворкі бургаская, алаўская, сарыйская або сарыянская, рыёхская або рыяханская).

Паўднёвыя дыялекты: андалусійскі (адмены андалусійская, мурсійская, эстрэмадурская і канарская).

## Гісторыя

Гісторыя сучаснай літаратурнай іспанскай мовы і яе вусных і пісьмовых моўных варыянтаў адлюстроўвае развіццё мясцовага народна-лацінскага дыялекту Іберыі. У храналагічным парадку развіццё іспанскай мовы выглядае наступным чынам:

* да III ст. да н. э.: пераважаюць аўтахтонныя міжземнаморскія мовы неіндаеўрапейскага паходжання (старажытная баскская мова), у прыбярэжныя раёны пранікаюць мовы першых каланістаў звонку (кельцкія мовы Галісіі, фінікійская мова Карфагена, старажытнагрэчаская мова прыбярэжных калоній). Усе яны пазней становяцца субстратам іспанскай мовы.
* II ст. да н. э. — V ст. н. э.: антычная раманізацыя, калі амаль усе аўтахтонныя мовы і мовы ранніх каланістаў выцясняюцца народнай латынню, якая стала асноўнай мовай Рымскай імперыі. Іменна эвалюцыя народна-лацінскай мовы ў ходзе яго ўзаемадзеяння з мовамі заваёваных і суседніх народаў прывяла да ўтварэння сучаснай іспанскай мовы.
* V ст. н. э. — VII ст. н. э.: канчатковы ўпадак і распад імперыі прыводзяць да паступовага разыходжання гаворак народнай латыні ў былой імперыі ў цэлым, у тым ліку і на Іберыйскім паўвостраве. Германская гаворка захапіўшых уладу вестготаў аказвае суперстратны ўплыў на мясцовыя раманскія ідыёмы гэтага перыяду. Узнікае разрыў паміж нормамі класічнай латыні і жывой размоўнай гаворкі.
* VIII ст. — XII ст.: узмацненне дыялектнай раздробленасці ў раманскім моўным арэале паўвострава пры паралельным распаўсюджанні арабскай мовы, прынесенай мусульманскімі заваёўнікамі (адстрат). Моцныя арабскія ўплывы ў іспанскай мове захоўваюцца да нашых дзён.
* XII—XV ст.ст. стараіспанская мова: адцясненне мусульман у ходзе працэсу Рэканкісты прыводзіць да падзення прэстыжа арабскай мовы і станаўлення стараіспанскай літаратурнай мовы. Пачынаецца працэс цэнтралізацыі паўвострава пад уладай Кастыліі і Мадрыда. Кастыльскі дыялект шырока распаўсюджваецца па ўсім паўвостраве, поўнасцю выцесніўшы арабскую мову, і часткова іншыя мясцовыя раманскія ідыёмы (масарабская мова, галісійская мова, у меншай ступені каталанская мова і інш.)
* XVI—XVIII ст.ст.: у эпоху вялікіх геаграфічных адкрыццяў адбываецца станаўленне Іспанскай каланіяльнай імперыі (Лацінская Амерыка, Філіпіны, рад апорных пунктаў у Афрыцы). Іспанская мова распаўсюджваецца шырока за граніцамі Іспаніі і становіцца адною з асноўных сусветных моў.
* XIX — першая палавіна XX ст.: адбываецца геаграфічная дыферэнцыяцыя іспанскай мовы, развіваюцца і стандартызуюцца яе моўныя варыянты ў кожнай асобнай іспанамоўнай краіне. У радзе рэгіёнаў іспанская мова пад ціскам англійскай здае свае пазіцыі (Паўднёвы захад ЗША, Луізіяна, Фларыда) ці амаль зусім знікае (Гуам, Каралінскія астравы, Марыянскія астравы, Трынідад і Табага, Філіпіны). Назіраецца падзенне яго прэстыжа ў свеце.
* Другая палавіна XX — пачатак XXI ст.: кансалідацыя іспанамоўнага свету (Іспанідад, Лацінскі саюз, Інстытут Сервантэса, Каралеўская акадэмія іспанскай мовы), развіццё і пашырэнне цікавасці да іспанскай мовы, іспанскіх і лацінаамерыканскіх (суб)культур па ўсім свеце, адраджэнне іспанскай мовы ў месцах яе некалі традыцыйнага бытавання (Трынідад і Табага пасля 2000 года, Аруба, Фларыда, Філіпіны з 2008 года і інш.). Пры гэтым асобна стаіць працэс маргіналізацыі іспанскай мовы ў самой Іспаніі, дзе ўлады мясцовых аўтаномных рэгіёнаў робяць даволі паспяховыя спробы адраджэння мясцовых ідыёмаў, некалі выцесненых іспанскай у сферу побытавых зносін. Найбольш прыкметны гэты працэс у аўтаномных абласцях Каталонія, Краіна Баскаў, у меншай ступені выдзяляецца Галісія.

## Граматыка

Марфалогія
Назоўнікі і прыметнікі не скланяюцца, маюць катэгорыі роду (мужчынскі і жаночы) і ліку (адзіночны і множны лік). Для выражэння пэўнай і няпэўнай суаднесенасці выкарыстоўваецца 3 віды артыкля: пэўны, няпэўны і нулявы. Асабовыя займеннікі захавалі скланенне. Указальныя займеннікі трох ступеней: *este* «гэты» (каля гаворачага), *ese* «той» (каля суразмоўніка), *aquel* «той» (прадмет, аддалены ад абодвух суразмоўнікаў).

Дзеяслоў мае 14 граматычных часоў, размеркаваных па 3 ладах: абвесным (8 часоў), сувязным (4) і ўмоўным (2 часы). Форму загаднага ладу дзеясловы маюць толькі ў 2-й асобе адзіночнага і множнага ліку. Своеасаблівай рысай з’яўляецца наяўнасць двух дзеясловаў са значэннем «быць»: *ser* і *estar*. Ёсць 3 неасабовыя формы дзеяслова: дзеепрыметнік прошлага часу залежнага стану, герундый і інфінітыў, 2 станы: незалежны і залежны, утвораны ад асабовай формы дзеяслова *ser* + дзеепрыметнік асноўнага дзеяслова. Залежна-зваротная форма складаецца з дзеяслова ў незалежным стане і зваротнага займенніка *se*.

Сінтаксіс
Парадак слоў адносна свабодны. Пастаноўка прамога дапаўнення перад дзеясловам выклікае займенную рэпрызу: *Este libro no lo he leído* «Гэту кнігу я яе не чытаў». Прамое дапаўненне, якое абазначае асобу, у адрозненне ад іншых раманскіх моў суправаджаецца прыназоўнікам *a* (параўн. румынскі і малдаўскі прыназоўнік *pe*). Асноўная асаблівасць неасабовых форм дзеяслова — утварэнне абсалютных канструкцый.

## Лексіка

Большасць слоў іспанскай мовы паходзіць з народнай латыні, захоўваецца таксама лексіка класічнай латыні. Выбар з лацінскага фонда адрознівае іспанскую лексіку ад іншых раманскіх моў (ісп.: hermano «брат» ад лац.: germanus, параўн. італ.: fratello, фр.: frère ад лац.: frater). Запазычанні з кніжнае лацінскае мовы Сярэдніх вякоў і Адраджэння прывялі да ўтварэння дублетных пар: народнае *llamar* — кніжнае *clamar*. Германскія запазычанні падобныя з іншымі раманскімі мовамі, спецыфічная лексіка арабскага і індзейскага паходжання. У розныя перыяды пранікалі французскія, англійскія і рускія запазычанні.

## Крыніцы

## Літаратура

* Іспанская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 344—345. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* *Степанов Г. В.* Испанский язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 203—204.
* *Нарумов Б. П.* Испанский язык // Языки мира: Романские языки. — М.: Academia, 2001. — С. 411—462. — ISBN 5-87444-016-X.

## Спасылкі

* Іспанская мова // Этналог  (англ.)