Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# AlphaZero

**«AlphaZero»** — камп’ютарная праграма распрацоўкі кампаніі «DeepMind» (ва ўласнасці Google), пераемнік алгарытма «AlphaGo Zero». У адрозненне ад апошняй, распрацаваная з магчымасцю гульні не толькі ў го, але таксама ў шахматы і сёгі.

5 снежня 2017 года «DeepMind» выпусціў праграму «AlphaZero», якая на працягу наступных 24 гадзін прааналізавала правілы ўсіх трох гульняў і перамагла ўсе камп’ютарныя праграмы-чэмпіёны: Stockfish (шахматы), elmo (сёгі) і 3-хдзённую версію праграмы AlphaGo Zero (го). Для трэніроўкі «AlphaZero» карысталася «саманавучаннем» з дапамогай 5000 TPU першага пакалення і навучаннем нейронных сетак з дапамогай 64-х TPU другога пакалення, пры гэтым не маючы доступу да дэбютных ці эндшпільных кнігаў.

Матч паміж «AlphaZero» і «Stockfish 8» са 100 гульняў скончыўся на карысць першай з вынікам 28 перамогаў, 0 паразаў і 72 нічыі. У адрозненьне ад «Stockfish» і «elmo», якія за секунду знаходзяць 70 мільёнаў і 35 мільёнаў пазіцый адпаведна, «AlphaZero» шукае ўсяго 80 000 пазіцый, кампенсуючы гэта глыбінёй нейроннай сеткі, каб абраць найбольш аптымальныя варыянты.

У матчы ў сёгі супраць «elmo» «AlphaZero» перамог у 90 партыях са ста, прайграў 8 разоў і двойчы згуляў унічыю. У гульні з «AlphaGo Zero» у го «AlphaZero» перамог у 60 партыях і прайграў у 40.

## Зноскі

## Спасылкі

* Шахматны матч AlphaZero — Stockfish
# Размеркаваная база даных

**Размеркаваная база даных** — база даных, у якой даныя захоўваюцца ў розных фізічных месцах. Яны могуць захоўвацца на некалькіх камп’ютарах, размешчаных у адным фізічным месцы, або на раскіданых па сетцы ўзаемазлучаных камп’ютарах. У адрозненне ад паралельных сістэм, у якіх працэсары цесна звязаны і складаюць адзіную сістэму баз даных, сістэма размеркаванай базы даных складаецца са слаба звязаных сайтаў, якія не маюць агульных фізічных кампанентаў.

Сістэмныя адміністратары могуць размяркоўваць даныя ў базе па некалькіх фізічных месцах. Размеркаваная база даных можа размяшчацца на арганізаваных сеткавых серверах або дэцэнтралізаваных незалежных камп’ютарах у Інтэрнеце, у карпаратыўных унутраных або экстрасетках або ў сетках іншых арганізацый. Паколькі размеркаваныя базы даных захоўваюць даныя на некалькіх камп’ютарах, яны могуць палепшыць прадукцыйнасць на працоўных месцах канечных карыстальнікаў, дазваляючы апрацоўваць транзакцыі на многіх машынах, а не абмяжоўвацца адной.

Два працэсы гарантуюць, што размеркаваныя базы даных застаюцца актуальнымі: рэплікацыя і дубліраванне.

1. Рэплікацыя прадугледжвае выкарыстанне спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, якое шукае змены ў размеркаванай базе даных. Пасля вызначэння змен у працэсе рэплікацыі ўсе базы даных выглядаюць аднолькава. Працэс рэплікацыі можа быць складаным і працаёмкім у залежнасці ад памеру і колькасці размеркаваных баз даных. Гэты працэс таксама можа запатрабаваць шмат часу і рэсурсаў камп’ютара.
2. Дубліраванне, з іншага боку, мае меншую складанасць. Яно вызначае адну базу даных як галоўную, а затым дубліруе гэтую базу даных. Працэс дубліравання звычайна выконваецца ў нерабочы час. Гэта робіцца для таго, каб кожнае размеркаванае месца мела аднолькавыя даныя. У працэсе дубліравання карыстальнікі могуць змяняць толькі галоўную базу даных. Гэта гарантуе, што лакальныя даныя не будуць перазапісаны.

Як рэплікацыя, так і дубліраванне могуць падтрымліваць актуальныя даныя ва ўсіх месцах распаўсюджвання.

## Гл. таксама

* Цэнтралізаваная база даных

## Заўвагі

## Літаратура

* M. T. Özsu and P. Valduriez, *Principles of Distributed Databases* (3rd edition) (2011), Springer, ISBN 978-1-4419-8833-1
* Elmasri and Navathe, *Fundamentals of database systems* (3rd edition), Addison-Wesley Longman, ISBN 0-201-54263-3
* *Oracle Database Administrator’s Guide 10g* (Release 1),
# Symbian OS

|  |
| --- |
|  |
|  |
| Распрацоўшчык | Nokia |
| Сямейства АС | Symbian |
| Першы выпуск | 5 чэрвеня 1998 |
| Апошняя версія | Symbian Refresh (Feature pack 1) — 27 жніўня 2012 года |
| Падтрымлівае платформы | ARM[d] і X86 |
| Тып ядра |
Рэальнага часу (Мікраядро) |
| Ліцэнзія | Адкрытае (для бізнесу) праграмнае забеспячэнне |
| Стан |
Актуальная |
| Вэб-сайт | symbian.nokia.com |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Symbian OS** (МФА: [ˈsɪmbɪən ˌəʊ ˌɛs]) — гэта аперацыйная сістэма для сотавых тэлефонаў, смартфонаў і камунікатараў, якая распрацоўвалася кансорцыумам Symbian, заснаваным у чэрвені 1998 года кампаніямі Psion, Nokia, Ericsson і Motorola. Пазней да кансорцыума далучыліся кампаніі: Sony Ericsson, Siemens, Panasonic, Fujitsu, Samsung, Sony, Sharp і Sanyo.

24 чэрвеня 2008 года кампаніі Nokia, Sony Ericsson, Motorola і NTT DOCOMO афіцыйна заявілі аб аб’яднанні Symbian OS, S60, UIQ і MOAP(S) з мэтай стварэння адзінай адкрытай мабільнай платформы. Разам з кампаніямі AT&T, LG Electronics, Samsung Electronics, STMicroelectronics, Texas Instruments і Vodafone была створана некамерцыйная арганізацыя Symbian Foundation. Nokia анансавала куплю астатніх акцый Symbian Ltd., пасля чаго стала б магчымай перадача зыходных кодаў сістэмы членам Symbian Foundation.
Гэты крок павінен быў спрыяць прасоўванню Symbian OS на рынку мабільных сістэм.

У 2010 годзе Symbian хутка саступаў па папулярнасці iOS і Android. Генеральны дырэктар Nokia Стывен Элап 11 лютага 2011 года абвясціў аб партнёрстве з Microsoft, у рамках якога Nokia павінна была пачаць выкарыстоўваць Windows Phone у якасці асноўнай платформы для сваіх смартфонаў, а Symbian пры гэтым паступова выходзіла б з ужытку. У выніку доля Symbian на рынку значна ўпала.

Nokia спыніла падтрымку праграм для Symbian з 1 студзеня 2014 года.

## Статыстыка

Суадносіны смартфонаў з рознымі аперацыйнымі сістэмамі. Люты 2010.

| Платформа | 4 кв. 2011 г. | 4 кв. 2010 г. | 3 кв. 2010 г. | 4 кв. 2009 г. | 3 кв. 2009 г. | 4 кв. 2008 г. | 4 кв. 2007 г. | 3 кв. 2006 г. | 3 кв. 2005 г. |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Symbian OS | 11,7 % | 32,3 % | 36,6 % | 47,2 % | 44,6 % | 52,4 % | 62,3 % | 72,8 % | 59,7 % |
| RIM (BlackBerry OS) | 8,8 % | 14,6 % | 14,8 % | 20,8 % | 20,7 % | 16,5 % | 10,9 % | 2,8 % | 1,5 % |
| Apple (iOS) | 23,8 % | 15,8 % | 16,7 % | 15,1 % | 17,1 % | 9,6 % | 5,2 % | - | - |
| Microsoft (Windows Mobile, Windows Phone) | 1,9 % | 3,4 % | 2,8 % | 8,8 % | 7,9 % | 13,9 % | 11,9 % | 5,6 % | 2,2 % |
| Google (Android) | 50,9 % | 30,5 % | 25,5 % | 4,7 % | 3,5 % | 0,5 % | - | - | - |
| Іншыя (PalmOS, Maemo, Openmoko, LiMo) | 0,8 % | 1,5 % | 3,6 % | 3,4 % | 6,2 % | 7,2 % | 9,6 % | 18,8 | 36,6 % |

## Гл. таксама

* EPOC
* Смартфон
* Symbian S60
* UIQ
* Commwarrior-A

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт сістэмы (англ.)
# Агуда

| Агуда |
| --- |
|  |
|  |
|

| кітайскі імператар[d] |
| --- |
| 28 студзеня 1115 — 19 верасня 1123 |

 |
| Пераемнік | Emperor Taizong of Jin[d] |
|

---

 |
| Нараджэнне | 1 жніўня 1068* Acheng District[d], Ляа[d]
 |
| Смерць | 19 верасня 1123 (55 гадоў) |
| Род | Цзінь |
| Бацька | Helibo[d] |
| Маці | Empress Yijian[d] |
| Жонка | Empress Qinxian[d], Empress Shengmu[d], Empress Guangyi[d] і Empress Xuanxian[d] |
| Дзеці | Wanyan Zongwang[d], Wuzhu[d], Wanyan Zonggan[d], Wanyan Zongjun[d], Wanyan Zongyao[d], Wanyan Zongjie[d], Wanyan Zongjiang[d], Wanyan Zongmin[d], Wanyan Zongjun[d], Wanyan Zongchao[d], Wanyan Eluduo[d], Wanyan Elu[d], Wanyan Ningji[d], Wanyan Wohu[d], Wanyan Xinilie[d], Wanyan Yansun[d], Wanyan Wulu[d] і Q134097223? |
| Грамадзянства | * Цзінь
* Ляа[d]
 |
| Дзейнасць | імператар (1115—23) дзяржавы Цзінь |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Агу́да**, **Ваньянь Агуда** (完顏阿骨打; 1068 — 1123) — заснавальнік і першы імператар (1115—23) дзяржавы Цзінь у Кітаі.

Завяршыў аб’яднанне чжурчжэняў, распачатае яго бацькам Янкэ, у 1114 узняў паўстанне супраць панавання кіданьскай імперыі Ляо і заняў крэпасці кіданяў на большай частцы Маньчжурыі. У 1115 абвясціў сябе імператарам пад імем Мінь і назваў дынастыю Цзінь («Залатая»). У 1116 захапіў усю Маньчжурыю, да 1123 — тэрыторыю Ляо ў Паўночным Кітаі.

## Зноскі

## Літаратура

* Агуда // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Цюркскія мовы

| Цюркскія мовы |
| --- |
|  |
| Таксон |
галіна |
| Прарадзіма |
Паўднёвая Сібір, Алтай |
| Статус |
агульнапрызнаная |
| Арэал |
ад Балкан да Якуціі |
| Колькасць носьбітаў | больш 167,4 млн |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Настратычная макрасям'я (гіпотэза)
Алтайскія мовы |
| Склад |
|
гл. артыкул |
| Час падзелу |
каля I стагоддзя да н.э. |
| Коды моўнай групы |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-5 | trk |

**Цю́ркскія мо́вы** — сям’я роднасных моў, якая належыць да алтайскай макрасям’і. Цюркскія мовы распаўсюджаныя ад Міжземнамор’я да Сібіры і Заходняга Кітая.

Колькасць носьбітаў цюркскіх моў складае ад 160 да 180 мільёнаў чалавек. Найбольшую колькасць носьбітаў мае турэцкая мова.

## Характарыстыкі

Асноўныя асаблівасці цюркскіх моў гэта гармонія галосных (сінгарманізм), аглютынацыйнасць і адсутнасць катэгорыі роду. Парадак слоў падпарадкоўваецца схеме SOV.

## Літаратура

* Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959—1964. I—II.
# Бурбоны

| Бурбоны |
| --- |
| фр.: Bourbon ісп.: Borbón італ.: Borbone |
|  |
| Тытулы | * Кароль Навары
* Кароль Францыі
* Кароль Іспаніі
* Кароль Сіцыліі
* Кароль Неапаля
 |
| Роданачальнік | граф Робер дэ Клермон, сір дэ Бурбон |
| Галіны роду | * Французскія Бурбоны
* Іспанскія Бурбоны
* Пармскія Бурбоны
* Неапалітанскія Бурбоны
* Арлеанскі дом
 |
| Падданства | Каралеўства Іспанія |
| Дом паходжання | Капетынгі |
| Год заснавання | 1272 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Бурбо́ны** (адз. л. Бурбон, фр.: Bourbon, ісп.: Borbón, італ.: Borbone) — еўрапейская дынастыя, малодшая галіна каралеўскага дома Капетынгаў, якія пахадзяць ад Робера (1256-1317, граф Клермон, па жонцы сір дэ Бурбон), малодшага сына Людовіка IX Святога. Уступілі на французскі сталец з спыненнем іншай галіны Капетынгаў - дынастыі Валуа — у 1589 (у асобе Генрыха III).

Дынастыя з'яўляецца, верагодна, не толькі найстаражытнейшым, але і самым шматлікім з еўрапейскіх манаршых дамоў. Яшчэ да абвяшчэння Генрыха Наварскага каралём Францыі ад асноўнага дрэва роду Бурбон аддзяліліся прынцы Кандэ і некалькі іншых галін, з якіх толькі галіна Бурбонаў-Бюсэ працягвае існаваць і сёння.

## На тронах Еўропы

Прадстаўнікі дынастыі Бурбонаў былі ці з'яўляюцца ў наш час манархамі наступных дзяржаў:

* Наварскага каралеўства (1550—1620)
* Францыі (1589—1792; 1814—1815; 1815—1848),
* Іспаніі (1700—1808; 1814—1868; 1874—1931; цяпер валадарыць з 1975)
* Неапаля (1734—1806, 1815—1816)
* Сіцыліі (1734—1816)
* Каралеўства Абедзвюх Сіцылій (1816—1861)
* герцагства Пармскага (1748—1802, 1847—1859).
* вялікага герцагства Люксембург з 1964, цяпер валадарыць

## Гл. таксама

* Іспанскія Бурбоны
* Пармскія Бурбоны
* Неапалітанскія Бурбоны
* Арлеанскі дом
# Шпіцберген і Ян-Маен

Нарвегія (уключаючы астравы) на карце Еўропы
**Шпіцберген і Ян-Маен** (нарв.: Svalbard og Jan Mayen) — агульная назва архіпелага Шпіцберген і вострава Ян-Маен, якія належаць Нарвегіі. Выкарыстоўваецца Міжнароднай арганізацыяй па стандартызацыі ў сістэмах ISO 3166-1. Тэрыторыі прысвоены коды Alpha-2 **SJ**, Alpha-3 **SJM** і лічбавы **744**. Зарэгістраваны (але не выкарыстоўваецца) нацыянальны дамен верхняга ўзроўню .sj.

У інфармацыі Статыстычнага аддзела ААН гэтыя землі таксама аб'ядноўваюцца (пад назвай «Астравы Шпіцберген і Ян-Маен»). Пры гэтым адміністрацыйна яны не звязаны — Шпіцберген мае спецыяльны статус, які рэгулююцца адпаведным трактатам, а Ян-Маен уваходзіць у губерню Нурлан.
# Аперацыя Лотас

**Аперацыя Лотас** (індан.: Operasi Seroja) па захопе Усходняга Тымора была праведзена Інданезіяй у 1975 годзе.

## Перадгісторыя

Востраў Тымор быў падзелены на ўсходнюю і заходнюю часткі. Усходні Тымор быў калоніяй Партугаліяй, тады як Заходні Тымор (былая калонія Нідэрландаў) уваходзіў у склад Індоаезіі. Дагавор аб падзеле быў падпісаны ў 1915 годзе.

Пасля партугальскай рэвалюцыі гваздзікоў 1975 года ва Усходнім Тыморы пасіліўся сепаратысцкі рух Рэвалюцыйнага фронта за незалежнасць Усходняга Тымора — ФРЭТЫЛІН, які выступаў за неадкладную незалежнасць.

## Уварванне

У Інданезіі ўзялі верх нацыяналістычныя настроі, падмацаваныя агрэсіўнасцю ваенных колаў, у тым ліку разведкі Капкамтыб і спецназа Опсус, у выніку якіх кіраўніцтва Інданезіі ўзяло курс на анексію Усходняга Тымора.

Помнік аб’яднанню
7 снежня 1975 года армія Інданезіі пачала ўварванне. Пасля марской бамбардзіроўкі Дылі быў высаджаны дэсант з 641 марскога пехацінца, якія выбілі з горада праціўнікаў акупацыі. Страты склалі 35 салдат з боку Інданезіі і 122 абаронцы незалежнасці Усходняга Тымора
.

10 снежня быў узяты другі буйны горад Баўкау, 25 снежня — Ліквіса і Маубара. Да красавіка 1976 года ў Усходнім Тыморы размяшчаўся акупацыйны корпус колькасцю ў 35000 салдат, і яшчэ 10000 ў Заходнім Тыморы.

## Анексія

Інданезійскі ўрад абвясціў анексію Усходняга Тымора як акт дэкаланізацыі

22 снежня 1975 года Савет Бяспекі ААН ў рэзалюцыі 384 прызнаў права грамадзян Усходняга Тымора на самавызначэнне.

## Зноскі

## Літаратура

* Indonesia. Department of Foreign Affairs. *Decolonization in East Timor*. Jakarta: Department of Information, Republic of Indonesia, 1977.
* Schwarz, A. (1994). *A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s*. Westview Press. ISBN 1-86373-635-2.

## Спасылкі

* Indonesian Casualties in East Timor, 1975—1999: Analysis of an Official List.
* Gendercide Watch. Case Study: East Timor (1975-99) Архівавана 24 верасня 2015.
* History of East Timor — Indonesia invades
* USING ATROCITIES: U.S. Responsibility for the SLAUGHTERS IN INDONESIA and EAST TIMOR by Peter Dale Scott, Ph.D.
* War, Genocide, and Resistance in East Timor, 1975-99: Comparative Reflections on Cambodia by Ben Kiernan
# Тынгвелір

| Тынгвелір\* |
| --- |
| \*\* |
| Сусветная спадчына ЮНЕСКА |
|

---

 |
| Водопад Вадаспад Ёксарафос

---

 |
| **Тып** | Культурны |
| **Крытэрыі** | iii, vi |
| **Спасылка** | 1152 |
| **Рэгіён**\*\*\* | Еўропа |
| **Гісторыя ўключэння** |
| **Уключэнне** | 2004  (28 сесія) |
| \* Міжнародная канвенцыя «ЮНЕСКА» \*\* Назва ў афіцыйным англ. спісе \*\*\* Рэгіён па класіфікацыі ЮНЕСКА |

**Тынгвелір** — даліна ў паўднёва-заходняй частцы Ісландыі, паблізу паўвострава Рэйк’янес, а таксама
нацыянальны парк (з 1928). У 2004 годзе занесены ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны.

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт (англ.) Архівавана 31 студзеня 2016.
# Тлінкіт (мова)

| Тлінкіт |
| --- |
|  |
| Саманазва | Tlingit, ɬingít |
| Краіны | ЗША, Канада |
| Рэгіёны | Паўночная Амерыка |
| Агульная колькасць носьбітаў | 17000 |
| Статус | на мяжы знікнення[d] |
| Класіфікацыя |
|
На-дэне
**Тлінгіт** |
| Пісьменнасць | лацінскае пісьмо |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | тли 684 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | tli |
| ISO 639-3 | tli |
| WALS | tli |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 2389 і 278 |
| Ethnologue | tli |
| ELCat | 850 |
| IETF | tli |
| Glottolog | tlin1245 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Тлі́нкіт** (саманазвы: *tlingit*, *ɬingít*, чытаецца як */ˈklɪŋkɪt/*) — індзейская мова сям'і на-дэне, распаўсюджаная на паўднёвым усходзе штата Аляска (ЗША) і на поўначы Брытанскай Калумбіі (Канада). Родная мова тлінкітаў. Агульная колькасць носьбітаў (2016 г.) - каля 17 000 чал.

## Зноскі

## Спасылкі

* Lingít Yoo X̲ʼatángi
* Tlingit Alaska Native Language Center - University of Alaska Архівавана 29 ліпеня 2016.
* Tlingit language, alphabet and pronunciation
# Пясец

|  |
| --- |
| Пясец |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Laurasiatheria* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Драпежныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | Сабакападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраатрад:  | **Canoidea** |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Сабачыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Caninae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Лісы |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Пясец** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Vulpes lagopus Linnaeus, 1758 |
| Сінонімы |
|

Alopex lagopus
 |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Выклікаюць найменшыя асцярогі IUCN 3.1 *Least Concern* : / 899  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 622025 |
| NCBI   | 494514 |
| EOL   | 1053894 |

 |

 |

**Пясец**, **Палярная лісіца** (*Alopex lagopus* або *Vulpes lagopus*) — драпежнае млекакормячае сямейства сабачых, адзіны прадстаўнік роду пясцы (*Alopex*).

## Постаць

Параўнальна невялікая драпежныя жывёла, якая нагадвае лісіцу. Даўжыня цела 50—75 см, хваста — 25—30 см, вышыня ў карку — 20—30 см. Сярэдняя маса цела самца — 3,5 кг, максімальная — да 9 кг, самкі — 3 кг.
# Бечуаналенд

|  |
| --- |
| Пратэктарат |
| Бечуаналенд |
| Bechuanaland |
|

|  |
| --- |
|  |
| Сцяг Вялікабрытаніі |

 |
|  Месцазнаходжанне Бечуаналенда |
| <
 >
31 сакавіка 1885 — 30 верасня 1966 |
| Сталіца | Мафекінг (1885—1965), Габаронэ (1965—1966) |
| Мова(ы) | Англійская |
| Афіцыйная мова | англійская |
| Грашовая адзінка | Паўднёваафрыканскі ранд і фунт стэрлінгаў |
| Форма кіравання | канстытуцыйная манархія |
| Дынастыя |
Віндзорская |
| Кіраўнікі дзяржавы |
| Манарх |
|  • 1885—1901 |
Вікторыя |
|  • 1901—1910 |
Эдуард VII |
|  • 1910—1936 |
Георг V |
|  • 1936 |
Эдуард VIII |
|  • 1936—1952 |
Георг VI |
|  • 1952—1966 |
Елізавета II |
| Генерал-губернатар ПАС |
| Гісторыя |
|  • 31 сакавіка 1885 |
Заснаванне пратэктарата |
|  • 30 верасня 1966 |
Незалежнасць |

**Пратэктарат Бечуаналенд** (англ.: Bechuanaland Protectorate) — пратэктарат Вялікабрытаніі ў Паўднёвай Афрыцы, існаваў з 31 сакавіка 1885 года па 30 верасня 1966.

## Гісторыя

У 1885 г. на частцы тэрыторый, населеных плямёнамі тсвана, размешчаных на поўдзень ад ракі Малопа, і тэрыторыі бурскіх рэспублік Стэлаланд і Гашэн, абвешчаных у 1882 годзе, была заснавана Каронная калонія Бечуаналенд з цэнтрам у Мафекінгу, у 1895 годзе яна была далучана да Капскай калоніі і ўвайшла ў 1910 г. у склад ПАС. На астатняй частцы ў 1885 быў заснаваны пратэктарат Бечуаналенд, адміністрацыя якога размяшчалася таксама ў Мафекінгу, з захаваннем мясцовай улады правадыроў тсвана. У 1890 ён быў пашыраны за кошт Нгаміленда. У 1891 годзе пратэктарат быў перададзены ў падпарадкаванне Вярхоўнага камісара па Паўднёвай Афрыцы, якім быў да 1910 года губернатар Капскай калоніі, у 1910—1961 гг. Генерал-губернатар ПАС, з 1961 — пасол Вялікабрытаніі ў ПАР. Спробы Вялікабрытаніі падпарадкаваць Бечуаналенд ПАС або Радэзіі сустракалі супраціў правадыроў. У выніку ў 1966 годзе была абвешчаная незалежнасць Рэспублікі Батсвана.
# Нява

| Нява |
| --- |
| руск. Нева |
|  |
| Характарыстыка |
| Даўжыня | 74 км |
| Басейн | 281 тыс. км² |
| Расход вады | 2 500 м³/с |
| Вадацёк |
| Выток | Ладажскае возера |
|  • Вышыня | 4,29 м |
|  • Каардынаты | 59°57′24″ пн. ш. 31°02′44″ у. д. |
| Вусце | Неўская губа |
|  • Вышыня | 0,03 м |
|  • Каардынаты | 59°56′41″ пн. ш. 30°18′34″ у. д. |
| Ухіл ракі | 0,058 |
| Размяшчэнне |
| Водная сістэма | Неўская губа |
|

---

 |
| Краіна | * Расія
 |
| Рэгіёны |
Ленінградская вобласць, Санкт-Пецярбург |
| Код у ДВР | 01040300312102000008487 |
|  |
|  вытоквусце |
|  вытоквусце |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Нява́** (руск.: Нева́) — рака ў Ленінградскай вобласці і Санкт-Пецярбургу Расіі, якая злучае Ладажскае возера з Фінскім залівам Балтыйскага мора. На берагах Нявы знаходзяцца чатыры гарады: Шлісельбург, Кіраўск, Атраднае, Санкт-Пецярбург. Самы буйны правы прыток Нявы ў межах Санкт-Пецярбурга — рака Охта. Левыя прытокі: Мурзінка. Цераз раку перакінуты масты: Вялікаохцінскі мост, Ліцейны мост.

## Зноскі

## Літаратура

* Нява́ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 404. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Нева́ // Т. 17. Моршин — Никиш. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — С. 391. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Вялікі Юй

| Юй |
| --- |
| кіт.: 大禹 |
|  |
|  |
|
Утаймавальнік сусветнага патопу, імператар |
| Міфалогія | кітайская |
| Пол | мужчынскі пол |
| Бацька | Gun[d] |
| Маці | Nü Zhi[d] |
| Жонка | Tu Shan Shi[d] |
| Дзеці | Qi of Xia[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Юй** (кіт.: 大禹) — легендарны кітайскі імператар, утаймавальнік сусветнага патопу.

Паводле легенд, Юй жыў у канцы 3 тысячагоддзя да н. э., быў нашчадкам міфічнага імператара Чжуан-сюя. Яго бацька Гун змагаўся з паводкамі, якія працягваліся пасля сусветнага патопу, аднак не меў поспеху. Юй вырашыў завершыць справу бацькі і чатыры гады вандраваў па Кітаі. Пасля вывучэння рэк ён пачаў будаўніцтва абводных каналаў, дамбаў, а таксама паглыбленне дна глеістых рэк. Юй працаваў, харчаваўся і спаў разам з простымі рабочымі. Праца над утаймаваннем паводак цягнулася 9 гадоў. Падчас працы Юй падзяліў усё насельніцтва Кітая на 9 частак і загадаў кожнай жыць у пэўным рэгіёне. Такім чынам, ён стварыў першыя дзевяць дзяржаўных аб'яднанняў.

Апошнія гады жыцця Юй кіраваў як імператар. Памёр у старым узросце ад хваробы. Яго сын Цы заснаваў дынастыю Ся.

У старажытных кітайскіх дзяржавах існаваў свяшчэнны культ Юя, які падтрымлівалі самі імператары. У VI ст. н. э. для выпраўлення афіцыйных рытуалаў была пабудавана магільня Юя.

## Спасылкі

* Yu the Great Архівавана 17 красавіка 2009.
* Da Yu (Yu the Great)
# Палец рукі

**Пальцы рук** — найбольш дыстальныя часткі верхніх канечнасцяў жывел, у тым ліку чалавека, у якога ў працэсе эвалюцыі атрымалі важную функцыянальную нагрузку па параўнанні з іншымі відамі.

## Пальцы рук чалавека

У норме ў чалавека на кісці рукі размешчана пяць пальцаў, кожны з якіх мае ўласную назву: вялікі, указальны, сярэдні, безыменны і мезенец. Вялікі палец супрацьпастаўлены астатнім, што забяспечвае разнастайнасць захопнай функцыі кісці. Пальцы рук чалавека прыстасаваныя да дакладных дзеянняў, якія дазваляюць выконваць тонкую працу. Высілак цягліц перадаецца пальцам у асноўным з іншых аддзелаў рукі пры дапамозе звязак.

## Шкілет

Шкілет кожнага з пальцаў кісці складаецца з некалькіх костак, якія называюцца фалангамі. Праксімальныя фалангі злучаюць астатнюю частку пальца з пястнымі косткамі. Між фалангамі размяшчаюцца рухомыя міжфалангавыя суставы.

## Дактыласкапія

На кончыках пальцаў рук з унутранага боку скура ўтварае унікальны малюнак, які складаецца з канцэнтрычных разор. Унікальная індывідуальнасць малюнка гэтых разор дазваляе ідэнтыфікаваць чалавека па адбітках пальцаў, што шырока выкарыстоўваецца ў крыміналістыцы і прыладах абароненага доступу.

## Гл. таксама

* Анатомія
* Палец нагі
# Наан (страва)

| Наан |
| --- |
| хіндзі: नान |
|  |
| Уваходзіць у нацыянальныя кухні |
| Індыйская кухня |
| Краіна паходжання | * Індыйскі субкантынент
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Наан
**Наан** — пшанічная аладка, страва індыйскай нацыянальнай кухні. Акрамя таго, страва мае шырокае распаўсюджванне ў Афганістане, Іране, Непале, Пакістане, Таджыкістане, Узбекістане і прылеглых рэгіёнах. У цюркскіх мовах (напрыклад, казахскай, кыргызскай, узбекскай, уйгурскай і г. д.) хлеб называюць *нан* (запазычанне з персідскай).

Аснову аладкі складае дражджавое пшанічнае цеста. У якасці начынкі могуць выкарыстоўвацца розныя дадаткі накшталт фаршу з бараніны, гародніны, сыра ці бульбы. З прыпраў і рэзкіх затавак выкарыстоўваюцца кмен, часнык, кеўра, разынкі.

Наан ядуць разам з супамі, гарбатай ці ў якасці асноўнай стравы.

## Зноскі