Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Паўночны тропік

23.4378°
23.4378-я паралель паўночнай шыроты
Становішча тропіка Рака на карце свету
**Паўночны тропік**, або **тропік Рака** — адна з пяці асноўных паралеляў, якія адзначаюцца на картах Зямлі. У наш час размешчана на 23° 26′16″ на поўнач ад экватара і вызначае найбольш паўночную шырату, на якой Сонца апоўдні можа падняцца ў зеніт. Гэта адбываецца у момант летняга сонцастаяння, калі вугал падзення сонечных прамянёў на паверхню паўночнага паўшар'я, які змяняецца на працягу года з-за абарачэння нахіленай восі Зямлі вакол Сонца, з'яўляецца максімальным.

Паўднёвы эквівалент тропіка Рака — тропік Казярога. Вобласць, якая ляжыць на поўнач ад тропіка Рака, мае ўмераны клімат. Вобласць, складзеная паміж тропікам Рака і тропікам Казярога, завецца тропікамі.
У наш час нахіл зямной восі паступова памяншаецца, і Тропік Рака павольна ссоўваецца да экватара.
Назва тропіка Рака адбылася ад сузор'я Рака, у якое 2 тысячы гадоў назад «уваходзіла» Сонца ў момант летняга сонцастаяння. Аднак з-за працэсу апярэджвання раўнадзенстваў у наш час у гэты перыяд сонца знаходзіцца ў сузор'і Блізнят. Слова *«тропік»* (адбылося ад грэч. τροπή — паварот) апісвае працэс «развароту» руху Сонца ў сонцастаянне.

Становішча тропіка Рака не з'яўляецца фіксаваным, паколькі па вызначэнні залежыць ад нахілу восі вярчэння планеты адносна Сонца. З прычыны нутацыі, а таксама іншых цыклаў з рознымі перыядамі, становішча тропікаў паступова змяняецца.

Пры перасячэнні тропіка ў моры на судне часам уладкоўваецца Свята Нептуна.

## Зноскі

## Гл. таксама

* Паўднёвы тропік (тропік Казярога)
* Палярны круг
* Экватар

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Паўночны тропік**
# Упадзіна Конга

Басейн ракі Конга, цэнтральную частку якога складае ўпадзіна Конга)
**Упадзіна Конга** — плоскае паніжэнне (дыяметр каля 1000 км) у Цэнтральнай Афрыцы, на вышыні 300—500 м. Апраўленая ступеністымі плато і пласкагор’ямі; адпавядае сінеклізе Афрыканскай платформы. Дрэнуецца ракой Конга (Заір).

Расліннасць: суцэльнае покрыва густых вільготных вечназялёных і лістападных-вечназялёных трапічных лясоў.

## Геаграфія

Плошча складае каля 1 мільёна км²; яе працягласць з поўначы на поўдзень і з захаду на ўсход — прыкладна 1 000 км. Галоўная рака — Конга (Луалаба), якая мае шматлікія прытокі — Лаламі, Чуапа, Убангі, Касаі (Ква). Таксама на тэрыторыі ўпадзіны маецца шмат азёр і балот.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 405. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
# Усходне-Афрыканскае пласкагор’е

**Усходне-Афрыканскае пласкагор'е** — пласкагор'е ў Афрыцы, размешчанае на паўднёвым усходзе мацерыка, ва ўсходняй частцы Цэнтральнай Афрыкі. На поўначы пласкагор'я размешчаны вулкан Меру, гара Кенія і вулкан Кіліманджара, а таксама найбуйнейшае афрыканскае возера Вікторыя. Плато моцна раздробнена Усходне-Афрыканскай рыфтавай далінай і абмежавана яго паўднёвай часткай. У цэнтры размешчана Кратарнае нагор'е з кальдэрай Нгорангора. На пласкагор'і знаходзяцца вытокі самых буйных рэк Афрыкі: Ніла, Конга, Замбезі.

## Карысныя выкапні

На Усходне-Афрыканскім пласкагор'і выяўлены паклады флюарыту, поліметалічных руд і рэдкіх металаў, россыпы каштоўных камянёў; алмазаносная кімберлітавая трубка Мвадуі.

## Гл. таксама

* Геаграфія Замбіі
* Геаграфія Танзаніі
* Геаграфія Уганды

## Літаратура

* Robert J. Last, Andrew A. Nyblade, Charles A. Langston, Thomas J. Owens: Crustal structure of the East African Plateau from receiver functions and Rayleigh wave phase velocities JOURNAL OF GEOPHYSICAL RESEARCH, VOL. 102, NO. Bll, PAGES 24,469-24,483, NOVEMBER 10, 1997
# Паўднёвы тропік

23.4378°
23.4378-я паралель паўднёвай шыроты
**Паўднёвы тропік**, або **Тропік Казярога** — адна з пяці асноўных паралеляў, якія пазначаюць на картах Зямлі. Размешчана на 23 ° 26'16 "на поўдзень ад экватара і вызначае найбольш паўднёвую шырату, на якой сонца апоўдні можа падняцца ў зеніт. Гэта адбываецца ў момант зімовага сонцастаяння, калі вугал падзення сонечных прамянёў на паверхню Паўднёвага паўшар'я, які змяняецца на працягу года з-за звароту нахіленай восі Зямлі вакол Сонца, з'яўляецца максімальным.

Паўночны эквівалент паўднёвага тропіку - Паўночны тропік. Вобласць, якая ляжыць на поўдзень ад Паўднёвага тропіку мае субтрапічны і ўмераны клімат. Вобласць, складзеная паміж Паўднёвым і Паўночным тропікамі называецца тропікамі.

Назва тропік Казярога паходзіць ад сузор'я Казярога, у якое 2 тысячы гадоў таму "ўваходзіла" сонца ў момант зімовага сонцастаяння. У цяперашні час у гэты перыяд сонца знаходзіцца ў сузор'і Стральца, што абумоўлена працэсам папярэднічання раўнадзенстваў. Слова «тропік» паходзіць ад грэч. τροπικός (паварот), гэта значыць апісвае працэс «развароту» руху Сонца ў сонцастаянне.

Палажэнне паўднёвага тропіку не з'яўляецца фіксаваным, бо па вызначэнні залежыць ад нахілу восі кручэння планеты адносна сонца. У 2000 годзе сярэдняе значэнне нахілу прыблізна раўнялася 23 ° 26'21 ", але з-за нутацыі зямной восі, а таксама іншых цыклаў з рознымі перыядамі, становішча тропікаў крыху змяняецца. У цяперашні час тропік Казярога павольна перамяшчаецца да экватара ў сувязі з паступовым памяншэннем нахілу зямной восі да плоскасці яе траекторыі.

Пры перасячэнні тропіка ў моры на судне часам ладзіцца Свята Нептуна.

Пры руху ад Грынвіцкага мерыдыяна на ўсход, тропік Казярога праходзіць праз:

| Краіна, тэрыторыя ці мора | Заўвагі |
| --- | --- |
| Атлантычны акіян |  |
|  Намібія |  |
|  Батсвана |  |
|  ПАР |  |
|  Мазамбік |  |
| Індыйскі акіян | Мазамбікскі праліў |
|  Мадагаскар |  |
| Індыйскі акіян |  |
|  Аўстралія | Заходняя Аўстралія Паўночная тэрыторыя Квінслэнд |
| Ціхі акіян | Каралавае мора, трохі паўднёвей ад рыфа Ката (Тэрыторыя астравоў Каралавага мора) |
| Ціхі акіян | Трохі паўночней рыфаў Мінерва ( Тонга ) і трохі паўднёвей вострава Тубуаі ( Французская Палінезія) |
|  Чылі |  |
|  Аргенціна |  |
|  Парагвай |  |
|  Бразілія |  |
| Атлантычны акіян |  |

## Гарады, размешчаныя на тропіку Казярога

* Аліс-Спрынгс
* Рокгемптан
* Эмералд
* Сан-Паўлу
* Марынга
* Можы-дас-Крузіс
* Ітакуакесетуба
* Убатуба

## Гл. таксама

* Палярны круг
* Экватар
* Тропік Рака

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Паўднёвы тропік**
# Іранскае нагор’е

|  |
| --- |
|  |
| Іранскае нагор’е |
|  |
|  Горы Загрос, выгляд з космасу |
|  |
| Краіны | * Іран
* Афганістан
* Пакістан
* Ірак
* Туркменістан
 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Паверхня нагор’я ў Іране
**Іра́нскае наго́р’е** — адно з найбольшых Пярэднеазіяцкіх нагор’яў. Знаходзіцца ў Іране (2/3 тэрыторыі), Афганістане, Пакістане, часткова ў Іраку і на поўдні Туркменістана.

Плошча каля 2,7 млн км². Размешчана паміж Месапатамскай нізінай на захадзе далінай ракі Інд на ўсходзе. Працягласць з поўначы на поўдзень 1500 км, з захаду на ўсход 2500 км. Сфарміравалася ў межах альпійска-гімалайскай геасінклінальнай вобласці ў выніку альпійскага і больш ранняга арагенезу. Вонкавы край створаны горнымі дугамі. На поўначы яны складаюцца з гор Эльбурс (гара Дэмавенд — 5604 м), Туркмена-Харасанскіх, Парапаміз і Гіндукуш, на поўдні — Загрос (гара Зердкух — 4548 м) і Мекран, на ўсходзе — Сулейманавы горы. Унутраная частка нагор’я, у аснове якой ляжаць палеазойскія сярэдзінныя масівы, занята раўнінамі і катлавінамі, што перамяжаюцца з сярэдневышыннымі гарамі (Сярэднеіранскія, Усходне-Іранскія, Сярэднеафганскія горы вышынёй да 1500—2500 м). Сярод пустынных унутраных раўнін вылучаюцца Дэштэ-Кевір, Дэштэ-Лут, Дашты-Марго з глініста-друзавымі грунтамі і пясчаная пустыня Рэгістан. Радовішчы нафты, руд каляровых металаў, каменнага вугалю, серы.

Клімат субтрапічны кантынентальны, сухі. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −3 °C на поўначы да 13 °C на поўдні. У ліпені тэмпературы 25—32 °C. Ападкі ва ўнутраных раёнах да 100 мм, на паўночных схілах Эльбурса да 2000 мм, на вонкавых схілах Сулейманавых гор 700—800 мм за год. У гарах Загрос міжземнаморскі клімат з зімовымі ападкамі да 700 мм за год.

Рэкі Гільменд, Сефідруд, Карун, Герыруд — малаводныя, выкарыстоўваюцца для арашэння. Ва ўнутранай частцы нагор’я азёры Дэр’ячэйс-Немек, Хамун.

Пераважае пустынная і паўпустынная расліннасць. Іранскае нагор’е — ачаг фарміравання спецыфічнай флоры нагорных ксерафітаў «іранскай фрыганы» — калючага падушкападобнага хмызняку (астрагал, аканталімон і інш.). На наветраных вільготных схілах лясная расліннасць (у гарах Эльбурса — платан, жалезнае дрэва, самшыт і інш.). На ўсходніх схілах гор Сулейманавы і Кіртхар участкі саванн, рэдкалессі і лістападныя лясы. У аазісах поўдня растуць фінікавыя пальмы. Багаты жывёльны свет: леапард, буры мядзведзь, казуля, горны казёл, баран, ліс-корсак, гіена; паўзуны (гюрза, кобры, пясчаная гадзюка); грызуны; насякомыя; павукападобныя (тарантулы, каракурты, скарпіёны).

## Зноскі

## Літаратура

* *Лаўрыновіч М. В.* Іра́нскае наго́р’е // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 314. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
# Інда-Гангская раўніна

Інда-Гангская раўніна
Схематычная карта Інда-Ганскай раўніны
**Інда-Гангская раўніна** (бенг.: সিন্ধু - গাঙ্গেয় সমভূমি, хіндзі: गंगा और सिन्धु के मैदान) — раўніна, размешчаная на тэрыторыі Індыі, Пакістана і Бангладэш, паміж Гімалаямі на поўначы і Дэканскім пласкагор'ем на поўдні. Раўніна, даўжыня якой складае каля 3 тысяч кіламетраў, а шырыня — 250—350 кіламетраў, з'яўлялася адным з самых старажытных цэнтраў сусветнай цывілізацыі.

## Рэльеф і гідраграфія

Паверхня раўніны плоская, спадзіста апускаецца на ўсход і захад ад водападзелу, размешчанага на вышыні 270 м, да дэльтаў Інда і Ганга. У рэльефе назіраюцца выступы крышталічных парод і раздзеленыя ярамі ўступы рачных тэрас вышынёй да 60 м.

Рэкі, якія праходзяць па раўніне, даволі шматлікі, і паўнаводныя, асабліва ва ўсходняй частцы. Характэрныя вялікія сезонныя ваганні расходу вады. Мусоны і раставанне горных снягоў павялічваюць сцёк летам, часцяком прыводзячы да разбуральным паводак. Пры руху з усходу на захад клімат становіцца сушэйшы.

Найбольш буйныя рэкі — Інд з прытокам Панджнад, у які ўпадаюць рэкі Джэлам, Чынаб, Біяс і Раві, а таксама Брахмапутра і Ганг з Джамнай і буйнымі прытокамі Гамаці, Гхагхра і Гандак.

## Клімат і расліннасць

У басейне Ганга і Брахмапутры (усходняя частка раўніны) пераважае субэкватарыяльны мусонны клімат, у басейне Інда (заходняя частка) — трапічны. На большай частцы раўніны сярэдняя тэмпература ліпеня складае ад 30 да 36 °C, студзеня каля 20 °C, у паўночна-заходняй частцы апускаецца да 12 °C. Зрэдку тэмпература зніжаецца да 0 °C.

У межах раўніны вылучаюцца 2 прыродных раёна — засушлівая даліна Інда і больш ўвільгатнёная Гангская раўніна. Натуральная расліннасць, асабліва ў цэнтральнай і ўсходняй частках, амаль не захавалася. Дэльта Ганга і Брахмапутры парасла густымі мангравымі і вечназялёнымі лясамі, у той час як заходняя частка пакрыта саланчакамі і пясчанымі пустынямі. Пераважае ландшафт культурнай саваны (палі рыса, пшаніцы, проса, кукурузы, бавоўны і іншых культур) з асобнымі гаямі пальмаў і фруктовых дрэў.
# Бахайскі заліў

|  |
| --- |
|  |
| Бахайскі заліў? |
| кіт.: 渤海 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Бахайскае мора і яго тры залівы
**Баха́йскі заліў** (Бахайва́нь, кіт. трад. 渤海灣, спр. 渤海湾, піньінь *Bóhăiwān*) — заліў у паўночна-заходняй частцы Жоўтага мора ля берагоў Кітая даўжынёй каля 280 км з глыбінямі да 40 м. Ад адкрытага мора аддзелены Шаньдунскім паўвостравам (паўвостравам Шаньдун) з поўдня і Ляадунскім паўвостравам з усходу.

## Назва

У кітайскай (і, часта, міжнароднай) тэрміналогіі ўвесь Бахайскі заліў называецца проста «Бахай» (гэта значыць «мора Бо», «Бахайскае мора»); яго заходні ўскраек, які ўразаецца ў сушу да Цяньцзіня, завецца Бахайскім залівам (渤海湾, Бахайвань); паўночная частка, у якую ўпадае Ляахэ — Ляадунскім залівам (Ляадун-вань), а паўднёвая, ля берагоў Шаньдунскага паўвострава — залівам Лайчжоу (莱州湾, Лайчжоу-вань).

## Гідралогія

У Бахайскі заліў упадаюць рэкі Хуанхэ, Хайхэ і Ляахэ. Характарызуецца паўсутачнымі прылівамі да 3,5 м.

Замярзае ўзімку ў прыбярэжнай частцы. З 1980 адзначана тэндэнцыя скарачэння перыяду лёдаставу і змяншэння колькасці лёду ў Бахайскім заліве.

## Гаспадарчае выкарыстанне

У акваторыі заліва вядзецца прамысловае рыбалоўства. На шэльфе выяўлены радовішчы нафты, у прыватнасці — радовішча Луда і група радовішчаў Бачжун.

Гара-востраў Біцзяшань (акруга Цзіньчжоу), у паўночнай частцы Ляадунскага заліва.
На ўзбярэжжы заліва размешчаны порт Тангу, які з’яўляецца аванпортам горада Цяньцзіня. На заліве ж стаіць і курортны горад Ціньхуандаа.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бахайскі заліў