Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1877

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1850-я
* 1860-я
* **1870-я 1880-я
* 1890-я
 |
| Гады: | * 1874
* 1875
* 1876
* **1877 1878
* 1879
* 1880
 |

|  |
| --- |
| **1877 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 24 мая: Расія абвясціла вайну Асманскай імперыі.
* 28 чэрвеня: Урачыстая сустрэча расійскага імператара Аляксандра II ў першым вызваленым ад туркаў балгарскім горадзе Сістава.
* 9 ліпеня: Пачатак першага Уімблданскага турніру па тэнісе.
* 19 ліпеня: Расійскія войскі і балгарскія атрады ўзялі Шыпку, адкрыўшы сабе шлях на Балканскі паўвостраў.
* 18 жніўня: Амерыканскі астраном Асаф Хол адкрыў спадарожнік Марса Фобас.
* У Японіі была пабудавана чыгунка Осака-Кобэ-Токіа.

## Нарадзіліся

* 19 лютага: Габрыэле Мюнтэр, нямецкая мастачка
* 10 красавіка: Альфрэд Кубін, аўстрыйскі графік
* 11 красавіка: Іван Генадзевіч Шыраеў, эсперантамоўны пісьменнік, галоўны рэдактар Энцыклапедыі эсперанта
* 9 мая: Архіепіскап Лука (свецкае імя Валянцін Феліксавіч Война-Ясянецкі), рускі хірург, духоўны пісьменнік, епіскап Рускай праваслаўнай царквы, праваслаўны святы, лаўрэат Сталінскай прэміі па медыцыне
* 27 мая: Айседора Дункан, амерыканская танцоўшчыца
* 7 чэрвеня: Чарлз Гловер Баркла, англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
* 26 чэрвеня: Ян Фабрыцыус, савецкі ваенны дзеяч (пам. 24.08.1929)
* 2 верасня: Фрэдэрык Содзі, англійскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі
* 8 лістапада: Аляксій I, Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі
* *(дата невядома)* Мікалай (Шамяціла), беларускі праваслаўны дзеяч, епіскап Слуцкі (1923—1933).

## Памерлі

* 31 снежня: Гюстаў Курбэ, французскі жывапісец
# Выбух

Дэманстрацыйныя наземныя выбухі. Авіяшоў на базе Мірамар, Сан-Дыега, ЗША
**Выбух** — фізічны ці/і хімічны хуткабежны працэс з вылучэннем значнай энергіі ў невялікім аб’ёме за кароткі прамежак часу, які прыводзіць да ўдарных, вібрацыйных і цеплавых уздзеянняў на навакольнае асяроддзе і да высакахуткаснага пашырэння газаў. Пры хімічным выбуху, акрамя газаў, могуць утварацца і цвёрдыя высокадысперсныя часціцы, завісь якіх завуць прадуктамі выбуху.

## Выкарыстанне

Тэхналогіі на аснове выбуховых працэсаў прымяняюцца ў ваеннай справе, на выбуху заснавана дзеянне боепрыпасаў.

Мірныя тэхналогіі ўключаюць у сябе разбурэнне канструкцый накіраваным выбухам, зварку выбухам, выбухны сінтэз матэрыялаў, здабычу карысных выкапняў і інш.

## Гл. таксама

* Аб’ёмны выбух
* Дэтанацыя
* Тэмпература выбуху
* Хуткасць дэтанацыі
* Ціск дэтанацыі
* Халодны выбух
* Кумулятыўны эфект

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Выбух
# Электрычнае напружанне

| Электрычнае напружанне |
| --- |
| Пазначэнне велічыні | U і V |
| ISQ dimension |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Формула, якая апісвае закон або тэарэму |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Пазначэнне ў формуле |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ,  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ,  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  і  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |
| Сімвал велічыні (LaTeX) |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  і  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |
| Рэкамендаваная адзінка вымярэння | вольт |
| Voltage | *невядома* |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

| Напружанне |
| --- |
| Адзінкі вымярэння |
| СІ |
вольт |

**Электрычнае напружанне**, або рознасць патэнцыялаў паміж пунктамі WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 і WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  — гэта адносіна работы электрычнага поля пры пераносе пробнага электрычнага зараду з пункта WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 у пункт WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 да велічыні пробнага зараду.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24

Пры гэтым лічыцца, што перанос пробнага зараду *не змяняе* размеркаванні зарадаў на крыніцах поля.

Для электрастатычнага поля напружанне можна таксама вызначыць як

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
(інтэграл ад праекцыі поля на траекторыю паміж пунктамі A і B уздоўж любой траекторыі, ідучай з A у B).

Адзінкай вымярэння напружання ў сістэме СІ з'яўляецца Вольт.

## Зноскі
# Стагоддзе

**Стагоддзе** — адзінка вымярэння часу, роўная 100 гадам. У Грыгарыянскім календары няма 0 стагоддзя, адлік стагоддзяў пачынаецца з I стагоддзя, перад ім ідзе I стагоддзе да н.э. Дзесяць стагоддзяў утвараюць тысячагоддзе.

| 200
  | 199
  | ...
  | 102
  | 101
  | 100
  | 99
  | ...
  | 2
  | 1
  | 1
  | 2
  | ...
  | 99
  | 100
  | 101
  | 102
  | ...
  | 199
  | 200
  |
| II ст. да н.э.
  | I ст. да н.э.
  | I ст. н.э.
  | II ст. н.э.
  |
# VI стагоддзе да н.э.

|  |
| --- |
| 1 тысячагоддзе да н.э. |
| VIII ст. да н.э. — VII ст. да н.э. — **VI ст. да н.э.** — V ст. да н.э. — IV ст. да н.э. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 600-я да н.э.
 | 609
 | 608
 | 607
 | 606
 | 605
 | 604
 | 603
 | 602
 | 601
 | 600
 |
|  |
| 590-я да н.э.
 | 599
 | 598
 | 597
 | 596
 | 595
 | 594
 | 593
 | 592
 | 591
 | 590
 |
| 580-я да н.э.
 | 589
 | 588
 | 587
 | 586
 | 585
 | 584
 | 583
 | 582
 | 581
 | 580
 |
| 570-я да н.э.
 | 579
 | 578
 | 577
 | 576
 | 575
 | 574
 | 573
 | 572
 | 571
 | 570
 |
| 560-я да н.э.
 | 569
 | 568
 | 567
 | 566
 | 565
 | 564
 | 563
 | 562
 | 561
 | 560
 |
| 550-я да н.э.
 | 559
 | 558
 | 557
 | 556
 | 555
 | 554
 | 553
 | 552
 | 551
 | 550
 |
| 540-я да н.э.
 | 549
 | 548
 | 547
 | 546
 | 545
 | 544
 | 543
 | 542
 | 541
 | 540
 |
| 530-я да н.э.
 | 539
 | 538
 | 537
 | 536
 | 535
 | 534
 | 533
 | 532
 | 531
 | 530
 |
| 520-я да н.э.
 | 529
 | 528
 | 527
 | 526
 | 525
 | 524
 | 523
 | 522
 | 521
 | 520
 |
| 510-я да н.э.
 | 519
 | 518
 | 517
 | 516
 | 515
 | 514
 | 513
 | 512
 | 511
 | 510
 |
| 500-я да н.э.
 | 509
 | 508
 | 507
 | 506
 | 505
 | 504
 | 503
 | 502
 | 501
 | 500
 |
|  |
| 490-я да н.э.
 | 499
 | 498
 | 497
 | 496
 | 495
 | 494
 | 493
 | 492
 | 491
 | 490
 |

 |

**VI стагоддзе да н. э.**

## Падзеі

* Пачатак філасофскага мыслення (Мілецкая школа), непасрэдны пачатак еўрапейскай гуманітарнай гісторыі.
* На тэрыторыі Індыі ўзнік будызм.
* У Калхідзе зявіліся грэчаскія калоніі Фасіс і Дыяскурыяда.
* Старажытнымі грэкамі заснаваны Пантыкапей (сучасн. Керч).
* Збудаваны храм Артэміды ў Эфесе, на ўзбярэжжа Малой Азіі.
* Мідыя заваяваная персамі (550 ці 549 да н.э.)

## Нарадзіліся

* Сервій Тулій, цар Старажытнага Рыма.
* Эзоп, старажытнагрэчаскі байкапісец.
# 1111

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XI стагоддзе
* **XII стагоддзе XIII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1090-я
* 1100-я
* **1110-я 1120-я
* 1130-я
 |
| Гады: | * 1108
* 1109
* 1110
* **1111 1112
* 1113
* 1114
 |

|  |
| --- |
| **1111 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 26 сакавіка: Войскі рускіх князёў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Манамаха разбілі полаўцаў на рацэ Салніца.
* 13 красавіка: каранаваны Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)

## Нарадзіліся

## Памерлі

* Баэмунд I Тарэнцкі, першы князь Таранта
# Ядзерная энергетыка

Гістарычны агляд статыстыкі будаўніцтва атамных электрастанцый
**Ядзерная энергетыка** — гэта адгалінаванне энергетыкі, якое займаецца здабываннем і выкарыстаннем ядзернай энергіі.

Звычайна для атрымання ядзернай энергіі выкарыстоўваюць ланцуговую ядзерную рэакцыю дзялення ядраў урану-235 ці плутонія. Ядра падзяляюцца пры пападанні ў іх нейтрона, пры гэтым атрымліваюцца новыя нейтроны і асклепкі дзялення. Нейтроны дзялення і асклепкі дзялення валодаюць вялікай кінетычнай энергіяй. У выніку сутыкненняў асклепкаў з іншымі атамамі гэтая кінетычная энергія хутка пераўтвараецца ў цеплыню.

Ядзерную энергію атрымліваюць з дапамогай ядзерных рэактараў. Як крыніца энергіі яна выкарыстоўваецца ў энергетыцы і на транспарце. У энергетыцы — звычайна для выпрацовання электраэнергіі на АЭС, радзей — цеплыні на атамных ЦЭЦ і станцыях цеплазабеспячэння. Існуюць розныя варыянты яе выкарыстання на транспарце, але рэальнае ўвасабленне яны атрымалі толькі на флоце (атамныя ледаколы, падводныя лодкі, іншыя караблі (пераважна вайсковога прызначэння).

У 2004 годзе атамныя электрастанцыі ўсяго свету выраблялі 6,5 % ад усёй спажываемай светам энергіі і 15,7 % — электраэнергіі. 57 % ўсёй вырабляемай на АЭС электраэнергіі даводзіцца на ЗША, Францыю і Японію. На пачатак жніўня 2007 у 31 краіне свету працавалі 439 атамных рэактараў.

Найбольш электрычнасці з дапамогай ядзернай энергетыкі вырабляюць ЗША (кожная пятая кілават-гадзіна ў гэтай краіне мае атамнае паходжнне). У Францыі ў 2006 годзе 80 % з агульнага балансу электраэнергіі прыпадала на атамныя электрастанцыі. Увогуле ж у Еўрапейскім Саюзе вырабляюць 30 % электрычнасці на АЭС (хаця ў некаторых краінах аб'яднанай Еўропы ядзернай энергетыкі ўвогуле няма).

Вакол ядзернай энергетыкі вядзецца шмат спрэчак наконт яе эканамічнай абгрунтаваннасці і экалагічнай бяспечнасці. Таксама ёсць перасцярогі наконт магчымасці выкарастаць ядзерныя матэр'ялы ў ваенных мэтах і тэррактах.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ядзерная энергетыка
# ФК Хайдук Спліт

| Хайдук Спліт |
| --- |
|  |
| Поўная назва |
харв.: Hrvatski nogometni klub Hajduk Split |
| Мянушкі |
харв.: Bili (*«Белыя»*) харв.: Majstori s mora (*«Майстры з мора»*) |
| Заснаваны | 13 лютага 1911 |
| Горад | Спліт, Харватыя |
| Стадыён | Палюд, Спліт Умяшчальнасць: 34 448 |
| Уладальнік | Спліт |
| Галоўны трэнер | * Gonzalo García García[d]
 |
| Чэмпіянат |
Першая ліга |
| 2025/26 |
2 месца |
| Сайт | Афіцыйны сайт |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

**Асноўная форма** |

**Гасцявая форма** |

**Рэзервовая форма** |

 |

**«Хайдук»** (харв.: Hrvatski nogometni klub Hajduk Split) — харвацкі футбольны клуб з горада Спліт. Заснаваны 13 лютага 1911 года. Свае матчы праводзіць на стадыёне «Палюд».

## Дасягненні

### Югаславія

* **Чэмпіянат Югаславіі:**
	+ **Пераможца (9):** 1927, 1929, 1950, 1952, 1954/55, 1970/71, 1973/74, 1974/75, 1978/79
	+ **2-е месца (11):** 1924, 1928, 1931/32, 1932/33, 1936/37, 1947/48, 1952/53, 1975/76, 1980/81, 1982/83, 1984/85

* **Кубак Югаславіі:**
	+ **Уладальнік (9):** 1967, 1972, 1973, 1974, 1976, 1977, 1984, 1987, 1991
	+ **Фіналіст (5):** 1953, 1955, 1963, 1969, 1990

### Харватыя

* **Чэмпіянат Харватыі:**
	+ **Пераможца (6):** 1991/92, 1993/94, 1994/95, 2000/01, 2003/04, 2004/05
	+ **2-е месца (14):** 1992/93, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 1999/00, 2001/02, 2002/03, 2006/07, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2021/22, 2022/23

* **Кубак Харватыі:**
	+ **Уладальнік (8):** 1993, 1995, 2000, 2003, 2010, 2013, 2022, 2023
	+ **Фіналіст (5):** 2001, 2005, 2008, 2009, 2018

* **Суперкубак Харватыі:**
	+ **Уладальнік (5):** 1992, 1993, 1994, 2004, 2005
	+ **Фіналіст (4):** 2003, 2010, 2013, 2022

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт (харв.)
# Чэмпіянат свету па футболе 2002

| Чэмпіянат свету па футболе 2002 *2002 FIFA월드컵 한국/일본 2002 FIFAワールドカップ 韓国/日本* |
| --- |
|  |
| **Падрабязнасці чэмпіянату** |
| **Месца правядзення** | Паўднёвая Карэя/Японія |
| **Лік удзельнікаў** | 199 |
|       **у фінале** | 32 |
| **Прызавыя месцы** |
|  **Чэмпіён** | **Бразілія** (5-ы раз) |
|  **Другое месца** |  Германія |
|  **Трэцяе месца** |  Турцыя |
| **Чацвёртае месца** |  Паўднёвая Карэя |
| **Фінал** | Інтэрнацыянальны стадыён Ёкагама |
| **Статыстыка чэмпіянату** |
| **Наведвальнасць** | 2 705 134  (42 268 за гульню) |
| **Згуляна матчаў** | 64 |
| **Забіта галоў** | 161  (2.52 за гульню) |
| **Бамбардзір(ы)** |  Раналду 8 галоў |
| < 1998 2006 > |

**XVII чэмпіянат свету па футболе** праходзіў з 31 мая па 30 чэрвеня 2002 года ў Паўднёвай Карэі і Японіі. Чэмпіёнам у пяты раз стала зборная Бразіліі.

Упершыню спаборніцтва такога маштабу праходзіла ў Азіі і ўпершыню адначасова ў двух краінах. Рашэнне аб выбары месца правядзення чэмпіянату свету было прынята міжнароднай федэрацыяй футбола ФІФА у Цюрыху ў маі 1996 года (папярэдне, і ў лістападзе таго ж года — канчаткова). Першапачаткова на права правядзення турніру прэтэндавалі ўсяго 2 краіны — Карэя і Японія, паасобку. Але 31 мая 1996, каб не абвастраць і без таго напружаныя адносіны паміж дзвюма краінамі, кангрэс ФІФА прыняў сапраўды «саламонава рашэнне», аб’яднаўшы заяўкі, хоць былі і праціўнікі такога выбару, у прыватнасці тагачасны прэзідэнт ФІФА Жаао Авеланж. Нягледзячы на якасную арганізацыю чэмпіянату свету 2002, у далейшым ФІФА мае намер не практыкаваць сумеснага правядзення турніраў пад сваёй эгідай.

Афіцыйны мяч турніру — Adidas Fevernova.

## Заўвагі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чэмпіянат свету па футболе 2002
* Падрабязныя звесткі пра Чэмпіянат свету па футболе 2002 года
* Пра чэмпіянат свету па футболе 2002 года на англійскай мове Архівавана 23 верасня 2006.
# Чэмпіянат свету па футболе 2010

| Чэмпіянат свету па футболе 2010 *2010 FIFA World Cup South Africa 2010* |
| --- |
|  |
| **Падрабязнасці чэмпіянату** |
| **Месца правядзення** |  ПАР |
|       **Гарады правядзення** | 9 |
|       **Стадыёны** | 10 |
| **Тэрміны фіналу** | 11 чэрвеня — 11 ліпеня |
| **Лік удзельнікаў** | 204 |
|       **у фінале** | 32 |
| **Прызавыя месцы** |
|  **Чэмпіён** | **Іспанія** (1-ы раз) |
|  **Другое месца** |  Нідэрланды |
|  **Трэцяе месца** |  Германія |
| **Чацвёртае месца** |  Уругвай |
| **Фінал** | Сокер Сіці Яганэсбург |
| **Статыстыка чэмпіянату** |
| **Наведвальнасць** | 3 178 856  (49 670 за гульню) |
| **Згуляна матчаў** | 64 |
| **Забіта галоў** | 145  (2.27 за гульню) |
| **Бамбардзір(ы)** | Давід Вілья, Уэслі Снейдэр, Томас Мюлер, Дыега Фарлан (5 галоў) |
| < 2006 2014 > |

Зборная Іспаніі
**XIX чэмпіянат свету па футболе** (праходзіў 11 чэрвеня — 11 ліпеня 2010, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка). Упершыню чэмпіянат свету па футболе праводзіўся ў Афрыцы. Удзельнічалі 32 нацыянальныя каманды. Матчы прайшлі на 10 стадыёнах у 9 гарадах. Чэмпіёнам стала зборная Іспаніі, якая перамагла ў фінале зборную Нідэрландаў.

## Каманды-ўдзельніцы

Краіны, якія прынялі ўдзел у чэмпіянаце свету 2010 паказаны **cінім**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|
АФК (4)
* Аўстралія
* Японія
* Паўночная Карэя
* Паўднёвая Карэя

КАФ (6)
* Алжыр
* Камерун
* Кот-д'Івуар
* Гана
* Нігерыя
* ПАР
 |
КАНКАКАФ (3)
* Гандурас
* Мексіка
* ЗША

КАНМЕБОЛ (5)
* Аргенціна
* Бразілія
* Парагвай
* Уругвай
* Чылі

ОФК (1)
* Новая Зеландыя
 |
УЕФА (13)
* Англія
* Германія
* Грэцыя
* Данія
* Іспанія
* Італія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Сербія
* Славакія
* Славенія
* Францыя
* Швейцарыя
 |

## Стадыёны

| Яганэсбург | Дурбан | Кейптаўн | Яганэсбург | Прэторыя |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| «Soccer City» | «Moses Mabhida Stadium» | «Cape Town Stadium» | «Ellis Park Stadium» | «Loftus Versfeld Stadium» |
| 94 700 месцаў | 70 000 месцаў | 69 070 месцаў | 62 567 месцаў | 51 760 месцаў |
|  |  |  |  |  |
| Порт-Элізабет | Блумфантэйн | Палакванэ | Рустэнбург | Нелспрэйт |
| «Nelson Mandela Bay Stadium» | «Free State Stadium» | «Peter Mokaba Stadium» | «Royal Bafokeng Stadium» | «Mbombela Stadium» |
| 48 000 месцаў | 48 000 месцаў | 46 000 месцаў | 44 530 месцаў | 43 589 месцаў |
|  |  |  |  |  |

Дурбан
Порт-Элізабет
Нелспрэйт
Рустэнбург
Прэторыя
Блумфантэйн
Яганэсбург
Кейптаўн
Палакванэ

## Фінал

| Дата, час | Матч | Арэна |
| --- | --- | --- |
| 11 ліпеня, 20:30 UTC+2 |  Нідэрланды **0 : 1 (д.ч.)** Іспанія  | Сокер Сіці, Яганэсбург |

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чэмпіянат свету па футболе 2010
# Французскі Індакітай

|  |
| --- |
| Калонія Францыі |
| Індакітайскі Саюз |
| Union indochinoise Liên bang Đông Dương |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
|  Французскі Індакітай |
| <  <  <  <
 >  >  >  >
1887 — 1954 |
| Сталіца | Ханой |
| Мова(ы) | французская, в'етнамская, лаа, кхмерская |
| Грашовая адзінка | індакітайскі піястр[d] |
| Плошча | 750 000 км² (1935) |
| Насельніцтва | 21 599 582 (1935) |
| Форма кіравання | федэрацыя каланіяльных пратэктаратаў |
| Гісторыя |
|  • 17 кастрычніка 1887 |
Заснаванне |
|  • 3 кастрычніка 1893 |
далучэнне Лаоса |
|  • 2 верасня 1945 |
абвяшчэнне Паўночнага В'етнама |
|  • 14 чэрвеня 1949 |
незалежнасць Паўднёвага В'етнама |
|  • 19 ліпеня 1949 |
незалежнасць Лаоса |
|  • 9 лістапада 1953 |
незалежнасць Камбоджы |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Французскі Індакітай** — назва французскіх каланіяльных уладанняў у Паўднёва-Усходняй Азіі з 1880-з гадоў да сярэдзіны 20 стагоддзя. Займаў тэрыторыю ўсходняй часткі паўвострава Індакітай, уключаў тэрыторыю В’етнама (пратэктараты Анам і Танкін, калонія Кахінхіна), Камбоджы і Лаоса.

У Другую Сусветную вайну акупіраваны японскімі войскамі, на тэрыторыі В'етнама дзейнічала французская каланіяльная адміністрацыя. У выніку перамогі Жнівеньскай рэвалюцыі 1945 у В'етнаме абвешчана Дэмакратычная Рэспубліка В'етнам (адстаяла незалежнасць у ходзе Індакітайскай вайны 1946-54). У 1953 годзе суверэннай дзяржавай стала Камбоджа, у 1954 годзе — Лаос.

## Літаратура

* Індакітай Французскі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Французскі Індакітай
* Карта Індакітая Архівавана 27 лютага 2008.
# 1834

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1810-я
* 1820-я
* **1830-я 1840-я
* 1850-я
 |
| Гады: | * 1831
* 1832
* 1833
* **1834 1835
* 1836
* 1837
 |

|  |
| --- |
| **1834 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* Заснаваны Бернскі ўніверсітэт
* 1 жніўня: Парламент Вялікабрытаніі абвясціў закон аб адмене рабства.

## Нарадзіліся

* 17 сакавіка: Готліб Даймлер, нямецкі інжынер і прамысловец
* 9 ліпеня: Ян Неруда, чэшскі журналіст, паэт і пісьменнік
* 19 ліпеня: Эдгар Дэга, французскі мастак

## Памерлі

* 3 мая: Аляксей Андрэевіч Аракчэеў, рускі дзяржаўны і ваенны дзеяч, граф, генерал ад артылерыі (нар. 4.10.1769)
* 7 жніўня: Жазеф Мары Жакар, французскі вынаходнік праграмаванага ткацкага станка
# Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс

| Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс |
| --- |
|  |
| Род дзейнасці | фізік, хімік, матэматык, фізік-тэарэтык, выкладчык універсітэта, настаўнік |
| Дата нараджэння | 23 лістапада 1837(1837-11-23)[…] |
| Месца нараджэння | * Лейдэн, Нідэрланды, Каралеўства Нідэрландаў
 |
| Дата смерці | 8 сакавіка 1923(1923-03-08)[…] (85 гадоў) |
| Месца смерці | * Амстэрдам, Паўночная Галандыя, Нідэрланды, Каралеўства Нідэрландаў
 |
| Месца пахавання | * Дэ Ньівэ Остэр[d]
 |
| Грамадзянства | * Каралеўства Нідэрландаў
 |
| Жонка | Anna Magdalena Smit[d] |
| Дзеці | Jacqueline E. van der Waals[d] і Johannes Diderik van der Waals Jr.[d] |
| Месца працы | * Амстэрдамскі ўніверсітэт
 |
| Альма-матар | * Лейдэнскі ўніверсітэт
 |
| Член у | * Нідэрландская каралеўская акадэмія навук
* Пруская акадэмія навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі
 |
| Узнагароды і прэміі |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс** (нідэрл. Johannes Diderik van der Waals, 23 лістапада 1837, Лейдэн — 8 сакавіка 1923, Амстэрдам) — галандскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1910).

## Дасягненні

Большая частка прац Ван-дэр-Ваальса адносіцца да галіны тэарэтычнай малекулярнай фізікі. Ён даследаваў паводзіны малекул і займаўся тэорыямі, якія апісваюць станы матэрыі. У 1869 годзе ён адкрыў сілы ўзаемадзеяння паміж малекуламі, якія пасля былі названы яго імем — сілы Ван-дэр-Ваальса. У 1873 годзе ў сваёй дысертацыі ён развіў мадэль, якая аднастайна апісвае газападобныя і вадкія фазы рэчыва. На аснове гэтай мадэлі ён вывеў ураўненне стану, якое паказала, што пры некаторай тэмпературы знікаюць адрозненні ў фізічных уласцівасцях вадкасці і яе пара, якія знаходзяцца ў раўнавазе. Пры такой тэмпературы, званай крытычнай, шчыльнасць вадкасці і яе насычанай пары становяцца аднолькавымі і знікае бачная мяжа паміж імі.

За гэта дасягненне Ван-дэр-Ваальса атрымаў ў 1910 г. Нобелеўскую прэмію па фізіцы «за працу над ураўненнем стану газаў і вадкасцей».

## Працы

* Die Kontinuität des flüssigen und gasförmigen Zustands (1873)
* Lehrbuch der Thermodynamik (zwei Bände, 1908—1912)

## Зноскі
# Вікіцытатнік

| Вікіцытатнік |
| --- |
|  |
|  |
| URL | wikiquote.org |
| Камерцыйны |
Не |
| Тып сайта | Wikimedia content project[d] і collection of quotes[d] |
| Рэгістрацыя |
апцыянальна |
| Уладальнік | Фонд Вікімедыя |
| Аўтар | Джымі Вэйлз |
| Пачатак працы | 27 чэрвеня 2003 |
| Слоган | the free quote compendium that anyone can edit |
| Рэйтынг Alexa | 4 197 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Вікіцытатнік** (англ.: Wikiquote) — свабодны збор з цытат з выказванняў вядомых асоб або герояў мастацкіх твораў, створаны чытачамі сумесна. Гэты сайт створаны Фондам Вікімедыя па тэхналогіі «Вікі», на рухавіку MediaWiki.

Усё змесціва праекта даступна на ўмовах GNU Free Documentation License.

Уклады застаюцца ўласнасцю іх стваральнікаў, у той час як копілефт-ліцэнзаванне гарантуе, што змесціва будзе заўсёды заставацца вольна распаўсюджваным і прайграваным.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вікіцытатнік
# Дыдактыка

**Дыдактыка** (ад грэч. διδακτικός павучальны, які датычыць вучобы) — галіна педагогікі, якая распрацоўвае тэорыю адукацыі і выхавання ў працэсе навучання.

Адным з першых тэрмін «дыдактыка» ўжыў Ян Амос Каменскі ў працы «Вялікая дыдактыка» (1657).

Прадмет даследавання дыдактыкі — мэты, змест, заканамернаці, формы і прынцыпы навучання. Вырашэнне гэтых агульнатэарэтычных пытанняў дае падставу для распрацоўкі канкрэтных навучальных праграм, арганізацыйных формаў і сродкаў навучання. Дыдактыка арганічна звязана з філасофіяй, фізіялогіяй, сацыялогіяй і інш. Тэорыя і практыка выкладання асобных дысцыплін вывучаецца прыватнымі дыдактыкамі (дыдактыка матэматыкі, дыдактыка фізікі, дыдактыка беларускай мовы і інш.). Усе яны абапіраюцца на здабыткі асобных навук і грунтуюцца на іх дасягаеннях.

Мэта адукацыі накіравана на ўсебаковае развіццё асобы, забеспячэнне свядомага і трывалага засваення ведаў асноў навук, авалодання ўменнем карыстацца гэтымі ведамі на практыцы, творча выкарыстоўваць іх для вырашэння новых праблем. Яна разглядаецца ў адзінстве з мэтамі выхавання, накіраванага на фарміраванне асобы вучня, далучэнне шккольнікаў да самаадукацыі і самавыхавання. Мэты адукацыі вызначаюць яе змест. У сучаснай школе ён уключае сістэму ведаў аб прыродзе, грамадстве, тэхніцы, чалавеку; сістэму спосабаў дзейнасці, што ў выніку засваення становяцца ўменнямі і навыкамі; вопыт творчай дзейнасці, які забяспечвае развіццё творчых здольнасцей вучняў; сістэму нормаў адносін да сусвету і паміж сабой, што ў сукупнасці забяспечвае накіраванасць асобы, яе маральную, эстэтычную, эмацыянальную культуру, каштоўнасці і ідэалы.

Дасягненне мэтаў магчыма пры выкананні пэўных дыдактычных прынцыпаў. Прынцып навуковасці прадугледжвае, што змест адукацыі павінен уяўляць сабой сістэму ведаў і ісцін, выяўленых навукай. Прынцып даступнасці прадугледжвае такі ўзровень цяжкасці вучэбнага матэрыялу, які адпавядаў бы магчымасцям вучня. Прынцып нагляднасці прадугледжвае, абапіраючыся на дапаможныя сродкі, дамагчыся яснага разумення і засваення вучнямі вучэбнага матэрыялу. Прынцып сістэматычнасці патрабуе паслядоўнасці ў вывучэнні і пераемнасці, пгго забяспечвае трываласць ведаў. Прынцып свядомасці і актыўнасці заснаваны на ўсведамленні вучнем, што набыццё ведаў цалкам залежыць ад яго асабістай пазнавальнай актыўнасці, бачання мэты і перспектыў навучання. Прынцып спалучэння тэорыі з практыкай азначае, што веды павінны мець рэальную жыццёвую аснову, стварацца на падставе вопыту і замацоўвацца ў ім. Прынцып аптымізацыі патрабуе найлепшага выкарыстання ўсіх звёнаў вучэбнага працэсу з абавязковым улікам івдывідуальных асаблівасцей кожнага вучня.

## Літаратура

* *Навумчык В.* Дыдактыка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* *Okoń W.* Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1987.