Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Патрыярхат

**Патрыярхат** — грамадства, у якім мужчыны з’яўляюцца «дамінантным элементам» у сямейным, гаспадарчым і грамадскім жыцці. Гэта з’ява таксама вядомая пад імем *андрархіі* або *андракратыі*.

Патрыярхат характарызуецца, у прыватнасці, такімі прыкметамі як патрылінейные (паходжанне дзяцей, сваяцтва і атрыманне ў спадчыну па лініі бацькі), патрылакальныя (пражыванне жонкі ў сям’і або доме мужа, выбар месца пражывання сям’і мужам), манагамія (двубацькоўская сям’я) або палігінія (шматжонства), але не сям’я з некалькімі мужамі, упарадкаваныя палавыя сувязі мужа з адной жанчынай (жонкай) пры адзінашлюбстве або спарадкаваныя палавыя сувязі мужа з некалькімі жонкамі пры шматжонстве, засяроджанасць правоў па распараджэнню маёмасцю і эканамічным жыццём сям’і ў руках мужчыны (гаспадара дома). Патрыярхат характэрны практычна для ўсіх традыцыйных грамадстваў.
# Шарль Фур’е

| Шарль Фур’е |
| --- |
| фр.: Charles Fourier |
|  |
| Дата нараджэння | 7 красавіка 1772(1772-04-07)[…] |
| Месца нараджэння | * Безансон, дэпартамент Ду, Franche-Comté[d], Францыя
 |
| Дата смерці | 10 кастрычніка 1837(1837-10-10)[…] (65 гадоў) |
| Месца смерці | * Парыж, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя
 |
| Месца пахавання | * могілкі Манмартр
 |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Род дзейнасці | эканаміст, сацыёлаг, філосаф, пісьменнік, сацыяліст |
| Навуковая сфера | Fourierism[d] |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Франсуа Мары Шарль Фур’е** (фр.: François Marie Charles Fourier; 7 красавіка 1772, Безансон — 10 кастрычніка 1837, Парыж) — французскі філосаф, сацыёлаг, адзін з прадстаўнікоў утапічнага сацыялізму. З’яўляецца бацькам тэрміна фемінізм.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Charles Fourier**
# Анджэла Дэвіс

| Анджэла Дэвіс |
| --- |
| Angela Davis |
|  |
| Дата нараджэння | 26 студзеня 1944(1944-01-26) (82 гады) |
| Месца нараджэння | * Бірмінгем, Алабама, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Адукацыя | * Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега (1968)
* Берлінскі ўніверсітэт
* Little Red School House and Elisabeth Irwin High School[d]
* Франкфурцкі ўніверсітэт імя Ёгана Вольфганга Гётэ (1967)
* Брандэйскі ўніверсітэт
 |
| Навуковая ступень | доктар філасофіі |
| Партыя | Камуністычная партыя ЗША |
| Член у | * Таварыства Phi Beta Kappa
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
 |
| Род дзейнасці | пісьменніца, праваабаронца, філосаф, аўтабіёграф, выкладчыца ўніверсітэта, палітык, актывіст за права жанчын, палітычная зняволеная, дзеяч фемінізму, праваахоўніца |
| Месца працы | * Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе
* Універсітэт штата ў Сан-Францыска
* Rutgers University–New Brunswick[d]
 |
| Бацька | Benjamin Frank Davis, Sr.[d] |
| Маці | Sallye Davis[d] |
| Узнагароды |

|  |  |
| --- | --- |
|
 | Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна» |

 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Анджэла Івона Дэвіс** (англ.: Angela Yvonne Davis; 26 студзеня 1944, Бірмінгем, штат Алабама, ЗША) — амерыканская праваабаронца, дзеяч камуністычнага руху, сацыёлаг, педагог і пісьменнік. У 1970-х гадах была сімвалам руху за правы зняволеных. Была звязана з партыяй «Чорныя пантэры».

## Зноскі
# Іспанская рэвалюцыя 1936 года

**Іспанская сацыяльная рэвалюцыя 1936 года** (ісп.: Revolución social española de 1936) — тэрмін, які выкарыстоўваецца для апісання падзей у першыя месяцы грамадзянскай вайны ў Іспаніі на тэрыторыі, падкантрольнай рэспубліканцам.

Рэвалюцыя прывяла да шырокага ўкаранення анархісцкіх і агульнасацыялістычных арганізацыйных прынцыпаў у розных частках краіны: перш за ўсё ў Каталоніі, Арагоне, Андалусіі. Значная частка рэспубліканскай эканомікі апынулася пад рабочым кантролем. У раёнах, якія кантраляваліся анарха-сіндыкалістамі, такіх, як Каталонія, гэты паказчык перавышаў 75%; у той жа час там, дзе карысталася уплывам Кампартыя Іспаніі, дадзены працэнт быў ніжэй, паколькі ўрад СССР і кіраўніцтва Камінтэрна актыўна перашкаджалі працэсу развіцця калектывізацыі (і іншых сацыялістычных і камуністычных пераўтварэнняў), лічачы, што Іспанія не гатова да падобных пераменаў. Заводы і фабрыкі знаходзіліся пад кіраваннем рабочых камітэтаў, а ў сельскай мясцовасці ствараліся калектыўныя (калектывізаваныя) сельскагаспадарчыя лібертарныя камуны. Калектывізаваліся ў тым ліку гатэлі, цырульні і рэстараны, і кіраваліся самімі працаўнікамі дадзеных устаноў. Паводле ацэнак даследчыка Сэма Долгоффа прама ці ўскосна ў рэвалюцыйных пераўтварэннях ўдзельнічала да 8 мільёнаў чалавек.

Калектывізацыя праводзілася ў першую чаргу радавымі членамі Нацыянальнай канфедэрацыі працы і Федэрацыі анархістаў Іберыі. Акрамя таго ў працэсе калектывізацыі прымалі ўдзел і члены сацыялістычнага Усеагульнага саюза працоўных (УСП), хоць і далёка не ўсе.

## Літаратура

* Dolgoff, S. (1974), *The Anarchist Collectives: Workers' Self-Management in the Spanish Revolution*, ISBN 978-0914156031
# Серавадарод

|  |
| --- |
| **Серавадарод** |
|  |
|  |
| Агульныя |
| Сістэматычнае найменне | сульфід вадароду |
| Хім. формула | H2S |
| Фізічныя ўласцівасці |
| Стан (ст. ум.) | газ |
| Малярная маса | 34,082 г/моль |
| Шчыльнасць | 1,5206 г/літр (н.у.) |
| Тэрмічныя ўласцівасці |
| Тэмпература плаўлення | −85,54 °C |
| Тэмпература кіпення | −60,35 °C |
| Хімічныя ўласцівасці |
| pKa | 6,89, 19 ± 2 |
| Растваральнасць у вадзе | 0,25 (40 °C) |
| Класіфікацыя |
| Рэг. нумар CAS | 7783-06-4 |
| PubChem | 402; 18779926 |
| Рэг. нумар EINECS | 231-977-3 |
| SMILES |  [паказаць]
S |
| RTECS | MX1225000 |
| ChemSpider | 391 |

**Серавадаро́д** (сульфід вадароду) — бескаляровы газ з пахам тухлых яек і саладкаватым прысмакам. Хімічная формула — H2S.

Дрэнна растваральны ў вадзе, добра — у этаноле. Атрутны. Пры вялікіх канцэнтрацыях раз’ядае шматлікія металы. Канцэнтрацыйныя межы ўзгарання з паветрам складаюць 4,3-46 % серавадароду.

У прыродзе сустракаецца вельмі рэдка ў выглядзе змешаных рэчываў нафты і газу. Уваходзіць у склад вулканічных газаў. Утвараецца пры гніенні бялкоў.

## Зноскі

## Літаратура

* Серавадарод // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 342. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
# Лёгкі танк

M3/M5 Сцюарт — самы масавы лёгкі танк у гісторыі
**Лёгкі танк** — адзін з відаў класіфікацыі танкаў. У агульным выпадку паняцце лёгкага танка ўключае танкі меншай масы чым сярэднія, але большай чым танкеткі і малыя танкі. Разам з тым маса танкаў, якія адносяцца да лёгкіх, у розныя часавыя перыяды вагалася ў надзвычай шырокіх межах: ад 3,5 да 23 тон.

### Сучаснасць

| Колькасць лёгкіх танкаў у свеце па стане на 2007 год |
| --- |
| Танк | Вытворца | Гады вытворчасці | Колькасць выпушчаных | Колькасць на 2007 | Аператары |
| M3 «Сцюарт» |  | 1941—1944 | 23 685 | 5 |  |
| M24 «Чафі» |  | 1944—1945 | 4 731 | 247 |   |
| M41 «Уокер Бульдог» |  | 1951—? |  | 1076 |      |
| ПТ-76 |  | 1951—1967 | каля 12 000 | больш 1 313 |                |
| AMX-13 |   | 1953—1985 |  | каля 890 |         |
| Тып 62 |  | 1960—1962 | каля 1 400 | больш 630 |          |
| Тып 63 |  | 1963—? | больш 1 500 | больш 1080 |     |
| «Скарпіён» |   | 1971—1996 | больш 1800 | 1327 |                   |
| SK-105 «Кірасір» |  | 1971—? | больш 610 | 610 |        |
| Тып 82 |  | 1980-я—? |  |  |  |
| «Стынгрэй» |  | 1987—1990 | 106 |  |

## Зноскі

## Літаратура

* *P. Chamberlain, C. Ellis.* Tanks of the World 1915—1945. — Лондан: Arms and Armour Press, 1972. — 256 с. — ISBN 0-30436-141-0.
* *R. P. Hunnicutt.* Stuart. A History of the American Light Tank Volume 1. — Навата, Каліфорнія: Presidio Press, 1992. — 512 с. — ISBN 0-89141-462-2.
* *R. P. Hunnicutt.* Sheridan. A history of American Light Tank Volume 2. — Навата, Каліфорнія: Presidio Press, 1995. — 340 с. — ISBN 0-89141-570-X.
# Квазі-вайна

**Квазівайна** (англ.: Quasi-War, фр.: Quasi-guerre) — узброены канфлікт паміж ЗША і Францыяй, які меў месца паміж 1798 і 1800 гадамі ў форме сутычак ваенных караблёў ЗША з флотам Францыі і каперскімі судамі. Вядома таксама пад назвамі «Неаб’яўленая вайна», «Паўвайна».

## Прычыны i ход вайны

З 1776 года Францыя была галоўным саюзнікам амерыканскіх рэвалюцыянераў якія вялі вайну за незалежнасць ад Вялікабрытаніі. Дапамога французаў ішла і ў матэрыяльным снабжэнні і войскам. У 1778 годзе Каралеўства Францыя і Злучаныя Штаты падпісалі Союзны дагавор. Але пазней ЗША адмовіліся заплаціць доўг Каралеўству Францыя ўраду Французскай Рэспублікі. Таксама ЗША занялі нейтральную пазіцыю ў вайне паміж Францыяй і Вялікабрытаніяй і нават 19 лістапада 1794 года падпісала з былой метраполіяй «Дагавор Джэя».

У адказ французскіе каперы распачалі захоп амерыканскіх гандлёвых караблёў. На гэта ўрад ЗША 7 ліпеня 1798 года спыніў дзеянне дамоўленасцяў з Францыяй, распарадзіўся аднавіць ваенны флот Злучаных Штатаў і даў дазвол ваенным караблям атакаваць французскія караблі. Амерыканцы дасягнулі значных поспехаў у стварэнні канкурэнтназдольнага ваеннага флоту.

На баку ЗША выступіла Вялікабрытанія, флот якой таксама распачаў масавы захоп французскіх ваенных і гандлёвых караблёў. Неабходнасць ваяваць і з ЗША, і з Вялікабрытаніяй, а таксама ўнутраная нестабільнасць прымусілі Францыю заключыць мірнае пагадненне з ЗША 30 верасня 1800 года.

Пасля гэтага канфлікта Францыя перастала разглядаць ЗША як свайго сатэліта . Таксама гэта вайна дапамагла працэсу паступовага збліжэння ЗША і Вялікабрытаніі як саюзнікаў.

## Зноскі
# Элінар Острам

| Элінар Острам |
| --- |
| англ.: Elinor Ostrom |
|  |
| Дата нараджэння | 7 жніўня 1933(1933-08-07)[…] |
| Месца нараджэння | * Лос-Анджэлес, акруга Лос-Анджэлес, Каліфорнія, ЗША
 |
| Дата смерці | 12 чэрвеня 2012(2012-06-12)[…] (78 гадоў) |
| Месца смерці | * Блумінгтан, Манро, Індыяна, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Муж | Vincent Ostrom[d] |
| Род дзейнасці | эканаміст, палітолаг, выкладчыца ўніверсітэта |
| Навуковая сфера | Эканоміка грамадскага сектара, эканоміка |
| Месца працы | Індыянскі ўніверсітэт у Блумінгтане |
| Навуковая ступень | доктар філасофскіх навук |
| Альма-матар | Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе |
| Навуковы кіраўнік | Dwaine Marvick[d] |
| Член у | * Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі
 |
| Прэміі | Johan Skytte Prize in Political Science[d] (1999) |
| Узнагароды |  Нобелеўская прэмія па эканоміцы (2009) |
| Сайт | Elinor Ostrom |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Э́лінар О́страм** (пры нараджэнні: *Аван*, англ.: Elinor Ostrom; 7 жніўня 1933, Лос-Анджэлес — 12 чэрвеня 2012, Блумінгтан) — амерыканская палітолаг і эканаміст. Бакалаўр мастацтваў (1954), магістр мастацтваў (1962) і доктар філасофіі (1965) Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Лос-Анджэлесе. Прафесар (з 1974) універсітэта Індыяны ў Блумінгтане. Стала лаўрэаткай Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2009) з фармулёўкай «за даследаванні ў галіне эканамічнай арганізацыі», стаўшы пры гэтым першай жанчынай, якая атрымала прэмію ў гэтай намінацыі.

Прэзідэнтка Таварыства «грамадскага выбару» (1982—1984). Лаўрэатка прэміі Ф. Сейдмана (1979). (1997). Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (2001)

## Зноскі

## Спасылкі

* Nick Zagorski. Profile of Elinor Ostrom Архівавана 25 красавіка 2015.  (англ.) на сайце *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS)*
# Зямельнае права

**Зямельнае права** — галіна права, якая рэгулюе грамадскія адносіны ў галіне рэалізацыі права ўласнасці і іншых маёмасных правоў на зямлю, а таксама яе межавання, асаблівасцяў грамадзянскага абароту зямлі, абмежавання на карыстанне зямлёй як унікальным прыродным аб'ектам, а таксама дзейнасць дзяржаўных органаў па забеспячэнню рацыянальнага выкарыстання зямлі і яе аховы.

Асноўнымі крыніцамі Зямельнага права ў Рэспубліцы Беларусь з'яўляюцца Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь, Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб зямлі, Закон "Аб праве ўласнасці на зямлю" ад 16.6.1993, "Закон аб плацяжах на зямлю" ад 18.12.1991.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
# Бартар

**Бартэр** (ад англ.: barter — тавараабмен) — прамы безграшовы абмен таварамі ці паслугамі; найпрасцейшы від гандлёвых аперацый (натуральны абмен).

Абумоўлены пераважна недахопам валюты, яе няўстойлівасцю як сродку плацяжу. Найбольш пашыраны ў міжнародным гандлі. Ажыццяўляецца з дазволу кампетэнтных дзяржаўных органаў на аснове бартэрных здзелак пры абавязковай ацэнцы тавараў (паслуг) па сусветных ці блізкіх да іх дагаворных цэнах. Такая ацэнка неабходна для эквівалентнасці абмену, мытнага ўліку, вызначэння страхавых сум, ацэнкі магчымых прэтэнзій і велічыні санкцый. У межах адной краіны ці асобных яе рэгіёнаў бартэр ажыццяўляецца паводле ўзаемнай дамоўленасці паміж таваравытворцамі.

## Гл. таксама

* Клірынг
* Бартарная біржа
* Спіс бартарных біржаў
* Эканоміка дарэння

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
# Джон Рэскін

| Джон Рэскін |
| --- |
| англ.: John Ruskin |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Псеўданімы | Kata Phusin |
| Дата нараджэння | 8 лютага 1819(1819-02-08)[…] |
| Месца нараджэння | * Лондан, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Дата смерці | 20 студзеня 1900(1900-01-20)[…] (80 гадоў) |
| Месца смерці | * Coniston[d], Паўднёвы Лейкленд[d], Камбрыя, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Пахаванне | * St Andrew Churchyard[d]
 |
| Грамадзянства | * Вялікабрытанія
 |
| Бацька | John James Ruskin[d] |
| Маці | Margaret Cock Ruskin[d] |
| Жонка | Effie Gray[d] |
| Альма-матар | * Крайст-Чорч[d]
* Кінгс-каледж[d]
 |
| Месца працы | * Оксфардскі ўніверсітэт
 |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | пісьменнік, мастацкі крытык, мастацтвазнавец, філосаф, мастак, сацыёлаг, выкладчык універсітэта, паэт, літаратурны крытык, архітэктар, журналіст, эстэтык, daguerreotypist |
| Гады творчасці | 1834 — 1900 |
| Кірунак | прэрафаэліты і вальнадумства |
| Мова твораў | англійская |
| Грамадская дзейнасць |
| Член у | * Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Historic Society of Lancashire and Cheshire[d]
* Guild of St George[d] (1900)
 |
| Прэміі | Newdigate Prize[d] |
| Подпіс |  |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  Цытаты ў Вікіцытатніку |

**Джон Рэ́скін**, або **Раскін** (англ.: John Ruskin) (8 лютага 1819 — 20 студзеня 1900) — англійскі тэарэтык мастацтва, гісторык, публіцыст.

## Біяграфія

Скончыў у 1839 годзе Оксфардскі ўніверсітэт. Выкладаў у 1-м Рабочым каледжы. Быў паслядоўнікам Т. Карлайля. У творах «Сучасныя жывапісцы» (т. 1—5, 1843—
1860), «Сем светачаў архітэктуры» (1849), «Камяні Венецыі» (т. 1—3, 1851—53), «Палітычная эканомія мастацтва» (1857) развіваў канцэпцыю адзінства прыгажосці і дабрыні А. Шэфтсберы. Выступаў з рамантычнай крытыкай капіталістычнай цывілізацыі, варожай мастацтву як сінтэзу прыроды, прыгажосці і высокай маральнасці, заклікаў да адраджэння сярэдневяковай ручной працы, калектыўных форм мастацкай творчасці. Паўплываў на фарміраванне эстэтычных поглядаў прэрафаэлітаў (кнігп «Прэрафаэлітызм», 1851). Быў блізкі да У. Морыса, удзельнічаў у стварэнні яго мастацка-прамысловых майстэрняў. Рабіў малюнкі і акварэлі.

## Важныя працы

* Сем свяцільняў архітэктуры (1849)
* Прэрафаэлітызм (1851)
* Камні Венецыі (1851—1853)

## Зноскі

## Літаратура

* Рэскін Джон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джон Рэскін
# Выбарчае права

**Вы́барчае пра́ва** — сукупнасць юрыдычных нормаў, якія вызначаюць парадак выбараў кіраўніка дзяржавы і прадстаўнічых органаў дзяржаўнай улады, а таксама права грамадзян выбіраць (актыўнае выбарчае права) і быць выбранымі (пасіўнае выбарчае права).

## Агульныя палажэнні

Выбарчае права з'яўляецца найважнейшай часткай выбарчай сістэмы і звычайна рэгламентуецца Канстытуцыяй дзяржавы і спецыяльнымі законамі аб выбарах. Яно вызначае парадак вылучэння кандыдатаў, нормы прадстаўніцтва, парадак падвядзення вынікаў галасавання і іншыя аспекты выбарчага працэсу. Выбары звычайна з'яўляюцца свабоднымі: выбаршчык асабіста вырашае, ці ўдзельнічаць яму ў іх і за каго галасаваць. Аднак у некаторых краінах галасаванне на выбарах з'яўляецца грамадзянскім абавязкам, невыкананне якога цягне за сабой адказнасць (гл. Абсентэізм).

## Выбарчае права ў Беларусі

Крыніцамі выбарчага права Рэспублікі Беларусь акрамя Канстытуцыі з'яўляюцца законы аб выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, у прадстаўнічыя органы розных узроўняў і іншыя нарматыўныя акты. Забараняюцца якія-небудзь прамыя або ўскосныя абмежаванні выбарчага права грамадзян у залежнасці ад паходжання, сацыяльнага і маёмаснага становішча, расавай і нацыянальнай прыналежнасці, полу, адукацыі, мовы, адносін да рэлігіі, часу пражывання ў дадзенай мясцовасці, роду і характару заняткаў. Асобы, якія перашкаджаюць грамадзянам свабодна ажыццяўляць выбарчае права, прыцягваюцца да адказнасці ў адпаведнасці з заканадаўствам.

У выбарах не ўдзельнічаюць грамадзяне, прызнаныя судом недзеяздольнымі, а таксама асобы, якія знаходзяцца ў месцах пазбаўлення волі. У галасаванні не прымаюць удзел асобы, якія ў парадку, устаноўленым крымінальна-працэсуальным заканадаўствам, утрымліваюцца пад вартай.

## Гл. таксама

* Выбарчая сістэма
* Абсентэізм

## Крыніцы

## Літаратура

* *С. У. Скаруліс.* Выбарчае права // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 299. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
# Феадалізм

**Феадалізм** (ад лац.: feudum) — эканамічная і грамадская мадэль, пры якой асноўныя сацыяльныя класы людзей — феадалы (землеўладальнікі) і эканамічна залежнае ад іх сялянства; феадалы пры гэтым звязаныя друг з другам спецыфічным тыпам прававых абавязанняў, вядомых як *феадальныя ўсходы*.

Слова «феадалізм» выкарыстоўвалася англійскімі юрыстамі XVII ст. як пазначэнне тыпу ўласнасці; як грамадска-палітычны тэрмін яно ўжываецца ў Мантэск’ё. Паданне аб феадалізме як аб этапе сацыяльна-эканамічнай гісторыі чалавецтва, які адпавядаў у Еўропе Сярэднявеччу, развіваецца ў французскай гістарыяграфіі пачатку XIX ст., першым чынам у Гізо. У афіцыйным савецкім марксізме феадалізм разглядаўся ў якасці адной з пяці грамадска-гістарычных фармацый, больш высокай у параўнанні з рабаўладаннем. У XX ст. розныя гістарычныя школы высоўвалі розныя канцэпцыі феадалізму; некаторыя наогул не выкарыстоўвалі гэты тэрмін.
У сучаснай навуцы часта выкарыстоўваюцца тэрміны традыцыйнае грамадства, аграрнае грамадства.
Пануючы тып эканомікі пры феадальным ладзе — натуральная гаспадарка, уклад — традыцыйны.

Пры феадальных адносінах уладальнікі зямель (феадалы) былі ўключаны ў феадальную іерархію: ніжэйстаячы (васал) атрымліваў за службу зямельны надзел (феод або ф’еф) і прыгонных у вышэйстаячага (сеньёра). На чале феадальнай іерархіі стаяў манарх, але яго ўлада звычайна значна саслабленая ў параўнанні з паўнамоцтвамі буйных сеньёраў, якія, у сваю чаргу, не мелі абсалютнай улады над усімі землеўладальнікамі, што стаялі ніжэй за іх у феадальнай іерархіі (прынцып «васал майго васала — не мой васал», што дзейнічаў у шматлікіх дзяржавах кантынентальнай Еўропы). Сяляне працавалі на землях, што належалі феадалам усіх узроўняў, і плацілі ім паншчыну або чынш.

Феадалізм у Заходняй Еўропе, па шэрагу канцэпцый, стаў усталёўвацца яшчэ ў V ст. нашай эры ў позняй Рымскай імперыі. Адметнымі рысамі феадалізму ў Заходняй Еўропе былі высокая ступень палітычнай дэцэнтралізацыі, дуалізм свецкай і духоўнай улад, спецыфіка еўрапейскага горада як цэнтра рамяства і гандлю, ранняе развіццё гарызантальных грамадскіх структур, публічнага прыватнага права. Затым, у сярэднія стагоддзі, ён стаў панаваць у Еўропе аж да буржуазных рэвалюцый. На змену феадальнаму ладу прыйшоў капіталістычны.

У антычным свеце найболей блізкую да феадалізму сістэму мела Персідская імперыя, у якой цяжкаму вершніку даваўся надзел падобны з феадальным феодам.

## Гл. таксама

* Феод
* Аграрнае грамадства
* Субінфеадацыя
# Роберт Хоўк

| Роберт Хоўк |
| --- |
| англ.: Robert Hawke |
|  |
|  |
|

| 23-і прэм’ер-міністр Аўстраліі |
| --- |
| 11 сакавіка 1983 — 20 снежня 1991 |

 |
| Папярэднік | Малкалм Фрэйзер |
| Пераемнік | Пол Кітынг |
|

| член Палаты прадстаўнікоў Аўстраліі[d] |
| --- |
| 18 кастрычніка 1980 — 20 лютага 1992 |

 |
| Папярэднік | Gordon Bryant[d] |
| Пераемнік | Phil Cleary[d] |
|

| міністр фінансаў Аўстраліі[d] |
| --- |
| 2 чэрвеня 1991 — 4 чэрвеня 1991 |

 |
| Папярэднік | Пол Кітынг |
| Пераемнік | John Kerin[d] |
|

---

 |
| Нараджэнне | 9 снежня 1929(1929-12-09)[…]* Bordertown[d], Tatiara[d], Паўднёвая Аўстралія, Аўстралія
 |
| Смерць | 16 мая 2019(2019-05-16) (89 гадоў)* Сідней, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія
 |
| Месца пахавання | * Macquarie Park Cemetery and Crematorium[d]
 |
| Бацька | Clem Hawke[d] |
| Жонка | Blanche d'Alpuget[d] |
| Грамадзянства | * Аўстралія
 |
| Партыя | * Аўстралійская лейбарысцкая партыя
 |
| Адукацыя | * Універсітэт Заходняй Аўстраліі
* Універсітэцкі каледж[d]
* Аўстралійскі нацыянальны ўніверсітэт
* Perth Modern School[d]
* Оксфардскі ўніверсітэт
* West Leederville Primary School[d]
* UWA Law School[d]
 |
| Аўтограф |  |
| Узнагароды |  стыпендыя Родса (1953) ганаровы доктар Нанкінскага ўніверсітэта[d] (1986) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Роберт Джэймс Лі «Боб» Хоўк** (англ.: Robert James Lee "Bob" Hawke; 9 снежня 1929, Бордэртаўн — 16 мая 2019) — аўстралійскі палітычны дзеяч, 23-і прэм'ер-міністр Аўстраліі (1983—1991).

Стаўшы прэм’ер-міністрам Хоўк абвясціў, што дэфіцыт бюджэту, створаны ўрадам Фрэйзера, прывёў да таго, што некаторыя з перадвыбарных абяцанняў лейбарыстаў прыйдзецца адкласці. Ён таксама скараціў колькасць міністраў да 13.

На пасаду Міністра фінансаў быў прызначаны Пол Кітынг, з якім працаваў Хоўк. Гэты тандэм уяўляў сабой сумесь супярэчнасцяў: Хоўк захапляўся цыгарамі, коннымі скачкамі і іншымі відамі спорту, Кітынг любіў архітэктуру, сімфоніі і антыкварыят; Хоўк спрабаваў вырашаць пытанні мірным шляхам, Кітынгу падабаліся агрэсіўныя дэбаты; Хоўк быў пратэстантам, Кітынг — каталіком. Але яны ўтварылі вельмі эфектыўны дуэт у дзяржаўнай палітыцы.

Сярод рэформаў, праведзеных урадам Хоўка, адмена тарыфнай сістэмы для прыватызаваных дзяржаўных галін прамысловага сектара, спыненне субсідавання стратных галін прамысловасці, продаж Банка Садружнасці.

Боб Хоўк прывёў лейбарыстаў да параўнальна лёгкіх перамог на выбарах 1984 і 1987 гадоў. Разам з тым, ніводны з лейбарысцкіх прэм’ер-міністраў не падвяргаўся такой крытыкі з боку аднапартыйцаў, як Роберт Хоўк. Гэта адбывалася, у асноўным, з-за адрозненняў у яго поглядах і партыйнай ідэалогіі адносна некаторых пытанняў, у тым ліку эканамічных.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Роберт Хоўк
# Омбудсман

**О́мбудсман** (ад шведск.: ombudsman — прадстаўнік чыіх-небудзь інтарэсаў) — спецыяльна выбраная або прызначаная службовая асоба ў шэрагу краін для кантролю за захаваннем правоў чалавека рознымі адміністрацыйнымі органамі. Выбіраецца або прызначаецца як службовая асоба парламентам, кіраўніком дзяржавы або ўрадам. У некаторых краінах гэтыя функцыі выконваюць прыватныя асобы і аб’яднанні.

У адрозненне ад пракуратуры омбудсман ажыццяўляе кантроль і вядзе расследаванне з пункту гледжання законнасці, эфектыўнасці, мэтазгоднасці, добрасумленнасці, справядлівасці. Дзейнічае і па скаргах грамадзян і па ўласнай ініцыятыве.

Такіх службовых асоб называюць: уласна омбудсман — у скандынаўскіх краінах; народны абаронца ў Іспаніі і Калумбіі; пасрэднік — у Францыі; адвакат народа — у Румыніі; упаўнаважаны па правах чалавека — у Расіі.

Вынікі сваёй дзейнасці омбудсман паведамляе парламенту або органу, які яго ўпаўнаважыў для прыняцця адпаведных мер і аднаўлення парушаных правоў.

## Літаратура

* Омбудсман // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).