Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Могілкі

Брама Кальварыйскіх могілак у Мінску **Могілкі** — участак тэрыторыі, адмыслова прызначаны для пахавання памерлых або іх праху пасля крэмацыі. Пахаванне ў зямлі — старажытны і найбольш распаўсюджаны спосаб пахавання.

Прадстаўнікоў розных канфесій у мінулым хавалі асобна, кожнага на сваіх могілках. Дыферэнцыяцыя па рэлігійнай прыналежнасці вызначала і ўласцівыя той ці іншай этнаканфесіянальнай групе пахавальныя абрады, спосабы пахаванняў, атрыбуты, сімволіку і мемарыяльныя знакі. Так, магілы праваслаўных размяшчаліся галавой на захад, католікаў — на ўсход. Мемарыяльнымі знакамі служылі крыж або камень з выявай крыжа (крыж ставілі звычайна ў галавах нябожчыка, камень — у нагах). На поўначы Беларусі сустракаліся масіўныя вычасаныя з каменю крыжы-жальнікі. У іудзеяў надгробнымі знакамі служылі камяні з выявай 6-канечнай зоркі, у мусульман (татар) — 5-канечнай зоркі і паўмесяца.

Ha могілках стараліся хаваць сем’ямі. Людзей нявызначанай веры, самагубцаў, тапельцаў хавалі за межамі могілак. Магільныя ўзгоркі часам пакрывалі драўлянымі прамавугольнікамі ў выглядзе века труны ці абгабляванымі гранёнымі калодамі. Час ад часу родзічы і блізкія нябожчыкаў падсыпалі надмагільныя бугаркі, абкладвалі іх дзёрнам або невысокім зрубам, абмуроўвалі, абнаўлялі мемарыяльныя знакі (у святочныя дні крыж абвязвалі ўзорнымі ручнікамі, фартушкамі, вянкамі), садзілі дрэвы, кветкі. На памінкі, радаўніцу, на велікодным тыдні на могілкі прыходзілі, каб аддаць даніну павагі і ўшанаваць памяць памерлых продкаў.

За стан могілак адказваюць мясцовыя органы ўлады — сельскія і гарадскія Саветы дэпутатаў у адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь «Аб пахаванні і пахавальнай справе» ад 25 кастрычніка 2001 года.

## Гл. таксама

* Магіла

## Літаратура

* Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Могілкі
# Крэдытны кааператыў

**Крэды́тны кааператы́ў** (спажывецкі кааператыў фінансавай узаемадапамогі, СКФУ) — аб’яднанне прыватных асоб і дробных крэдытных устаноў, што прадае сваім членам акцыі, прымае ад іх уклады і дае ім крэдыты. Ствараецца згуртаваннем фізічных асоб паводле прафесійнай і тэрытарыяльнай прыкметы, таксама і пазыковымі таварыствамі (пазыкова-ашчаднае, узаемнай пазыкі). Устойлівасць дасягаецца стварэннем запасу грошай. Капітал утвараецца за кошт перыядычных унёскаў, паю і выпуску пазык. Займаецца таксама ўлікам векселяў, гандлёвым пасярэдніцтвам, камісійнымі аперацыямі, дарадніцтвам і аўдытам.

Крэдытныя кааператывы ўзніклі ў XIX стагоддзі ў Еўропе з прафесійных саюзаў. На 1999 год у развітых паводле ААН краінах у іх удзельнічала да 15% насельніцтва. На 2010 г. захоўвалі $1,1 трыльёна. Сусветны савет пазыковых саюзаў (СРПС; Мэдысан, штат Вісконсін, ЗША) налічвала амаль 50 тыс. саюзаў у 98 краінах, што слугавалі каля 186 мільёнам пайнікаў. На доля пазыковых саюзаў прыпадала каля 8% сусветнага грашовага абарачэння.

## Беларусь

Першы пазыковы саюз у краіне ўтварылі ў 2002 годзе юрыдычныя асобы. У 2004 г. узнік першы крэдытны кааператыў грамадзян. На 2010 г. такія арганізацыі складалі большасць. Толькі тры працавалі з юрыдычнымі асобамі. У 2008 г. крэдытныя кааператывы Беларусі ўтварылі Рэспубліканскую асацыяцыю спажывецкіх кааператываў фінансавай узаемадапамогі (РАСКФУ), што на 2010 г. налічвала 19 крэдытных кааператываў і з пачатку года ўступіла ў СРПС.

## Зноскі

## Спасылкі

* Рэспубліканская асацыяцыя спажывецкіх кааператываў фінансавай узаемадапамогі (руск.)
* Сусветны савет пазыковых саюзаў (англ.)
# Узброеныя Сілы ЗША

**Узброеныя Сілы ЗША** — дзяржаўная ваенная арганізацыя Злучаных Штатаў Амерыкі, сукупнасць відаў узброеных сіл, прызначаная для абароны свабоды, незалежнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці ЗША як дзяржавы. Рэгулярныя ўзброеныя сілы былі створаны ў ЗША ў 1775 годзе ў па рашэнні 2-га Кантынентальнага кангрэса.

У склад Узброеных Сіл ЗША ўваходзяць самастойныя віды войскаў - Сухапутныя войскі, Ваенна-паветраныя Сілы, Ваенна-марскія Сілы, Марская пяхота і Берагавая ахова, а таксама часткі і злучэнні Рэзерву, у тым ліку Нацыянальнай гвардыі.

У Іране амерыканскія ўзброеныя сілы ўнесены ў спіс тэрарыстычных арганізацый.

## Склад і колькасць

У адпаведнасці з раздзелам 10 Кодэкса Злучаных Штатаў Амерыкі пад тэрмінам «узброеныя сілы» маюцца на ўвазе сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы, ваенна-марскія сілы, корпус марской пяхоты і берагавая ахова.

* Армія ЗША (Сухапутныя войскі ЗША) (заснавана 14 чэрвеня 1775 г.);
* Ваенна-паветраныя сілы ЗША (заснаваныя 18 верасня 1947 г.);
* Ваенна-марскія сілы ЗША (заснаваныя 13 кастрычніка 1775 г.);
* Корпус марской пяхоты ЗША (заснаваны 10 лістапада 1775 г.);
* Берагавая ахова ЗША (заснавана 4 жніўня 1790 г.).

## Зноскі

## Спасылкі

*
* Інфармацыя на афіцыйным сайце берагавой аховы ЗША
# Выбары

Выбарчая скрыня
**Выбары** — афіцыйны працэс прыняцця рашэння, паводле якога насельніцтва абірае асобу на кіраўніцтва дзяржаўнай ці грамадскай установай. Выбары з’яўляюцца звычайным механізмам, паводле якога сучасная прадстаўнічая дэмакратыя ажыццяўляе свае функцыі з XVII стагоддзя. Пасродкам выбараў грамадзяне могуць прызначаць асоб у органы заканадаўчай, часам у органы выканаўчай і судовай уладаў, таксама, як і ў органы рэгіянальнага і мясцовага самакіравання. Дадзены працэс шырока выкарыстоўваецца ў прыватных фінансавых арганізацыях (ад бізнес-клубаў да некамерцыйных партнёрстваў і карпарацый).

## Гл. таксама

* Электарат

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Выбары
# Лабізм

**Лабі́зм** (засценны ўплыў; англ.: lobby — кулуары) — уздзеянне зацікаўленага згуртавання на ход ухвалення пастановы парламентам, што ажыццяўляецца праз завядзенне знаёмства з заканадаўцам, выклад справы пры дапамозе дакладных звестак, падрыхтоўку законапраекта, напісанне прамовы і збор подпісаў пад зваротам да ўрада. Выкарыстоўваецца пры вызначэнні каштарысных выдаткаў і грашовай дапамогі і прызначэнні на кіраўнічую пасаду ў парламенцкі камітэт. Першае заканадаўства аб адпаведнай дзейнасці ўзнікла ў 1946 г. у ЗША. На 1992 г. звыш 2 тыс. улічаных у ЗША ўстаноў дадзенай галіны наймалі звыш 50 тыс. чалавек.

## Зноскі

## Спасылкі

* *Сяргей Лісічонак.* Інстытут лабізму ў Еўрапейскім Саюзе // *Шырэйшы агляд Еўропы* : часопіс. — Зіма 2008. — Т. 5. — № 1, 15. Архівавана з першакрыніцы 12 лістапада 2015.
# Закон Клейтана

| Закон Клейтана |
| --- |
| Від | заканадаўства і Act of Congress in the United States[d] |
| Дзяржава | * ЗША
 |

**Закон Клейтана** (Clayton Antitrust Act 1914) — федэральны закон ЗША, які рэгуляваў дзейнасць трэстаў.

Генры КлейтанПрыняты Кангрэсам і 15 кастрычніка 1914 падпісаны Прэзідэнтам Вудра Вільсанам. Атрымаў назву ад імя распрацоўшчыка законапраекта — Генры Клейтана.

Згодна з законам Клейтана:

* абмяжоўвалася дзейнасць трэстаў (была забаронена коштавая дыскрымінацыя і продаж тавару "ў нагрузку")
* для кантролю над дзейнасцю трэстаў стваралася Федэральная гандлёвая камісія

У адрозненне ад прынятага раней ў 1890 першага Федэральнага антытрэстаўскага закона Шэрмана, вызваляў ад пераследаў рабочыя і фермерскія арганізацыі.

## Літаратура

* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.329

## Спасылкі

* Поўны тэкст антытраставага акта Клейтана  (англ.)
# Сенат ЗША

|  |
| --- |
| **Сенат ЗШАангл.: United States Senate** Верхняя палата

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |

 |
| Парламенцкая сістэма | сенат, elected legislative house[d], Юрысдыкцыя і legislative branch agency[d] |
|  |
|  |
| Віцэ-прэзідэнт ЗША (старшыня) | Джэймс Дэвід Вэнс |
| --- з партыі | Рэспуліканская партыя |
| --- выбраны | 20 студзеня 2025 года |
|  |
|  |
|  |
| Дэпутатаў | 100 |
|  |
|  |
| Палітычныя групы (фракцыі) | Дэмакратычная партыя (47 членаў), Рэспубліканская партыя (53 члены) |
| Дата заснавання | 1789 |
| Апошнія выбары | 5 лістапада 2024 года |
| Дзяржава | * ЗША
 |
| Зала пасяджэнняў | * Капітолій, Вашынгтон
 |
| Вэб-сайт | senate.gov (англ.) |

**Сенат ЗША** (англ.: the United States Senate) — адна з двух палат Кангрэса ЗША, так званая верхняя палата.

## Парадак фарміравання

Зала паседжанняў Сената ў вашынгтонскім Капітоліі
Сенат складаецца са 100 членаў, па два ад кожнага штата, якія выбіраюцца тэрмінам на 6 гадоў. Першапачаткова сенатараў абіралі члены заканадаўчых сходаў штатаў, але з 1913 года, пасля ўступлення ў сілу 17-й папраўкі да Канстытуцыі, выбары сенатараў сталі прамымі. Яны праводзяцца адначасова з выбарамі ў палату прадстаўнікоў, пры гэтым кожныя два гады ў парадку ратацыі пераабіраецца 1/3 складу сената. Выбарчая акруга па выбарах у сенат — увесь штат. Сенатарам ЗША можа быць абрана асоба, якая дасягнула 30 гадовага ўзросту, якая з’яўляецца грамадзянінам ЗША як мінімум 9 гадоў перад выбарамі і якая з’яўляецца жыхаром штата, які жадае прадстаўляць.

## Цікавыя факты

* У XX стагоддзі партыйнасць змянілі 13 сенатараў.

## Гл. таксама

* Спіс сенатараў ЗША
* United States Capitol Subway System

## Зноскі

## Спасылкі

* senate.gov (англ.) — афіцыйны сайт
# Хобі

Франсуа Баро — «*Філатэлісты*», 1929
**Хо́бі** (англ.: hobby — *захапленне*) — рэгулярная дзейнасць, якая робіцца для ўласнага задавальнення, звычайна ў вольны час. Хобі ўключае ў сябе калекцыянаванне тэматычных прадметаў і аб’ектаў, творчасць і мастацкія заняткі, заняткі спортам або іншыя забавы. Хобі спрыяе набыццю значных навыкаў і ведаў у галіне захаплення. Спіс хобі змяняецца разам з новымі інтарэсамі і развіццём моды, што робіць яго разнастайным і доўгім. Хобі, як правіла, прытрымліваюцца тэндэнцый у грамадстве, напрыклад, калекцыянаванне марак было папулярным у XIX і XX стагоддзях, бо пошта была асноўным сродкам сувязі, у той час як відэагульні сталі папулярнымі ў наш час пасля тэхналагічнага прагрэсу. Развіццё вытворчасці і тэхналогій XIX стагоддзя дало рабочым больш вольнага часу для заняткаў хобі.

## Этымалогія

У XVI стагоддзі паняцце хобі (англ.: hobby) у англійскай мове значыла «маленькі конь і поні». Прадмет, які першапачаткова называўся «Hobbyhorse» (Хобіконь), быў зроблены з драўлянай або кошыкавай рамы з галавой і штучным хвастом. Ён быў распрацаваны, каб дзіця імітавала язду на сапраўдным кані. Да 1816 года вытворнае «хобі» было ўведзена ў лексіку шэрагу англічан. У наступныя стагоддзі слова пачало асацыявацца з адпачынкам і баўленнем вольнага часу.

## Зноскі

## Літаратура

* Хобі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 37. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

## Спасылкі
# Морг

Абсталяванне кабінета для даследавання трупаў
**Морг** (ад фр.: morgue), **трупя́рня** (з польск.: trupiarnia) — спецыяльна абсталяванае памяшканне стацыянарных лячэбных устаноў для захоўвання, апазнання, анатаміравання і выдачы трупаў.

## Крыніцы

## Літаратура

* Морг // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Морг
# Вікікрыніцы

| Вікікрыніцы |
| --- |
| англ.: Wikisource |
|  |
|  |
| URL | www.wikisource.org |
| Камерцыйны |
Не |
| Тып сайта | электронная бібліятэка |
| Рэгістрацыя |
Неабавязковая |
| Мова(-ы) | некалькі моў[d] |
| Размяшчэнне сервера | Маямі |
| Уладальнік | Фонд Вікімедыя |
| Аўтар | Удзельнікі |
| Пачатак працы | 24 лістапада 2003 |
| Рэйтынг Alexa | 3 824, 4 009, 4 976 і 4 630 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Вікікрыніцы** (англ.: Wikisource) — свабодная бібліятэка — праект некамерцыйнага фонду «Вікімедыя», які мае мэтай стварэнне пастаянна папаўняемай бібліятэкі свабодна распаўсюджваных тэкстаў на ўсіх магчымых мовах. Абвяшчэнне аб афіцыйным старце праекта адбылося ў дзень заснавання самога Фонду 20 чэрвеня 2003 года.

## Крытэрыі значнасці матэрыялаў

Дэкларуецца, што Вікікрыніцы прызначаныя для захоўвання:

1. Тэкстаў, раней ужо апублікаваных аўтарамі. У прыватнасці, Вікікрыніцы не прызначаныя для захоўвання тэкстаў, створаных удзельнікамі Вікікрыніц і не апублікаваных дзе-небудзь яшчэ.
2. Перакладаў арыгінальных тэкстаў, у тым ліку перакладаў, зробленых удзельнікамі Вікікрыніц.
3. Гістарычных дакументаў нацыянальнага і міжнароднага маштабу.
4. Каментарыяў да тэкстаў, у тым ліку, напісаных удзельнікамі Вікікрыніц.
5. Бібліяграфічных спісаў, якія змяшчаюць працы аўтараў, чые працы захоўваюцца ў Вікікрыніцах.

Вікікрыніцы могуць захоўваць наступныя матэрыялы толькі пры ўмове, што яны з’яўляюцца часткай больш агульнай публікацыі:

1. Матэматычныя даныя, формулы і табліцы.
2. Зыходныя коды праграм.
3. Статыстычныя даныя (напрыклад, вынікаў выбараў).

## Крыніцы

## Спасылкі

* Галоўная старонка беларускіх Вікікрыніц
# Карпарацыя

**Карпарацыя** — гэта юрыдычная асоба, створаная на падставе заканадаўства з мэтай вядзення прадпрымальніцкай, фінансавай ці сацыяльнай дзейнасці на падставе ўстаўных дакументаў. У розных краінах тэрмін можа мець спецыфічныя значэнні, але найчасцей азначае юрыдычна самастойную арганізацыю, якая аддзяляе правы і абавязкі кампаніі ад правоў і абавязкаў яе ўладальнікаў (акцыянераў).

## Асноўныя рысы

* Юрыдычная асобнасць — карпарацыя мае свае ўласныя правы і абавязкі, аддзеленыя ад фізічных асоб-заснавальнікаў.
* Абмежаваная адказнасць — заснавальнікі (акцыянеры) нясуць адказнасць толькі ў межах свайго ўкладу.
* Бестэрміновае існаванне — карпарацыя працягвае існаваць незалежна ад змены ўладальнікаў.
* Магчымасць выпуску акцый — карпарацыі могуць прыцягваць капітал праз эмісію акцый.

## Тыпы карпарацый

* Прыватная карпарацыя — не прапануе свае акцыі на адкрытым рынку.
* Публічная карпарацыя (або адкрытае акцыянернае таварыства) — прапануе акцыі шырокаму колу інвестараў.
* Камунальная (муніцыпальная) карпарацыя — арганізацыя, якая належыць дзяржаўным ці мясцовым органам улады.
* Некамерцыйная карпарацыя — дзейнічае не з мэтай атрымання прыбытку, а дзеля сацыяльных, адукацыйных ці дабрачынных мэт.

## Гл. таксама

* Юрыдычная асоба
* Акцыянернае таварыства
* ТАА
* Прыватызацыя
* Капіталізм

## Літаратура

* Корпорация // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* *Лаптев В.В.* Акционерное право. М.: Контракт; Инфра-М, 1999.
* US Corporate Law at Wikibooks
# Прыбытак

**Прыбытак** — розніца паміж даходамі (выручкай ад рэалізацыі тавараў і паслуг) і выдаткамі на вытворчасць ці набыццё і збыт гэтых тавараў і паслуг. Прыбытак = Выручка - Выдаткі (у грашовым выразе).

Гэта адзін з найбольш важных паказчыкаў фінансавых вынікаў гаспадарчай дзейнасці суб'ектаў прадпрымальніцтва (арганізацый і прадпрымальнікаў), дзеля якога галоўным чынам і ажыццяўляецца прадпрымальніцкая дзейнасць.

Адрозніваюць:

* *бухгалтарскі прыбытак* — розніца паміж сумай рэалізацыі (даходамі ад продажу) і расходамі (выдаткамі);
* *эканамічны прыбытак* — гэта астача ад агульнага даходу пасля выліку ўсіх выдаткаў, розніца паміж бухгалтарскім прыбыткам і дадатковымі расходамі, такімі як: некампенсаваныя ўласныя выдаткі прадпрымальніка, не ўлічаныя ў сабекошце, у тым ліку «прапушчаная выгада», выдаткі на «стымуляванне» чыноўнікаў у карупцыйных эканоміках, дадатковыя прэміяльныя працаўнікам.

Звычайна разлічваюць валавы (балансавы, агульны) прыбытак і чысты — які застаецца пасля выплаты з валавага прыбытку падаткаў і адлічэнняў.

## Гл. таксама

* Чысты прыбытак
* Валавы прыбытак
* Манапольны прыбытак
* Унутраны прыбытак
* Доля ў прыбытку
* Рэнтабельнасць
* Эканамічны эфект
* Фінансавы вынік
* Страта

## Літаратура

* Albrecht, William P. (1983). *Economics*. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall. ISBN 0-13-224345-8.
* Carbaugh, Robert J. (January 2006). *Contemporary economics: an applications approach*. Cengage Learning. ISBN 978-0-324-31461-8. Праверана 3 October 2010.
* Lipsey, Richard G. (1975). *An introduction to positive economics* (fourth ed.). Weidenfeld & Nicolson. pp. 214–7. ISBN 0-297-76899-9.
* Chiller, Bradley R. (1991). *Essentials of Economics*. New York: McGraw-Hill.
# Фінансавы год

**Фінансавы год** — традыцыйны перыяд, на які ўстанаўліваецца бюджэт — схема прыбыткаў і выдаткаў вызначанай асобы (сям’і, бізнесу, арганізацыі, дзяржавы і г. д.).

Таксама вядомы як бюджэтны год ці фіскальны год, ад лац.: fiscus — дзяржаўная казна.

Звычайна фінансавы год не супадае з каляндарным. Напрыклад, у ЗША фінансавы год — з 1 кастрычніка па 30 верасня, у Японіі — з 1 красавіка па 31 сакавіка, а ў Фінляндыі для акцыянерных таварыстваў — вызначаецца ў статуце.

У Беларусі фінансавы год пачынаецца 1 студзеня і заканчваецца 31 снежня, то бок, супадае з каляндарным.

## Гл. таксама

* Бюджэт
* Падаткі

## Зноскі
# Грамадская арганізацыя

**Грамадская арганізацыя** — няўрадавае добраахвотнае аб'яднанне грамадзян на аснове сумесных інтарэсаў і мэтаў. Часам выкарыстоўваецца азначэнне «трэці сектар» у дапаўненне да публічнага і прыватнага сектараў.

Членамі грамадскай арганізацыі ў адпаведнасці з яе статутам могуць быць фізічныя і юрыдычныя асобы — *грамадскія аб'яднанні*. Членства ў грамадскай арганізацыі з'яўляецца абавязковым, што адрознівае яе ад *грамадскага руху*, дзе членства не патрабуецца.

Вышэйшым кіруючым органам грамадскай арганізацыі з'яўляецца з'езд (канферэнцыя) ці агульны збор. Пастаянна дзеючым кіруючым органам грамадскай арганізацыі з'яўляецца выбарны калегіяльны орган, падсправаздачны з'езду (канферэнцыі) ці агульнаму збору.

У выпадку дзяржаўнай рэгістрацыі грамадскай арганізацыі яе пастаянна дзеючы кіруючы орган ажыццяўляе права юрыдычнай асобы ад імені грамадскай арганізацыі і выконвае яе абавязкі ў адпаведнасці са статутам.

## Гл. таксама

* Некамерцыйная арганізацыя

## Зноскі
# Бізнес

| Бізнес |
| --- |
|  |
| Уладальнік | прадпрымальнік |
| Вывучаецца ў | бізнес-адміністраванне[d] і business studies[d] |
| Мэта праекту ці місіі | прыбытак і прыбытак |
| Мадэльны элемент | Apple і McDonald’s |
| Аб’яднанне | спіс у кваліфікатарах[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Бізнес** (англ.: business — справа) — прадпрымальніцкая, камерцыйная або іншая дзейнасць, якая не супярэчыць закону і накіраваная на атрыманне прыбытку.

Адзін з асноўных заняткаў ва ўмовах рыначнай эканомікі, крыніца эканамічнага і сацыяльнага развіцця грамадства. Ахоплівае вытворчую, камерцыйную, кансультацыйную, банкаўскую і іншыя сферы дзейнасці. Паводле колькасці работнікаў, аб’ёму вытворчасці прадукцыі, умоў дзейнасці вылучаюць малы, сярэдні і буйны бізнес. Самы масавы — малы бізнес: як правіла, гэта невялікія прадпрыемствы, якія выпускаюць аднародную прадукцыю і займаюць невялікую ўдзельную вагу на рынку. У развітых краінах існуе сістэма дзяржаўнай падтрымкі такога бізнесу, бо ён задавальняе штодзённыя дробныя патрэбы людзей.

Чалавек, які займаецца бізнесам, — бізнесмен. Ён можа быць уласнікам прадпрыемства або нанятым прадпрымальнікам для работы ў сферы менеджменту, маркетынгу, фінансаў і інш. Для прыняцця аптымальных рашэнняў ён павінен мець адпаведныя здольнасці, каб вызначаць галоўныя канцэпцыі і тэндэнцыі рынку, апрацоўваць вялікія інфармацыйныя масівы з выкарыстаннем камп’ютарнай і іншай сучаснай тэхнікі. У цывілізаваных краінах усё больш узрастае і роля маральна-этычных прынцыпаў бізнесу — захавання дзелавой этыкі, сумленных метадаў канкурэнтнай барацьбы, выканання фармальных і нефармальных абавязацельстваў. Сацыяльны і эканамічны статус бізнесмена залежыць не толькі ад росту яго прыбытку, а і ад удзелу ў вырашэнні сацыяльных праблем грамадства — у стварэнні новых рабочых месцаў, добраўпарадкаванні населеных пунктаў, дапамозе маламаёмным і г.д.

## Гл. таксама

* Кампрадор

## Літаратура

* Чалавек і грамадства: Энцыкла. даведнік. — Мн: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
# Статут

**Стату́т** — збор правіл, якія рэгулююць арганізацыю і парадак дзейнасці ў пэўнай сферы адносін або пэўнага ўрадавага органа, прадпрыемства, установы. Агульныя статуты зацвярджаюць, звычайна, вышэйшыя органы дзяржаўнай улады, статуты арганізацый (добраахвотныя таварыствы, творчыя саюзы і іншыя) — устаноўчыя органы гэтых арганізацый. Статуты большасці міжнародных арганізацый — асноўныя акты, якія вызначаюць задачы, прынцыпы стварэння і дзейнасці гэтых арганізацый.

Статутам таксама называюць палажэнне пра што-небудзь (напрыклад, статут ордэна, у якім даецца яго апісанне, парадак узнагароджання і нашэння).

## Зноскі

## Літаратура

* Стату́т // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 169. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Стату́т прадпрыемства // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 170. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Большой юридический словарь / А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А. Я. Сухарева. — М.: Инфра-М, 2003. (руск.)
# Юрысдыкцыя

**Юрысды́кцыя** (лац.: jurisdictio — судаводства ад jus «права» + dictio «абвяшчэнне») — устаноўленая законам або іншым нарматыўным актам сукупнасць паўнамоцтваў адпаведных дзяржаўных органаў вырашаць прававыя спрэчкі і справы аб правапарушэннях; права ацэньваць дзеянні асобы або іншага суб’екта права з пункту гледжання іх правамернасці і прымаць юрыдычныя санкцыі да правапарушальнікаў. Юрысдыкцыя вызначаецца ў залежнасці ад віду і характару спраў, што вырашаюцца (злачынствы, праступкі, маёмасныя спрэчкі і г.д.), тэрытарыяльнай іх прыналежнасці, ад асоб, якія бяруць у іх удзел. Пад юрысдыкцыяй разумеецца таксама сфера адносін, на якія пашыраюцца паўнамоцтвы.

## Літаратура

* *Э. І. Кузьмянкова.* Юрысды́кцыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).