Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Давернае кіраванне

**Давернае кіраванне** — кіраванне маёмасцю ў зацікаўленасцях даверніка за ўзнагароджанне.

Прадугледжвае перадачу маёмасці давернаму кіраўніку на вызначаны тэрмін без пераходу права ўласнасці. Здзелкі з перададзенай маёмасцю ажыццяўляюцца ад імя давернага кіраўніка з адпаведнай пазнакай «Д.К.». Прадметам давернага кіравання бываюць прадпрыемствы, нерухомасць, каштоўныя паперы, выключныя правы і грошы.

## Віды

* *Па загадзе*. Здзелка з маёмасцю ажыццяўляюцца на пісьмовае распараджэнне даверніка.
* *Па ўзгадненні*. Даверны кіраўнік прапануе даверніку здзелку на ўхваленне.
* *Поўнае*. Даверны кіраўнік самастойна ажыццяўляе дзеянні з маёмасцю.

## Беларусь

Паводле 898-га артыкула Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь 1999 года, «Даверным кіраўніком можа быць індывідуальны прадпрымальнік або камерцыйная арганізацыя». Згодна з 899-м артыкулам Грамадзянскага кодэкса, «Дагавор давернага кіравання заключаецца на тэрмін, які не перавышае 5 гадоў». Пагатоў «Пры адсутнасці заявы аднаго з бакоў пра спыненне дагавора па сканчэнні тэрміну яе дзеяння ён лічыцца працягнутым на той самы тэрмін і на тых самых умовах, якія былі прадугледжаныя дагаворам». Паводле 900-га артыкула Кодэкса, «Дагавор давернага кіравання маёмасці мае быць заключаным у пісьмовым выглядзе» і «падлягае дзяржаўнаму ўліку» ў выпадку кіравання нерухомасцю. Згодна з 901-м артыкулам, «Маёмасць, перададзеная ў давернае кіраванне,... адлюстроўваецца ў давернага кіраўніка на асобным балансе, і па ёй вядзецца самайстойны ўлік. Для разлікаў па дзейнасці, звязанай з даверным кіраваннем, адчыняецца асобны банкаўскі рахунак». Паводле 909-га артыкула Грамадзянскага кодэкса Беларусі, «Давернае кіраванне маёмасці можа быць таксама ўсталявана: 1) з прычыны патрэбы ў пастаянным кіраванні маёмасцю падапечнага або маёмасцю грамадзяніна, прызнанага адсутным без вестак»; 2) «на падставе запавету, у якім прызначаны выканаўца».

За 2017 год абсяг грошай у даверным кіраванні камерцыйных банкаў Беларусі вырас на 99,6% да 92,2 млн рублёў ($46,1 млн). Прычынай паслужыла падзенне працэнтных ставак па валютных укладах да ўзроўню, які перастаў пакрываць інфляцыю долара ЗША. Прыбытковасць размяшчэння сродкаў у замежныя каштоўныя паперы праз давернае кіраванне вымяралася ў некалькіх дзясятках працэнтаў гадавых. Пагатоў існавала пагроза страты ўкладанняў у выпадку падзення вартасці каштоўных папераў. На ліпень 2018 года найменшы памер укладанняў у давернае кіраванне банкам складала ад $10 000 у «Беларусбанка» да $50 000 у «Прыорбанка». Па закрытых у 2017 годзе дамовах давернага кіравання ў «Беларусбанку» сярэдняя прыбытковасць перавышала 17% за год.

## Крыніцы

## Спасылкі

* Сістэма «Давернае кіраванне». ТАА «Сістэмныя тэхналогіі». 2018. Архівавана з арыгінала 29 ліпеня 2018. Праверана 19 ліпеня 2018.
# Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў

| Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў |
| --- |
| International Trade Union Confederation |
|  |
|  |
| Краіна | * Бельгія
 |
| Адміністрацыйны цэнтр | * Брусель
* Брусельскі сталічны рэгіён
 |
| Тып арганізацыі | міжнародная прафсаюзная арганізацыя |
| Шэран Бэроў[d], Міхаэль Зоммер[d] і Luc Triangle[d] |
| Заснаванне |
| Дата заснавання | 2006 |
| Член у | * Прагрэсіўны альянс
* Нарада няўрадавых арганізацый[d]
 |
| ituc-csi.org |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў** (англ.: International Trade Union Confederation) — міжнародная прафсаюзная арганізацыя. Канфедэрацыя была заснавана ў 2006 годзе на ўстаноўчым кангрэсе ў Вене. У наступстве МКП правяла яшчэ тры кангрэса: у Ванкуверы ў 2010 годзе, у Берліне ў 2014 годзе і ў Капенгагене ў 2018 годзе.

Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў аб’ядноўвае ў сабе 332 прафсаюза з 163 краін свету. Найбуйнейшымі прафсаюзамі, якія ўваходзяць у МКП, з’яўляюцца Індыйскі нацыянальны кангрэс прафсаюзаў (34 мільёны сябраў), Федэрацыя незалежных прафсаюзаў Расіі (20 мільёнаў сябраў) і Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў (8 мільёнаў сябраў). Беларускія прафсаюзы ў МКП прадстаўленыя Беларускім кангрэсам дэмакратычных прафсаюзаў.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў
* Афіцыйны сайт
# Страхавы поліс

**Страхавы поліс** (англ.: insurance policy, фр.: police, італ.: polizza — распіска, квітанцыя) — як правіла, імянны дакумент, які пацвярджае афармленне дагавора страхавання, выданы страхавой кампаніяй (страхоўшчыкам) страхавальніку (застрахаванаму). Ён таксама змяшчае ўказанне на суб’ектаў страхавых адносін і істотныя ўмовы дагавора страхавання , напрыклад, від, аб’ект, пачатак і канец дзеяння страхавання, памер страхавой сумы, звесткі аб страхоўшчыку, страхавальніку і іншыя ўмовы. Поліс выдаецца страхавальніку пасля афармлення дагавора і аплаты страхавой прэміі. У полісе таксама павінна змяшчацца спасылка на дзейсныя правілы страхавання. Да каштоўных папер страхавы поліс не адносіцца.

## Апісанне

Страхавы поліс звычайна павінен утрымоўваць:

* назву дакумента;
* найменне, юрыдычны адрас і банкаўскія рэквізіты страхоўшчыка;
* поўнае найменне ці прозвішча, імя, імя па бацьку страхавальніка і яго адрас;
* указанне аб’екта страхавання;
* памер страхавой сумы;
* указанне страхавой рызыкі;
* памер страхавога ўнёску (унёскаў), тэрміны і парадак яго аплаты;
* тэрмін дзеяння дагавора страхавання, парадак змены і спынення дагавора страхавання;
* іншыя ўмовы па пагадненні бакоў, у тым ліку дадаткі да правіл страхавання, або выключэнні з іх;
* подпісы бакоў.

Поліс страхавання жыцця звычайна ўтрымоўвае ўказанне выгоданабыўцы. У шэрагу відаў страхавання (марское страхаванне, страхаванне маёмасці і іншыя) страхавы поліс можа быць аформлены на прад’яўніка, без указання выгоданабыўцы. У такіх выпадках для ажыццяўлення страхавальнікам ці выгоданабыўцам праў па такім дагаворы неабходна прад’яўленне гэтага поліса страхоўшчыку.

Па асобных відах страхавання дзейнічаюць тыпавыя формы полісаў (напрыклад, формы поліса па абавязковым страхаванні грамадзянскай адказнасці ўладальнікаў транспартных сродкаў і па абавязковым медыцынскім страхаванні).

Пры страхаванні грузаў нароўні з полісам, якія дзейнічаюць на адну партыю груза, могуць ужывацца генеральныя полісы, па якім страхуюцца розныя партыі аднатыпных грузаў. У таксаваным полісе загадзя паказваецца ацэнка кошту застрахаванай маёмасці.

## Крыніцы

## Літаратура

* Страхавы поліс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 204. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

## Спасылкі

* «Страхавы поліс» — публікацыі ў прэсе
# Ліён Жуо

| Ліён Жуо |
| --- |
| фр.: Léon Jouhaux |
|  |
| Імя пры нараджэнні | фр.: Léon Henri Jouhaux |
| Род дзейнасці | прафсаюзны дзеяч |
| Дата нараджэння | 1 ліпеня 1879(1879-07-01)[…] |
| Месца нараджэння | * XV акруга Парыжа, Парыж, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя
 |
| Дата смерці | 28 красавіка 1954(1954-04-28)[…] (74 гады) |
| Месца смерці | * XII акруга Парыжа, Парыж, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя
 |
| Месца пахавання | * Пер-Лашэз
* Grave of Jouhaux[d]
 |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Бацька | Адольф Жуо |
| Член у | * Ліга правоў чалавека[d]
* Confédération Générale du Travail
* Force Ouvrière
 |
| Узнагароды і прэміі |      |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ліён Жуо** (фр.: Léon Jouhaux; 1 ліпеня 1879, Парыж, — 28 красавіка 1954, Парыж) — рэфармісцкі дзеяч французскага і міжнароднага прафсаюзнага руху.

## Біяграфія і палітычная дзейнасць

У 1909-40 і 1945-47 сакратар французскай Усеагульнай канфедэрацыі працы (УКП). У пачатку 20 ст. падтрымліваў анарха-сіндыкалісцкія «ультралевыя» лозунгі, у гады Першай сусветнай вайны 1914-18 стаў правадніком палітыкі «святога яднання» і супрацоўніцтва з буржуазіяй. Уваходзіў у склад французскай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919-20. Быў членам Міжнароднага бюро працы пры Лізе Нацый. У 1919-40 адзін з лідараў Амстэрдамскага інтэрнацыяналу прафсаюзаў. Супернік Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі і камуністычнага руху. Выступаў супраць стварэння адзінага працоўнага фронту. У 1947 адзін з арганізатараў расколу ВКТ і стварэння прафесійнага аб'яднання «Форс уврыер», які Жуо спрабаваў супрацьпаставіць УКП. У 1947 Жуо быў абраны старшынёй Эканамічнага савета Францыі, у 1949 — старшыня Савета Еўрапейскага руху.

## Нобелеўская прэмія

* Нобелеўская прэмія міру (1951).

## Зноскі

## Спасылкі

* Біяграфія Жуо Леона на сайце Нобелесвкой прэміі (англ.)
* Жуо Леон на сайце Find-A-Grave (англ.)
# Свецкасць

**Свецкасць** (секулярызм) — канцэпцыя, згодна якой дзяржава і грамадства павінны існаваць асобна ад любога тыпа рэлігій і рэлігійнай веры.

З аднаго боку, секулярызм можа азначаць свабоду ад рэлігійных законаў і вучэнняў і адсутнасць прымусу да рэлігійнага веравызнання з боку дзяржавы і грамадства, якія павінны быць нейтральнымі ў пытаннях рэлігіі. З іншага боку, секулярызм можа азначаць канцэпцыю таго, што дзейнасць людзей, асабліва палітычная, павінна грунтавацца на доказах і фактах, непрадузятай з прычыны рэлігійнага ўмяшання.

Сучасная свецкасць бярэ пачатак у сачыненнях антычных філосафаў, такіх як Эпікур і Марк Аўрэлій, сярэднявечных ісламскіх мысліцеляў (Ібн Рушд), філосафаў эпохі Асветніцтва (Дзідро, Вальтэр, Джэферсан і інш.).

Секулярызм не варта блытаць з атэізмам і індыферэнтызмам. Працэс секулярызму часта завуць секулярызацыяй.

## Зноскі
# Педыятрыя

Педыятрыя
**Педыятры́я** (ад грэч. παιδίον — дзіця і грэч. ιατρεία — лячэнне) — раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем асаблівасцяў фізіялогіі дзіцяці, паталогій, таксама дыягностыкай, прафілактыкай, лячэннем захворванняў, уласцівых дзецям.

Асобым разделам педыятрыі з’яўляецца неанаталогія — навука, якая вывучае немаўлят і навароджаных.

## Літаратура

* Педыятры́я // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 574. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
# Шаманізм

Самскі шаман з бубнам

|  |
| --- |
| **Традыцыйныя рэлігіі** |
|  |
|  |
| **Ключавыя паняцці**
Ахвярапрынашэнне ·  Багіня-маці ·  Бажаство ·  Бог ·  Залаты век ·  Замагільны свет ·  Замовы ·  Ініцыяцыя ·  Сусветная вось ·  Сусветнае дрэва ·  Сусветная гара ·  Міф ·  Манатэізм ·  Політэізм ·  Сакральнае ·  Свяшчэнныя камяні ·  Сінкрэтызм ·  Таемныя таварыствы  |
| **Найстаражытнейшыя формы рэлігійнасці**
Анімізм ·  Заалатрыя ·  Культ продкаў ·  Магія ·  Полідаксія ·  Татэмізм ·  Фетышызм ·  Шаманізм  |
| **Гістарычныя арэалы**
Азія (Бон ·  Будызм ·  Ведызм — Брахманізм — Індуізм ·  Гіндукушская рэлігія ·  Даасізм ·  Джайнізм ·  Мусок ·  Сінтаізм ·  Тэнгрыянства)
 Афрыка (Старажытны Егіпет ·  Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка)
 Блізкі Усход і Міжземнамор'е (Зараастрызм ·  Іслам ·  Іўдаізм ·  Хрысціянства)
 Дакалумбава Амерыка
 Дахрысціянская Еўропа (Германцы ·  Старажытная Арменія ·  Старажытная Грэцыя ·  Кельты ·  Славяне) |
| **Служыцелі культу**
Коэны ·  Аракул  ·  Брахман ·  Волхв ·  Друід ·  Жрэц ·  Імам ·  Лама ·  Чараўнік ·  Мобед ·  Манах ·  Святар ·  Шаман  |
| **Звышнатуральныя сутнасці**
Албаста ·  Анёл ·  Асура ·  Дэман ·  Джын ·  Дух ·  Д’ябал ·  Дэў ·  Здань ·  Пярэварацень ·  Чорт ·  Эльф  |

**Шамані́зм** — вера ў асобна-магутныя надпрыродныя магчымасці старажытных адмысловых служыцеляў культу.

Найбольш тыповая асаблівасць шаманізма — выкарыстоўванне сродкаў экстатычных зносін з надпрыроднымі сілами і ў сувязі з гэтым вылучэнне асобных індывідуумаў, якім прыпісуецца здольнасць гэтакіх зносін. У аснове пакладзена магічная практыка зносін служыцеля культу — шамана — з духамі падчас рытуала камлання, г.зн. спецыяльнага рытуала, які прыводзіць чалавека ў экстатычны стан.

Шаманства вядома са старажытных часоў у культуры практычна ўсіх народаў свету. Асноўныя функцыі: лячэнне хворых, дапамога ў гаспадарчых і ваенных справах, выхаванне падрастаючага пакалення, прадухіленне няшчасцяў. Дзеянні шаманаў звычайна суправаджаюцца спевамі, ударамі ў бубны. Атрымала шырокае распаўсюджанне ў народаў Сібіры, Урала і Алтая, а таксама Афрыкі, Амерыкі, Акіяніі і інш.

## Літаратура

* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6
# Агнастыцызм

**Агнастыцы́зм** (ад стар.-грэч.: ἄγνωστος, скарочана — «непазнавальны», «непазнаны») — пазіцыя ў філасофіі, тэорыі пазнання і тэалогіі, якая лічыць прынцыпова магчымым пазнанне толькі праз досвед (пазнанне аб'ектыўнай рэчаіснасці), і немагчымым пазнанне любых гранічных і абсалютных асноў рэальнасці. Таксама адмаўляецца магчымасць доказу або аспрэчання ідэй і сцверджанняў, заснаваных цалкам на суб'ектыўных пасылках. Часам агнастыцызм вызначаецца як філасофскае вучэнне, якое сцвярджае прынцыповую непазнавальнасць свету.

## Гісторыя

Томас Генры Хакслі
Тэрмін быў уведзены ва ўжыванне англійскай біёлагам, прафесарам Томасам Генры Хакслі ў 1869 годзе, калі «Метафізічнае таварыства» прапанавала Хакслі стаць удзельнікам яго паседжанняў. «Калі я дасягнуў інтэлектуальнай сталасці, — піша Хакслі, — і пачаў задавацца пытаннем, хто ж я — атэіст, тэіст ці пантэіст, матэрыяліст ці ідэаліст, хрысціянін ці свабодна думаючы чалавек — я прыйшоў да высновы, што мне не падыходзіць ніводнае з гэтых найменняў, акрамя апошняга». Па яго вызначэнні, **агностык** — гэта чалавек, які адмовіўся ад звязанай з багамі веры і перакананы ў тым, што першасны пачатак рэчаў невядомы, бо не можа быць спазнаны. Тэрмін ужываецца да вучэння Герберта Спенсера, Гамільтана, Джорджа Берклі, Давіда Юма і інш.

Свой варыянт паходжання гэтага тэрміна прыводзіць П. А. Крапоткін: «Слова „агностыкі“ ўпершыню было ўведзена ва ўжыванне невялікай групай няверуючых пісьменнікаў, якія збіраліся ў выдаўца часопіса „Дзевятнаццатае стагоддзе“ („Nineteenth Century“) Джэймса Ноўльса (James Knowles) і аддалі перавагу назве „агностыкі“, гэта значыць тыя, хто адмаўляюць гнозу, назве атэісты».

Агнастыцызм можна выявіць ужо ў антычнай філасофіі, у прыватнасці ў сафіста Пратагора, а таксама ў антычным скептыцызме.

## Віды агнастыцызму

* Скептыцызм;
* Рэлятывізм;
* Ірацыяналізм;

## Гл. таксама

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Нігілізм
* Эпістэмалогія
* Інструменталізм
* Гнастыцызм
 | * Саліпсізм
* Атэізм
* Агнастычны тэізм
* Агнастычны атэізм
* Суб'ектывізм
* Светапогляд
 | * Ignorabimus
* Мадэль свету
 | * Мая, індуізм
* Авідзья
* Апафатызм
 |

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т.1, Мн., 1996, С.77
# Фестываль

Фестываль
**Фестываль** (фр.: festival, ад лац.: festivus — святочны) — масавае свята, паказ (агляд) дасягненняў музычнага, тэатральнага, эстраднага, цыркавога або кінамастацтва.

## Гісторыя

* Першыя фестывалі, якія з’явіліся ў Вялікабрытаніі, былі музычнымі.
* З XX стагоддзя становяцца папулярнымі міжнародныя фестывалі.
* Некаторыя фестывалі моладзі і студэнтаў праходзілі пад лозунгамі «За мір і дружбу» і «За салідарнасць, мір і дружбу».
* Адным з першых фестываляў у незалежнай Беларусі адкрыўся 18 ліпеня 1992 года — Славянскі Базар у Віцебску.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фестываль
# Камба

|  |
| --- |
| Камба (*Akamba*) |
|  |
|  |
| Агульная колькасць | 4 774 300 (2017 г.) |
| Рэгіёны пражывання |  Танзанія — 138 000
 Кенія — 4 627 000
 Уганда - 9 300  |
| Мова | камба |
| Рэлігія | культ продкаў, анімізм, хрысціянства |
| Блізкія этнічныя групы | кікую, тэмі, меру, чага |

**Ка́мба** (саманазва *Akamba*) — народ ва Усходняй Афрыцы. Жывуць пераважна ў Кеніі, а таксама ў Танзаніі і Угандзе. Агульная колькасць (2017 г.) - каля 4 627 000

## Гісторыя

Згодна паданням, у XVI ст. камба перасяліліся з перадгор'яў Кіліманджара ў пагорыстыя саванны цэнтральнай Кеніі. Лінгвісты сапраўды знайшлі сувязь мовы камба з мовай чага, народа, што да нашых дзён жыве каля Кіліманджара. Першасным заняткам камба была пастаральная жывёлагадоўля. Аднак пасля перасялення яны таксама занялісь земляробствам.

У канцы XVIII ст. камба ўсталявалі гандлёвыя сувязі з узбярэжжам Індыйскага акіяна, пастаўлялі суахілі і арабам рабоў і слановую косць. Лічыцца, што частка вызваленых рабоў-камба ўдзельнічала ў вызваленні Уругвая ад іспанцаў. У 1820 г. яны перасяліліся ў Парагвай. У 2009 г. там жыло 807 іх нашчадкаў. З 1849 г. афрыканскія камба таксама падтрымлівалі сувязі з еўрапейскімі вандроўнікамі і місіянерамі.

У другой палове XIX ст. камба моцна пацярпелі ад неўраджаеў, эпідэміі сярод кароў і заняпаду гандлю рабамі. Гэта абумовіла іх супрацоўніцтва з каланіяльнымі ўладамі пасля каланізацыі Кеніі Вялікабрытаніяй. Многія камба служылі ў брытанскай арміі. У 1928 - 1935 гг. неураджаі і эканамічны крызіс выклікалі міграцыю камба ў гарады. З гэтага перыяду адбываецца пашырэнне антыкаланіяльнай барацьбы. У пасляваенны час камба падтрымлівалі рух мау-мау.

## Зноскі

## Спасылкі

* The Kamba tribe
* Ethnology of A-Kamba and other East African tribes
* KAMBA PEOPLE: INTELLIGENT, BRAVE, SKILLFUL CRAFT MEN, DRUMMING AND DANCING PEOPLE OF KENYA WHO ALSO FOUNDED AFRICAN TOWNS IN PARAGUAY
* Kamba - Pre-Colonial History
* Kamba - Religion and Beliefs
# Дакі

|  |
| --- |
| Дакі † |
|  |
| Выява на калоне Траяна: бітва рымлян (злева) з дакамі (справа) |
| Агульная колькасць |  |
| Рэгіёны пражывання | Дакія |
| Мова | дакская |
| Рэлігія | політэізм |
| Блізкія этнічныя групы | іншыя фракійцы |

**Дакі** (лац.: Daci) † — група паўночнафракійскіх плямён, якія засялялі тэрыторыю на поўнач ад Дуная да Карпацкіх гор (сучасная Трансільванія).

У VII—IV ст. да н.э. былі пад уплывам качэўнікаў-скіфаў, у III—II ст. да н.э. — кельтаў. Дакі гандлявалі з Грэцыяй, Італіяй, чаканілі манету, апрацоўвалі металы. У І ст. да н.э. аб'ядналіся з гетамі, але саюз хутка распаўся. Найвышэйшага росквіту дасягнулі ў часы Дэцэбала (87—106 н.э.), які стварыў магутную дзяржаву. Страцілі незалежнасць у выніку войнаў (101—102 і 105—106) з рымскім імператарам Траянам, краіна стала рымскай правінцыяй Дакія.
# Палітычная карэктнасць

**Паліты́чная карэ́ктнасць**, **паліткарэктнасць** (ад англ.: political correctness, politically correct, PC — даслоўна *палітычная правільнасць*) — тэрмін, які апісвае стыль маўлення, ідэі, палітыку, паводзіны, якія мусяць мінімізаваць абразы расавых, рэлігійных, культурных ды іншых груп.

Сам тэрмін і яго выкарыстанне з’яўляюцца вострапалемічнымі.

## Гл. таксама

* Самацэнзура
* Памяркоўнасць
# Атамізм

**Атамізм** — натурфіласофская і фізічная тэорыя, паводле якой пачуццёва ўспрымальныя (матэрыяльныя) рэчы складаюцца з хімічна непадзельных часціц — атамаў. Узнік у старажытнагрэчаскай філасофіі, далейшае развіццё тэорыя атрымала ў філасофіі і навуцы Сярэдніх стагоддзяў і Новага часу. Больш шырока атамізм — метадалагічны падыход, заснаваны на дапушчэнні, што вывучаная з'ява ёсць мноствам адзінкавых элементаў, якія не ўтвараюць незалежнай ад іх цэласці.

## Гісторыя

У рабаўладальніцкім грамадстве Асірыі, Грэцыі, Рыма, Індыі, Кітая паўстала натурфіласофская атамістыка. Выбітнымі прадстаўнікамі старажытнай атамістыкі былі Леўкіп, Дэмакрыт, Лукрэцый, Канада, Ван Чун. Іхныя ідэі былі вынікам тэарэтычнага асэнсавання вынікаў назірання за такімі з'явамі прыроды, як выпарэнне, дыфузія і да гэтак далей. Прадстаўнікі натурфіласофскай атамістыкі лічылі, што атамы — маленькія непадзельныя часціцы матэрыі, з якіх пабудаваны ўсе целы прыроды.

Якасна новым этапам развіцця ведаў пра будову матэрыі была механічная атамістыка, стваральнікамі якой былі Ньютан, Гасендзі і іншыя, адраджаюцца ідэі натурфіласофскай атамістыкі на аснове дасягненняў класічнай механікі. У механічнай атамістыцы атамы таксама разглядаліся як непадзельныя, вечныя часціцы матэрыі, якія ўзаемадзейнічаюць па законах макраскапічнай механікі. Паколькі электрычныя і хімічныя з'явы цяжка растлумачыць механічным узаемадзеяннем атамаў, то ў навуку пранікаюць ідэалістычныя ўяўленні пра нематэрыяльныя вадкасці — флюіды. Адной з праяў ідэалізму ў атамістыкі было вучэнне Лейбніца пра манады — духоўныя атамы, якія з'яўляюцца цэнтрамі дзеяння духоўных сіл.

Наступным этапам развіцця атамістыкі былі працы Ламаносава, які заклаў асновы хімічнай і фізічнай атамістыкі. Ламаносаў адкрыў закон захавання масы рэчыва, які ўвайшоў у класічную хімію як закон захавання масы пры хімічных рэакцыях. Гэты закон даў хіміі слушны метад аналізу хімічных рэакцый, які стаў асновай колькаснага аналізу. Ламаносаў увёў у навуку побач з атамам паняцце малекулы. Ідэі Ламаносава аказалі вялікі ўплыў на далейшае развіццё фізічнай і хімічнай атамістыкі.

## Зноскі

## Спасылкі

* Атамізм Архівавана 11 красавіка 2016.. Слоўнік гісторыі ідэй
* Артыкул, прысвечаны традыцыйнаму грэчаскаму атамізму
* Атамізм ад 17 па 20 стагоддзі. Stanford Encyclopedia of Philosophy
# Родная мова

Помнік роднай мове ("Ana dili") ў г. Нахічэвань, Азербайджан
**Ро́дная мо́ва** — адно з найважнейшых паняццяў сацыялінгвістыкі і этналогіі, якое ў наш час набыло паліталагічнае гучанне і міждысцыплінарны статус.

Існуюць наступныя вызначэнні гэтага паняцця:

1. Многія даследчыкі вызначаюць яго, як мову сваёй нацыі, мову продкаў, якая адлюстроўвае эмацыйныя адносіны да мовы, звязвае чалавека з яго народам, з папярэднімі пакаленнямі, іхнымі духоўнымі набыткамі.
2. Мова, на якой чалавек мысліць без дастатковага самакантролю, з дапамогай якой лёгка і натуральна выражае свае думкі ў вуснай і пісьмовай слоўнай форме, якая служыць падмуркам яго этнічнага самаўсведамлення, яго этнічнай і нацыянальнай самаідэнтыфікацыі.
3. Некаторыя лінгвісты вызначаюць гэтае паняцце як мову, першай засвоеную ў дзяцінстве.

Беларускімі навукоўцамі адзначаецца, што родная мова спасцігаецца чалавекам адначасова з развіццём здольнасці мысліць, што гэта хутчэй прысваенне мовы, а не яе асваенне, вывучэнне. Але паняцце «родная мова» не зводзіцца выключна да мовы, першай засвоенай у дзяцінстве. У сацыялінгвістычных працах падкрэсліваюцца недахопы ідэнтыфікацыі паняцця «родная мова» іншымі асобамі, паколькі нярэдкія выпадкі, калі двухмоўныя людзі лепш ведаюць адну мову (на якой атрымалі адукацыю), аднак адчуваюць мацнейшую прывязанасць да іншай мовы, якую і называюць роднай. Часам родная мова чалавека змяняецца на працягу жыцця. Так Вахцін і Галаўко адмыслова падкрэсліваюць, што «матчына мова — не абавязкова родная, родная мова — не абавязкова першая».

Беларускімі перапісчыкамі насельніцтва прынята дапушчэнне, што родная мова — тая, якую чалавек засвоіў першай у раннім дзяцінстве. Тым не меней, грамадства традыцыйна называе роднай беларускую.

Для прыцягнення ўвагі да праблемы зберажэння моўнай разнастайнасці ЮНЕСКА заснавала Міжнародны дзень роднай мовы.

## Гл. таксама

* Хатняя мова
* Носьбіт мовы
* Білінгвізм

## Зноскі

## Літаратура

* Suzanne Romaine. Bilingualism. Second edition. Blackwell Publishing, 1995. ISBN 978-0-631-19539-9;
* Беларуская мова. Прафесійная лексіка : дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна : ГрДУ, 2006. — 84 с. ISBN 985-417-772-6;
* *Вахтин Н. Б.*, *Головко Е. В.* Социолингвистика и социология языка. — Санкт-Петербург: Гуманитарная Академия, 2004;
* *Іванишин В.*, *Радевич-Винницький Я.* Мова і нація. — Дрогобич: Видавнича фірма «Відродження», 1994. — 218 с. ISBN 5-7707-5898-8;
* *Мікуліч Т. М.* Мова і этнічная самасвядомасць. — Мн. 1996.