Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Каэфіцыент інтэлекту

| Каэфіцыент інтэлекту |
| --- |
|  |
| Кароткая назва | IQ, IQ, QI, QI, QI, QI, CI, CI, CI, ай-к’ю, ik, IK, IK, IK, איי קיו, אײַ-קיו, ไอคิว, CD і ÄO |
| Measurement scale | Wechsler Intelligence Scale for Adults[d], Raven's Progressive Matrices[d], Stanford–Binet Intelligence Scales[d], Figure Reasoning Test[d] і Cattell Culture Fair Intelligence Test[d] |
| Test method | intelligence test[d] |
| Супрацьлегласць | adaptability quotient[d], rationality quotient[d] і emotional quotient[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

IQ-тэсты адмыслова распрацаваны для атрымання звычайнага размеркавання вынікаў
**Каэфіцые́нт інтэле́кту** (англ.: IQ — intelligence quotient) — колькасная адзнака ўзроўня інтэлекту чалавека: узровень інтэлекту адносна ўзроўню інтэлекту сярэднестатыстычнага чалавека такога ж узросту. Вызначаецца з дапамогай спецыяльных тэстаў. Тэсты IQ разлічаны на ацэнку разумовых здольнасцяў, а не ўзроўню ведаў эрудзіраванасці. Каэфіцыент інтэлекту з’яўляецца спробай ацэнкі фактару агульнага інтэлекту (g).

Тэсты IQ распрацоўваюцца так, каб вынікі апісваліся звычайным размеркаваннем з сярэднім значэннем IQ, роўным 100 і такім роскідам, каб 50 % людзей мелі IQ паміж 90 і 110 і па 25 % — ніжэй 90 і вышэй 110. Сярэдні IQ выпускнікоў амерыканскіх вну складае 105, выдатнікаў — 130—140. Значэнне IQ меней 70 часта кваліфікуецца як разумовая адсталасць.

## Гл. таксама

* Інтэлект
* IQ і багацце нацый
* Пол і інтэлект
* Задача n-назад
* Таварыства Менса
* Таварыства Патройнай Дзявяткі
* Таварыства Мега
* Эмацыйны інтэлект (EI)

## Спасылкі

* Бясплатны тэст IQ таварыствы Mensa — тэст Равена рухомага інтэлекту. Адзін з найбольш якасных бясплатных тэстаў Архівавана 17 студзеня 2013. (Менса)  (англ.)
* Глабальная сетка інтэлекту (World Intelligence Network)
* Усе таварыствы высокага інтэлекту
# Неалітычная рэвалюцыя

| Неалітычная рэвалюцыя |
| --- |
|  |
| Месцазнаходжанне | * Урадлівы паўмесяц
 |
| Дата пачатку | 9 тысячагоддзе да н.э. |
| Дата заканчэння | 3 тысячагоддзе да н.э. |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Неалітычная рэвалюцыя** — пераход чалавечых абшчын ад прымітыўнай эканомікі паляўнічых і збіральнікаў да сельскай гаспадаркі, заснаванай на земляробстве і/або жывёлагадоўлі. Па дадзеных археалогіі, прыручэнне жывёл і раслін адбывалася ў розны час незалежна ў 7-8 рэгіёнах. Самым раннім цэнтрам неалітычнай рэвалюцыі лічыцца Блізкі Усход, дзе прыручэнне пачалося не пазней, чым 10 тыс. гадоў таму.

## Гл. таксама

* Каменны век
* Неаліт
* Археалагічная культура
* Храналогія развіцця сельскай гаспадаркі і вытворчасці ежы
* Y-храмасомныя гаплагрупы ў этнічных групах
* Ранняя гісторыя
* Старажытны свет
* Кімерыйцы
* Індаеўрапейцы

## Літаратура

* *Cohen M. N.* The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture. New Haven, CT: Yale University Press, 1977. ISBN 0-300-02351-0
# Леўкіп

| Леўкіп |
| --- |
| стар.-грэч.: Λεύκιππος |
|  |
| Дата нараджэння | V стагоддзе да н.э. |
| Месца нараджэння | * мерк. Мілет, Іонія, Турцыя
 |
| Дата смерці | V стагоддзе да н.э. |
| Месца смерці | * магчыма Ancient Abdera[d], Аўдзіра[d], Xanthi Regional Unit[d], Усходняя Македонія і Фракія, дэцэнтралізаваная адміністрацыя Македонія і Фракія[d], Грэцыя
 |
| Грамадзянства | * Мілет
 |
| Род дзейнасці | філосаф, фізік |
| Навуковая сфера | філасофія і касмалогія |
| Вядомыя вучні | Дэмакрыт |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Леўкіп** (стар.-грэч.: Λεύκιππος з Абдэры або Мілета; V стагоддзе да н.э.) — старажытнагрэчаскі філосаф, адзін з заснавальнікаў атамістыкі, настаўнік Дэмакрыта.

Вучань Зянона Элейскага, настаўнік Дэмакрыта. Пасля 450 г. заснаваў філасофскую школу ў Абдэры. Леўкіпу прыпісваюць творы «Вялікі дыякосмас», «Пра розум». Ён першы ўстанавіў закон прычыннасці і закон дастатковага абгрунтавання: «Ні адна рэч не ўзнікае беспрычынна, але ўсё ўзнікае на якой-небудзь падставе і ў сілу неабходнасці». Увёў у навуковы ўжытак паняцці: абсалютнай пустаты; атамаў, якія рухаюцца ў гэтай пустаце; механічнай неабходнасці. Сцвярджаў, што пустата раздзяляе ўсё існае на мноства элементаў, якія ўяўляюцца аднароднымі, непарыўнымі, а таму і непадзельнымі. Паводле Леўкіпа, атамы нязменныя, не валодаюць якасцю і адрозніваюцца адзін ад аднаго толькі велічынёй і формай; знаходзяцца ў вечным руху і ўтвараюць усё мноства рэчаў.
# Тэрмадынамічная работа

| Тэрмадынамічная работа |
| --- |
| Вывучаецца ў | тэрмадынаміка |
| ISQ dimension |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Рэкамендаваная адзінка вымярэння | джоўль |
| Супрацьлегласць | цеплыня |

**Тэрмадынамічная работа** — спосаб перадачы энергіі, звязаны з зменай знешніх параметраў сістэмы.

Механічная работа вызначаецца як:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ,
дзе WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  — сіла, а WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  — бясконца малое перамяшчэнне.

Элементарная работа тэрмадынамічнай сістэмы над знешнім асяроддзем можа быць вылічаная так:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ,
дзе WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — нармаль бясконца малой пляцоўкі, WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  — ціск і WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  — бесканечна малы прырост аб’ёму.

Работа ў тэрмадынамічным працэсе WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 , такім чынам, выражаецца так:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 .
Велічыня работы залежыць ад шляху, па якім тэрмадынамічная сістэма пераходзіць са стану 1 у стан 2, і не з’яўляецца функцыяй стану сістэмы. Гэта лёгка даказаць, калі ўлічыць, што геаметрычны сэнс вызначанага інтэграла — плошча пад графікам крывой. А раз работа вызначаецца праз інтэграл, то ў залежнасці ад шляху працэсу плошча пад крывой, а значыць, і работа, будзе розная. Такія велічыні называюць функцыямі працэсу.

Нягледзячы на тое, што да гэтага часу і ў фізічнай хіміі выкарыстоўваецца абазначэнне работы WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 , у адпаведнасці з рэкамендацыямі ІЮПАК работу ў хімічнай тэрмадынаміцы трэба абазначаць як WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 . Зрэшты, аўтары могуць выкарыстоўваць якія заўгодна абазначэнні, калі толькі дадуць ім расшыфроўку.

## Гл. таксама

* Энергія
* Унутраная энергія
* Колькасць цеплыні
* Першы пачатак тэрмадынамікі

## Зноскі
# Рэліктавае выпраменьванне

**Рэлі́ктавае выпраме́ньванне** (ці **касмічнае мікрахвалевае фонавае выпраменьванне** ад англ.: cosmic microwave background radiation) — касмічнае электрамагнітнае выпраменьванне з высокай ступенню ізатропнасці і са спектрам, характэрным для абсалютна чорнага цела з тэмпературай 2,725 К.

Існаванне рэліктавага выпраменьвання было прадказана тэарэтычна ў рамках тэорыі Вялікага выбуху. Хоць у наш час шматлікія аспекты першапачатковай тэорыі Вялікага выбуху перагледжаны, асновы, якія дазволілі прадказаць тэмпературу рэліктавага выпраменьвання, засталіся нязменныя. Лічыцца, што рэліктавае выпраменьванне захавалася з пачатковых этапаў існавання Сусвету і раўнамерна яго запаўняе. Эксперыментальна яго існаванне было пацверджана ў 1965 годзе. Нароўні з касмалагічным чырвоным зрушэннем, рэліктавае выпраменьванне разглядаецца як адно з галоўных пацверджанняў тэорыі Вялікага выбуху.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Шымбалёў А. А.* Рэліктавае выпраменьванне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 7. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* The Cosmic Microwave Background Radiation.
* The Physics of Microwave Background Anisotropies.
* LAMBDA — Legacy Archive for Microwave Background Data Analysis. NASA
* First Year WMAP Technical Papers. Архівавана 2 лютага 2007.
* Сайт пра сучасную касмалогію.
# Уяўны эксперымент

**Уяўны эксперымент** ў фізіцы, філасофіі і некаторых іншых галінах ведаў — від пазнавальнай дзейнасці, у якой ключавая для той ці іншай тэорыі сітуацыя разыгрываецца не ў рэальным эксперыменце, а ва ўяўленні. Гэта адмысловая тэарэтычная працэдура, чыёй мэтай з'яўляецца атрыманне новых або праверка наяўных ведаў шляхам канструявання ідэалізаваных аб'ектаў і маніпулявання імі ў штучна і ўмоўна створаных сітуацыях. Уяўны эксперымент можа выступаць як самадастатковы (які ў прынцыпе не можа быць рэалізаваны натурна, а часта і мадэльна) або разглядацца як «прайграванне» будучага рэальнага эксперыменту. Ўзорамі самадастатковага уяўнага эксперыменту лічацца фармулёўка Г. Галілеем прынцыпу інэртнасці і ўяўны эксперымент з пасажырам у ліфце, што падае, А. Эйнштэйна, які дазволіў абгрунтаваць прынцып эквівалентнасці эфектаў паскарэння і прыцяжэння.

Часам выдзяляюць тры тыпа ўяўных эксперыментаў: 1) у.э.для канструявання, яны звязаны з «прастараваннем» паняційных фундаментальных схем тэорыі; 2) аналітычныя у.э., арыентаваныя на пабудаванне або прыкладу, які пацвярджае сапраўднасць тэорыі, або контрпрыкладу (як правіла,у форме парадокса); 3) сінтэтычныя у.э., што выступаюць сродкам канструявання навуковай гіпотэзы.

## Літаратура

* Ахутин А.В. *История принципов физического эксперимента от античности до XVII в.* М: Наука, 1976.
* Библер В.С. *Мышление как творчество: Введение в логику мысленного диалога*. М.: Политиздат, 1975.
* Дюгем П. *Физическая теория. Её цель и строение*. Спб.: Образование, 1910.
* Макаревичюс К. *Место мысленного эксперимента в познании*. М., 1971.
* Мах Э. *Принцип сохранения работы. История и корень его*. СПб, 1909.
* Мах Э. *Механика. Историко-критический очерк её развития*. Ижевск: РХД, 2000.
* *Начала гидростатики. Архимед, Стевин, Галилей, Паскаль.* М.–Л.: ГТТИ, 1932.
* Роджерс Э. *Физика для любознательных*. В 3 т. М.: Мир, 1970.
* Шепф Х.-Г. *От Кирхгофа до Планка*. М.: Мир, 1981.
* Щетников А.И. *Мысленный эксперимент и рациональная наука*. М.: Аспект-пресс, 1994.
* Brown J.R. *The laboratory of the mind: thought experiments in the natural sciences*. London: Routledge, 1993.
* Cohen M. *Wittgenstein's beetle and other classic thought experiments*. Oxford: Blackwell, 2005.
* Cohnitz D. *Gedankenexperimente in der Philosophie*. Paderborn: Mentis, 2006.
* Gendler T.S. *Thought experiment: on the powers and limits of imaginary cases*. New York: Garland, 2000.
* Kuhne U. *Die Methode des Gedankenexperiments*. Frankfurt/M: Suhrkamp, 2005.
* Shick T., Vaugn L. *Doing philosophy: an introduction through thought experiments*. New York: McGraw Hill, 2003.
* Sorensen R.A. *Thought experiments*. Oxford UP, 1992.

## Зноскі
# Журналістыка

**Журналі́стыка** — літаратурная дзейнасць журналіста ў сродках масавай інфармацыі. Спачатку журналістыка абмяжоўвалася толькі друкаванымі выданнямі, затым, са з’яўленнем новых сродкаў масавай інфармацыі, распаўсюдзілася на радыё і тэлебачанне, а да канца XX стагоддзя з’явіліся і інтэрнэт-выданні, якія цяпер альбо дапаўняюць ужо існыя друкаваныя выданні, альбо складаюць ім канкурэнцыю. У наступным, у сувязі з ростам карыстачоў сеткі інтэрнэт, журналістыка будзе арыентаваная на інтэрнэт-выданні, а друкаваная журналістыка будзе рэфармаваная. На сённяшні дзень гэтая «эвалюцыя журналістыкі» ўжо назіраецца ў краінах з вялікай колькасцю карыстальнікаў інтэрнэту.

## Віды журналістыкі

* газетная
* тэлевізійная
* радыёжурналістыка
* інтэрнэт-журналістыка
* фотажурналістыка

Магчымыя змешванні гэтых відаў, напрыклад, фотажурналістыка можа быць газетнай, радыёпраграмы могуць перадавацца па інтэрнэце ў гукавым і тэкставым выглядзе, інтэрнэт-выданні могуць рыхтаваць праграмы для радыё і г. д.

## Жанры журналістыкі

Існуе тры групы жанраў:

**Інфармацыйныя** (нататка, інфармацыйны допіс, інфармацыйная справаздача, інфармацыйнае інтэрв’ю, бліц-апытанне, пытанне — адказ, рэпартаж, некралог)

**Аналітычныя** (аналітычная справаздача, аналітычны допіс, аналітычнае інтэрв’ю, аналітычнае апытанне, гутарка, каментар, сацыялагічнае рэзюмэ, анкета, маніторынг, рэйтынг, рэцэнзія, артыкул, журналісцкае расследаванне, агляд, агляд СМІ,
прагноз, версія, эксперымент, ліст, споведзь, рэкамендацыя (рада), аналітычны прэс-рэліз)

**Мастацка-публіцыстычныя** (эсэ, нарыс, замалёўка, фельетон, памфлет, т.зв. гонза-журналістыка і інш.)

Журналістыка як прафесія прадугледжвае спецыялізацыю па абласцях:

* палітычная журналістыка
* сацыяльная журналістыка
* міжнародная журналістыка
* галіновая журналістыка
* спартыўная журналістыка
* навуковая журналістыка
* тэхналагічная журналістыка
* дзелавая журналістыка

і інш.

## Спасылкі

* Трыкаў У. П. Антычная протажурналістыка (руск.)
# Ездра

«І адкрыў Ездра кнігу прад вачамі ўсяго народа»
**Ездра** (іўр.: עֶזְרָא, Эзра; грэч. Έσδράς; лац.: Esdras) — адзін з галоўных іўдзейскіх свяшчэннікаў, які пабываў у вавілонскім палоне. Паводле біблейскага падання, жыў у часы панавання іўдзейскага цара Іасіі. Калі знаходзіўся ў Вавілоніі, ён звярнуў на сябе ўвагу цара Артаксеркса і заслужыў у яго асаблівы давер. Цар зрабіў яго сваім упаўнаважаным па справах іўдзеяў. Ад Артаксерса ён атрымаў паўнамоцтвы вывесці ў Палесціну іўдзеяў, якім не ўдалося вярнуцца на радзіму з першай часткай перасяленцаў, даставіць у Іерусалім дары і прынашэнні ад цара і народа для храма, назіраць за захаваннем закону і парадку сярод насельніцтва. Сваю дзейнасць на радзіме ён пачаў з правядзення шэрагу неабходных рэформ, якія мелі на мэце адраджэнне іўдзейскага народа пасля вавілонскага палону. Па яго даручэнню іўдзейскія кніжнікі сталі рабіць пераклады кніг Майсея на арамейскую мову і суправаджаць іх тлумачэннямі. Імем бога Яхве і персідскага цара Кіра II ён сумесна з Неяміем дамогся скасавання змешаных шлюбаў і выгнання з Палесціны іншапляменных жонак іўдзеяў з іх дзецьмі, якім забараняўся доступ у Іерусалім. Гэтаму іўдзейскаму рэфарматару прыпісваецца ўвядзенне ў літаратурны ўжытак халдзейскай мовы замест забытай у палоне старажытнаяўрэйскай, аб’яднанне ў адзіны звод свяшчэнных кніг Старога запавету, выпраўленне пашкоджаных спісаў, а таксама аўтарства трэцяй і чацвёртай кніг Царстваў, дзвюх кніг Параліпаменан і адной кнігі Бібліі, вядомай пад яго імем (першая кніга Ездры). Што датычыцца другой і трэцяй кніг Ездры, якія дайшлі ў грэчаскім і лацінскім перакладах і прыпісваюцца па традыцыі гэтаму аўтару, то яны не лічацца кананічнымі, не з’яўляюцца арыгінальнымі і ўзніклі значна пазней за час жыцця самога Ездры.

## Зноскі

## Літаратура

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт., падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 156. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

## Спасылкі

* Эзра // Электронная еврейская энциклопедия — eleven.co.il
# Алімпійскія гульні

Алімпійскі сцяг. Упершыню выкарыстаны ў 1920 годзе ў Антверпене.
**Алімпійскія гульні** — найбуйнейшыя міжнародныя комплексныя спартыўныя спаборніцтвы сучаснасці, якія праводзяцца кожныя чатыры гады.

Традыцыя, якая існавала ў Старажытнай Грэцыі, была адноўленая ў канцы 19 стагоддзя французскім грамадскім дзеячом П’ерам дэ Кубертэнам. Алімпійскія гульні, вядомыя таксама як Летнія Алімпійскія гульні, праводзіліся, пачынаючы з 1896 года, за выключэннем гадоў, што прыйшліся на сусветныя войны. У 1924 годзе былі заснаваныя Зімовыя Алімпійскія гульні, якія першапачаткова праводзіліся ў той жа год, што і летнія. Пачынаючы з 1994 года, час правядзення зімовых гульняў ссунуты на два гады адносна часу правядзення летніх гульняў.

## Гісторыя

Першыя Алімпійскія гульні былі праведзены ў 776 годзе да н.э. у Алімпіі на паўвостраве Пелапанесе, з таго часу адбываліся там адзін раз у чатыры гады і працягваліся пяць дзён у канця чэрвеня – пачатку ліпеня. На час правядзення Алімпійскіх гульняў у Старажытнай Грэцыі заключаўся *«свяшчэнны мір»* і спыняліся любыя ваенныя дзеянні паміж рознымі полісамі.

Да ўдзелу ў гульнях дапускаліся толькі свабодныя грэкі, якія прадстаўлялі ўсе полісы. У іх праграму ўваходзілі розныя віды спорту: пентатлон (які ўключаў бег, барацьбу, кіданне дыска і кап'я, скачкі ў даўжыню), бег розных тыпаў, барацьба, кулачны бой, конныя спаборніцтвы (на калясніцах). Пераможца Алімпійскіх гульняў – алімпіёнік – меў вялікую пашану і сацыяльныя прывілеі (вызваленне ад падаткаў, пажыццёвая пенсія, пастаянныя найлепшыя месцы ў тэатры і на святах); у яго гонар складаліся гімны. Тройчы чэмпіён гульняў замаўляў у знакамітага скульптара сваю статую, якую ставілі ў свяшчэнным гаі каля галоўнай святыні Алімпіі і ўсёй Грэцыі – храма Зеўса.

У 394 годзе Алімпійскія гульні былі забаронены рымскім імператарам Феадосіем як паганскія забавы, якія з’яўляюцца *«несумяшчальнымі з хрысціянствам»*.

## Гл. таксама

* Беларусь на Алімпійскіх гульнях
* Сурдлімпійскія гульні

## Літаратура

* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік / Уклад. Дубянецкі Э. — Мінск, 2003

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Алімпійскія гульні
* Афіцыйны сайт (англ.)
# Аматар

| Аматар |
| --- |
| Не валодае ўласцівасцю | аклад |
| Супрацьлегласць | прафесіянал[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ама́тар** (лац.: amator) — ахвотнік да чаго-небудзь. Таксама аматар называюць таго, хто займаецца чым-небудзь не як прафесіянал; любіцель.

## Магчымыя значэнні

* Аматар, або непрафесійны спартсмен — чалавек, які займаецца спортам дзеля свайго задавальнення. Да 1970-х гадоў у Алімпійскіх гульнях маглі ўдзельнічаць толькі спартсмены-аматары. Існавала нават пагроза дыскваліфікацыі ў тым выпадку, калі спартсмен атрымліваў пэўную ўзнагароду за ўдзел у спаборніцтвах.
* Фотааматар — чалавек, які займаецца фатаграфіяй для ўласнага задавальнення, здымае для сям'і, сяброў, для свайго блога, размешчанага ў інтэрнэце і да т.п.
* Астраном-аматар — чалавек, які захапляецца назіраннем, здымкай і (ці) даследаваннем астранамічных аб'ектаў і з'яў.
* Аматар у творчай дзейнасці — чалавек, які займаецца якім-небудзь відам мастацтва непрафесійна, удзельнічае ў мастацкай самадзейнасці, народнай творчасці і інш.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Эдзіт Піяф

| Эдзіт Піяф |
| --- |
| фр.: Édith Piaf |
|  |
| Асноўная інфармацыя |
| Імя пры нараджэнні | Édith Giovanna Gassion |
| Поўнае імя |
Эдзіт Джавана Гасьён |
| Дата нараджэння | 19 снежня 1915(1915-12-19)[…] |
| Месца нараджэння | * Парыж, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя
 |
| Дата смерці | 10 кастрычніка 1963(1963-10-10)[…] (47 гадоў) |
| Месца смерці | * Грас, акруга Грас[d], дэпартамент Прыморскія Альпы, Provence-Côte d'Azur-Corse[d], Францыя
 |
| Месца пахавання | * Пер-Лашэз
* Grave of Gassion-Piaf[d]
 |
| Краіна | * Францыя
 |
| Бацька | Louis Gassion[d] |
| Маці | Line Marsa[d] |
| Муж | Jacques Pills[d] і Théophanis Lamboukas[d] |
| Дзеці | Marcelle Dupont[d] |
| Музычная дзейнасць |
| Прафесіі | спявачка, актрыса, студыйны музыкант, шансанье, вулічны артыст, аўтарка-кампазітар, паэт-песеннік |
| Гады актыўнасці | 1935 — 1963 |
| Пеўчы голас | кантральта[d] |
| Інструменты | вакал |
| Жанры | шансон, chanson réaliste[d] і балада |
| Псеўданімы | Маля Піяф, Едзіт Піяф |
| Лэйблы | Pathé-Marconi[d] і Polydor[d] |
| Грамадская дзейнасць |
| Член у | * Ancient Mystical Order Rosae Crucis[d]
 |
| Узнагароды | Зала славы прэміі «Грэмі»[d] (1998) silver record[d] (1977) gold record[d] platinum record[d] |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  Цытаты ў Вікіцытатніку |

**Эдзіт Піяф** (фр.: Édith Piaf, імя пры нараджэнні *Édith Giovanna Gassion*; 19 снежня 1915, Парыж — 11 кастрычніка 1963) — папулярная французская эстрадная спявачка-шансанье.

3 1930 выступала ў кабарэ і эстрадных тэатрах, з 1956 у тэатры «Алімпія» ў Парыжы. Валодала багатым адценнямі голасам. Яе выканальніцкую манеру вылучалі экспрэсія ў спалучэнні з прастатой. Стварыла лірычную песню-споведзь, працягвала традыцыю стылю «песнь французскай вуліцы», у які прыўнесла трагічныя матывы, была аўтарам многіх з іх. Знялася ў фільмах «Безыменная зорка», «Парыж працягвае спяваць», «Фрэнч-канкан» і інш. Найбольш вядомыя песні ў яе выкананні: «La Vie en Rose» (1946), «Hymne à l'Amour» (1949), «Milord» (1959), «Non, Je Ne Regrette Rien» (1960), «l'Accordéoniste» (1955), «Padam… Padam…» (1951), і «La Foule» (1957).

Аўтар мемуараў.

## Гл. таксама

* Марыён Каціяр

## Зноскі

## Спасылкі

* В. Буколік. Эдзіт Джавана Гасьён
# Тафаномія

|  |
| --- |
| Комплексная навука • палеанталогія, археалогія, геалогія
 |
| Тафаномія  англ.: Taphonomy, фр.: Taphonomie   Тафанамічны эксперымент з 3D мадэлямі дыкінсаній |
| **Прадмет вывучэння** | заканамернасці ўтварэння выкапнёвых рэшткаў |
| **Перыяд зараджэння** | 1940—1957 гады |
| **Асноўныя кірункі** | тафаномія раслін, тафаномія жывёл, судовая тафаномія |
| **Значныя вучоныя** | І. А. Яфрэмаў, Ю. А. Арлоў, Б. Ц. Янін |
|  **Тафаномія** на Вікісховішчы
 |

**Тафано́мія** (ад грэч. τάφος — магіла, пахаванне + νόμος — закон) — навуковая дысцыпліна, раздзел палеанталогіі і археалогіі, які займаецца даследаваннем заканамернасцей, умоў намнажэння і пахавання жывёл і раслін, утварэння месцазнаходжанняў іх выкапнёвых рэшткаў.

Тафаномія была ў 1940—1957 гадах створана на стыку геалагічных навук і біялогіі пісьменнікам-фантастам і палеантолагам І. А. Яфрэмавым.

Вывучае наступныя стадыі працэсу:

* утварэнне пасмяротных скопішчаў арганізмаў (танатацэноз);
* пераход і перапахаванне, пераход іх у паўвыкапнёвы стан (тафацэноз);
* акамянеласці;
* змены і ператварэнні тафацэнозу пад уздзеяннем гіпергенезу ў сукупнасць іх акамянелых рэшткаў (арыктацэноз).

Тафаномія мае значэнне для рэканструкцыі палеабіяцэнозаў, біяцэнозаў і экасістэм мінулых геалагічных перыядаў, умоў існавання арганізмаў і працэсаў утварэння асадкавых парод.

## Гл. таксама

* Біястратыграфія

## Крыніцы

## Літаратура

* Тафано́мія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 462. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Тафоно́мия // Т. 25. Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 302. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
* *Ефремов И. А.* Тафономия и геологическая летопись. Книга 1. Захоронение наземных фаўн в палеозое / Отв. ред. Ю. А. Орлов // Труды Палеантологического института. Том XXIV. — М.—Л.: Издательство Академии наук СССР, 1950. Архівавана 13 ліпеня 2024. (руск.)
* *Ефремов И. А.* Что такое тафономия // Природа. 1954. № 3. — С. 48—54. (руск.)
* Тафоно́мия // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 312. — 30 000 экз. (руск.)
* Тафономія // Мала гірнича енциклопедія : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д.: Східний видавничий дім, 2013. — Т. 3 : С — Я. — С. 246—247. — 644 с. — ISBN 978-966-317-156-2. (укр.)
* *Якубоўская Т. В.* Тафано́мія // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 88. — 583 с., іл. — 10 000 экз.

## Спасылкі

* *Копырин И. С.* Тафономия // Проект «Всё о геологии» (руск.)
* Тафономия (руск.) // Геалагічны музей Паўночна-Каўказскага федэральнага ўніверсітэта
* *Крамаренко Е. О.* Предмет судебной тафономии // «Актуальные проблемы современной медицины и фармации-2021» — БГМУ, Минск (14.04-16.04). (руск.)
# Віла

**Ві́ла** (лац.: villa) — вялікі загарадны дом, сядзіба.

У Старажытным Рыме віламі называлі сельскія пабудовы або маёнткі землеўладальнікаў. У эпоху імперыі вілы ператварыліся ў цэнтры аграрнай вытворчасці, часам месцы жыцця і адпачынку арыстакратаў. У сярэднявечнай Брытаніі пад тэрмінам "віла" вызначаліся замкнёныя памешчыцкія гаспадаркі, дзе залежныя сяляне-*вілан*ы знаходзіліся пад юрысдыкцыяй свайго пана і за карыстанне яго зямлёй адпрацоўвалі на памешчыцкім надзеле. У Францыі, Іспаніі і Партугаліі вілы разглядаліся адначасова як маёнткі і вёскі.

У рэнесанснай Таскане віламі называлі ўмацаваныя загарадныя сямейныя рэзідэнцыі, якія ў XIV - XVI стст. прыйшлі на змену родавым замкам. Паступова ў Італіі сфарміраваліся пэўныя архітэктурныя стылі такіх пабудоў. У XVIII - пачатку XX стст. будаўніцтва віл было запатрабавана ў Вялікабрытаніі, Францыі і Германіі, адкуль мода на іх распаўсюдзілася па ўсім свеце. Розныя стылі будаўніцтва віл паўплывалі на архітэктуру іншых відаў сельскіх жытлаў.

* Мадэль старажытнай рымскай вілы
* Віла Ратонда ў Вічэнцы, Андрэа Паладзіа (XVI ст.)
* Віла Кіпр у Вялікабрытаніі (XIX ст.)
* Віла Інама ў Баварыі, Германія (пач. XX ст.)

## Спасылкі

* The Idea and Invention of the Villa
* RUSTIC ITALIAN VILLAS Архівавана 13 сакавіка 2013.