# Таксаномія (біялогія)

У біялогіі **таксано́мія** (ад стар.-грэч.: *τάξις* (таксіс) — «размяшчэнне, строй, парадак» і стар.-грэч.: *-νομία* (-номія) — «закон») — гэта навуковае даследаванне называння, азначэнне (адмежавання) і класіфікацыі груп біялагічных арганізмаў на падставе агульных уласцівасцяў. Арганізмы аб’ядноўваюцца ў таксоны, і гэтыя групы атрымліваюць таксанамічны ранг; групы аднаго рангу могуць аб’ядноўвацца ў больш агульныя групы вышэйшага рангу, утвараючы таксанамічную іерархію. Асноўныя рангі, што выкарыстоўваюцца ў сучаснай сістэме: дамен, царства, тып (часам у батаніцы замест *тыпу* выкарыстоўваецца *аддзел*), клас, атрад, сямейства, род, і від. Шведскі батанік Карл Ліней лічыцца заснавальнікам сучаснай сістэмы таксаноміі, распрацаваўшы ранжыраваную сістэму, вядомую як сістэма Лінея, для катэгарызацыі арганізмаў.

З развіццём тэорыі, даных і аналітычных тэхналогій біялагічнай сістэматыкі, сістэма Лінея трансфармавалася ў сістэму сучаснай біялагічнай класіфікацыі, якая накіравана на адлюстраванне эвалюцыйных сувязяў паміж арганізмамі, як жывымі, так і вымерлымі.

## Азначэнне

Таксаномія, сістэматыка і класіфікацыя звязаны паміж сабой і іх значэнні часта перакрыжоўваюцца.

Дакладнае азначэнне таксаноміі адрозніваецца ў залежнасці ад крыніцы, але сутнасць дысцыпліны застаецца нязменнай: канцэптуалізацыя, называнне і класіфікацыя груп арганізмаў. У якасці арыенціру ніжэй прадстаўлены сучасныя азначэнні таксаноміі:

1. Тэорыя і практыка групавання асобін у віды, упарадкаванне відаў у больш буйныя групы і наданне гэтым групам назваў, такім чынам ствараючы класіфікацыю.
2. Галіна навукі (і асноўны кампанент сістэматыкі), якая ахоплівае апісанне, ідэнтыфікацыю, наменклатуру і класіфікацыю.
3. Навука пра класіфікацыю; у біялогіі — размяшчэнне арганізмаў у межах класіфікацыі.
4. «Навука пра класіфікацыю, якая ўжываецца да жывых арганізмаў, уключаючы вывучэнне спосабаў утварэння відаў і г. д.»
5. «Аналіз характарыстык арганізма з мэтай класіфікацыі».
6. «Сістэматыка вывучае філагенію, каб даць шаблон, які можа быць перакладзены ў класіфікацыю і назвы ў межах больш шырокага поля — таксаноміі» (прыведзена як жаданае, але рэдкае азначэнне).

Гэтыя разнастайныя азначэнні альбо разглядаюць таксаномію як падраздзел сістэматыкі (азначэнне 2), альбо наадварот (азначэнне 6), альбо прыраўноўваюць абодва тэрміны. Існуюць рознагалоссі адносна таго, ці з’яўляецца біялагічная наменклатура часткай таксаноміі (азначэнні 1 і 2), або гэта асобны элемент сістэматыкі. Напрыклад, азначэнне 6 суправаджаецца наступным азначэннем сістэматыкі, у якім наменклатура знаходзіцца па-за межамі таксаноміі:

* *Сістэматыка*: «Даследаванне ідэнтыфікацыі, таксаноміі і наменклатуры арганізмаў, уключаючы класіфікацыю жывых істот адносна іх прыродных сувязяў, а таксама вывучэнне зменлівасці і эвалюцыі таксонаў».

У 1970 годзе Мічэнер *і інш.* азначылі «сістэматычную біялогію» і «таксаномію» адносна адна адной наступным чынам:

>
> Сістэматычная біялогія (далей проста сістэматыка) — гэта галіна, якая
>
>
> * (a) дае навуковыя назвы арганізмам,
> * (b) апісвае іх,
> * (c) захоўвае іх калекцыі,
> * (d) забяспечвае класіфікацыі арганізмаў, ключы для іх ідэнтыфікацыі і даныя пра іх распаўсюджванне,
> * (e) даследуе іх эвалюцыйную гісторыю, і
> * (f) разглядае іх экалагічныя адаптацыі.
>
>
> Гэта галіна з даўняй гісторыяй, якая ў апошнія гады перажывае прыкметны рэнесанс, у асноўным адносна тэарэтычнага змесціва. Частка тэарэтычнага матэрыялу датычыцца эвалюцыйных напрамкаў (пункты e і f вышэй), астатняе — пераважна праблем класіфікацыі. Таксаномія — гэта частка сістэматыкі, што ахоплівае тэмы ад (a) да (d) вышэй.
>
>
>

Цэлы шэраг тэрмінаў, уключаючы таксаномію, сістэматычную біялогію, сістэматыку, навуковую класіфікацыю, біялагічную класіфікацыю і філагенетыку, у розныя часы мелі перакрыжаваныя значэнні — часам аднолькавыя, часам трохі адрозныя, але заўсёды звязаныя і перасякальныя. Тут выкарыстоўваецца найболей шырокае значэнне «таксаноміі». Сам тэрмін быў уведзены ў 1813 годзе Дэкандолем у яго творы *Théorie élémentaire de la botanique*. Джон Ліндлі даў ранняе азначэнне сістэматыкі ў 1830 годзе, хоць ён ужываў выраз «сістэматычная батаніка» замест «сістэматыка». У Еўропе для даследавання біяразнастайнасці ў цэлым пераважна выкарыстоўваюцца тэрміны «сістэматыка» і «біясістэматыка», у той час як у Паўночнай Амерыцы часцей ужываюць «таксаномія». Аднак таксаномія, асабліва альфа-таксаномія, у больш вузкім сэнсе — гэта ідэнтыфікацыя, апісанне і называнне (г.зн. наменклатура) арганізмаў, у той час як «класіфікацыя» канцэнтруецца на размяшчэнні арганізмаў у іерархічных групах, што паказваюць іх узаемасувязі з іншымі арганізмамі.

### Манаграфія і таксанамічны агляд

**Таксанамічны рэвізія** або **таксанамічны перагляд** — гэта новы аналіз узораў зменлівасці ў пэўным таксоне. Гэты аналіз можа ажыццяўляцца на падставе любой камбінацыі розных даступных тыпаў прыкмет, такіх як марфалагічныя, анатамічныя, паліналагічныя, біяхімічныя і генетычныя. Манаграфія або поўны агляд — гэта ўсёабдымны агляд для пэўнага таксона на дадзены момант часу і для ўсяго свету. Іншыя (частковыя) агляды могуць быць абмежаваныя ў сэнсе выкарыстання толькі часткі прыкмет або мець абмежаваны геаграфічны маштаб. Агляд прыводзіць да пацвярджэння або новых уяўленняў пра сувязі паміж падтаксонамі ў межах вывучанага таксона, што можа прывесці да змен у класіфікацыі гэтых падтаксонаў, вызначэння новых падтаксонаў або аб’яднання ранейшых.

### Таксанамічныя прыкметы

Таксанамічныя прыкметы — гэта атрыбуты, якія могуць быць выкарыстаны для пацвярджэння сувязяў (г. зн. філагенія) паміж таксонамі. Тыпы таксанамічных прыкмет уключаюць:

* Марфалагічныя прыкметы
	+ Агульная знешняя марфалогія
	+ Спецыяльныя структуры (напр., геніталіі)
	+ Унутраная марфалогія (анатомія)
	+ Эмбрыялогія
	+ Карыялогія і іншыя цыталагічныя фактары
* Фізіялагічныя прыкметы
	+ Метабалічныя фактары
	+ Сакрэцыя цела
	+ Фактары геннай стэрыльнасці
* Малекулярныя прыкметы
	+ Імуналагічная адлегласць
	+ Электрафарэтычныя адрозненні
	+ Паслядоўнасці амінакіслот у бялках
	+ Гібрыдызацыя ДНК
	+ Паслядоўнасці ДНК і РНК
	+ Аналіз рэстрыкцыйных эндануклеаз
	+ Іншыя малекулярныя адрозненні
* Прыкметы паводзін
	+ Заляцальныя і іншыя эталагічныя ізаляцыйныя механізмы
	+ Іншыя ўзоры паводзін
* Экасістэмныя прыкметы
	+ Паводзіны і месцы пражывання
	+ Харчаванне
	+ Сезонныя змены
	+ Паразіты і гаспадары
* Геаграфічныя прыкметы
	+ Агульныя ўзоры біяграфічнага распаўсюджвання
	+ Сімпатрычна—алапатрычная сувязь паміж папуляцыямі

### Альфа- і бэта-таксаномія

Тэрмін «**альфа-таксаномія**» ў першую чаргу выкарыстоўваецца для абазначэння дысцыпліны, якая займаецца выяўленнем, апісаннем і найменнем таксонаў, у прыватнасці відаў. У ранняй літаратуры гэты тэрмін меў іншае значэнне, абазначаючы марфалагічную таксаномію і вынікі даследаванняў да канца XIX стагоддзя.

Уільям Бертрам Цёрыл увёў тэрмін «альфа-таксаномія» ў серыі прац, апублікаваных у 1935 і 1937 гадах, дзе ён разважаў пра філасофію і магчымыя напрамкі развіцця таксанамічнай дысцыпліны.

>  … назіраецца павелічэнне жадання сярод таксонамаў разглядаць свае праблемы з больш шырокіх пазіцый, вывучаць магчымасці цеснага супрацоўніцтва з цытолагамі, эколагамі і генетыкамі і прызнаваць, што некаторы перагляд ці пашырэнне іх мэтаў і метадаў, магчыма, нават радыкальнае, можа быць неабходным … Цёрыл (1935) выказаў меркаванне, што пры прыняцці старой, бясцэннай таксаноміі, заснаванай на структуры, і зручна абазначанай як «альфа», можна ўявіць сабе далёкую будучую таксаномію, пабудаваную на максімальна шырокай аснове марфалагічных і фізіялагічных фактаў, у якой будзе знойдзена месца ўсім назіральным і эксперыментальным даным, нават калі яны ўскосна датычацца складу, падзелу, паходжання і паводзінаў відаў і іншых таксанамічных груп. Ідэалы, як кажуць, ніколі не могуць быць цалкам дасягнутыя. Аднак яны маюць вялікую каштоўнасць як пастаянныя стымулы, і калі ў нас ёсць хаця б цьмяны ідэал «амега»-таксаноміі, мы можам прайсці хаця б частку грэчаскага алфавіта. Некаторыя з нас цешаць сябе думкай, што цяпер мы набліжаемся да «бэта»-таксаноміі.
>
>

Такім чынам, Цёрыл свядома выключае з альфа-таксаноміі такія галіны, як экалогія, фізіялогія, генетыка і цыталогія, хаця ўключае іх у шырокае разуменне таксаноміі. Ён таксама выключае філагенетычную рэканструкцыю з альфа-таксаноміі.

Пазнейшыя аўтары выкарыстоўвалі гэты тэрмін у іншым значэнні — для выказвання размежавання відаў (але не падвідаў або іншых рангаў), з выкарыстаннем усіх даступных даследчых метадаў, у тым ліку складаных вылічальных або лабараторных тэхнік. Так, Эрнст Майр у 1968 годзе азначыў «**бэта-таксаномію**» як класіфікацыю рангаў, вышэйшых за від.

>  Разуменне біялагічнага значэння зменлівасці і эвалюцыйнага паходжання груп блізкіх відаў яшчэ больш важнае на другім этапе таксанамічнай дзейнасці — сартаванні відаў на групы сваякоў («таксоны») і іх размяшчэнні ў іерархіі вышэйшых катэгорый. Гэтая дзейнасць і ёсць тое, што абазначаецца тэрмінам класіфікацыя; яе таксама называюць «бэта-таксаноміяй».
>
>

### Мікратаксаномія і макратаксаномія

Пытанне аб тым, як вызначаць від у пэўнай групе арганізмаў, выклікае як практычныя, так і тэарэтычныя цяжкасці, вядомыя пад назвай праблема віду. Навуковая праца па вызначэнні відаў атрымала назву «мікратаксаномія». Зыходзячы з гэтага, макратаксаномія — гэта вывучэнне груп вышэйшых таксанамічных рангаў, пачынаючы з падроду і вышэй, або проста клад, якія ўключаюць больш чым адзін таксон, які лічыцца відам, з выкарыстаннем тэрміналогіі філагенетычнай наменклатуры.

## Гісторыя

## Сучасная сістэма класіфікацыі

## Царствы і дамены

Асноўная схема сучаснай класіфікацыі. Могуць выкарыстоўвацца і іншыя ўзроўні; дамен — найвышэйшы ўзровень у жыцці, але ён як новы, так і спрэчны.
Дамены — адносна новае аб’яднанне. Упершыню прапанаваная ў 1977 годзе трохдаменная сістэма Карла Воўза не была шырока прынята да нядаўняга часу. Адна з галоўных характарыстык гэтай схемы — аддзяленне Археі і Бактэрыі, якія раней адносіліся да аднаго царства Bacteria (якое часам называюць таксама Monera), разам з Эўкарыётамі — усімі арганізмамі, клеткі якіх утрымліваюць ядро. Невялікая колькасць навукоўцаў уключае шостае царства — Археі, але пры гэтым не прызнаюць даменную сістэму.

Томас Кавалье-Сміт, які шырока публікаваўся на тэму класіфікацыі пратыстаў, у 2002 годзе выказаў здагадку, што Neomura — клада, якая аб’ядноўвае археяў і эўкарыяў (Eucarya), — маглі эвалюцыянаваць з бактэрый, а дакладней з Актынаміцэтаў. У сваёй класіфікацыі 2004 года ён разглядаў археябактэрыі як частку падцарства ў складзе царства Бактэрыі, гэта значыць, цалкам адмаўляў трохдаменную сістэму. У 2012 годзе Стэфан Лукета прапанаваў сістэму з пяці «дамініёнаў», дадаўшы прыёнабіётаў (ацэлюлярных і без нуклеінавых кіслот) і вірусабіётаў (ацэлюлярныя, але *з* нуклеінавымі кіслотамі) да традыцыйных трох даменаў.

| Ліней 1735 | Гекель 1866 | Шатон 1925 | Коуплэнд 1938 | Уітэкер 1969 | Воўз з суаўт. 1990 | Кавалье-Сміт 1998, 2015 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2 царствы | 3 царствы | 2 імперыі | 4 царствы | 5 царстваў | 3 дамены | 2 імперыі, 6/7 царстваў |
| *(не раскрыта)* | Пратысты | Пракарыёты | Monera | Monera | Бактэрыі | Бактэрыі |
| Археі | Археі (2015) |
| Эўкарыёты | Пратактысты *(Protoctista)* | Пратысты | Эўкарыі *(Eucarya)* | "Прасцейшыя" |
| "Храмісты" |
| Вегетабліі *(Vegetabilia)* | Расліны | Расліны | Расліны | Расліны |
| Грыбы | Грыбы |
| Жывёлы | Жывёлы | Жывёлы | Жывёлы | Жывёлы |

## Прымяненне

## Фенетыка

Параўнанне філагенетычнай і фенетычнай (заснаванай на прыкметах) канцэпцый
У фенетыцы, таксама вядомай як таксіметрыя або лікавая таксаномія, арганізмы класіфікуюцца на падставе агульнага падабенства, незалежна ад іх філагенетыкі або эвалюцыйных сувязяў. У выніку вызначаецца гіпергеаметрычная «адлегласць» паміж таксонамі. У цяперашні час фенетычныя метады сталі адносна рэдкімі, бо іх у значнай ступені замянілі кладзістычныя аналізы: фенетыка не адрознівае агульныя спадчынныя (або плезіяморфныя) прыкметы ад агульных вытворных (або апаморфных) прыкмет. Аднак пэўныя фенетычныя метады, такія як метад суседняга далучэння, захаваліся як хуткія ацэньвальнікі сувязяў у выпадках, калі больш складаныя метады (напрыклад, байесаўскі вывад) патрабуюць занадта шмат вылічальных рэсурсаў.

## Базы даных

Сучасная таксаномія выкарыстоўвае тэхналогіі баз даных для пошуку і каталагізацыі класіфікацый і звязанай з імі дакументацыі. Хоць адзінай агульнапрынятай базы не існуе, існуюць комплексныя рэсурсы, такія як *Catalogue of Life*, якая імкнецца пералічыць усе задакументаваныя віды. Па стане на красавік 2016 года каталог уключаў 1,64 млн відаў усіх царстваў, ахопліваючы, паводле сцверджання, больш за тры чвэрці ад усіх вядомых сучаснай навуцы відаў.

## Гл. таксама

* *Systema Naturae*
* Таксаномія

## Зноскі

## Бібліяграфія

* Datta, Subhash Chandra (1988). *Systematic Botany* (4 ed.). New Delhi: New Age International. ISBN 978-81-224-0013-7. Архівавана з арыгінала 13 November 2023. Праверана 25 January 2015.
* Stace, Clive A. (1989) [1980]. *Plant taxonomy and biosystematics* (2nd. ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42785-2. Архівавана з арыгінала 13 January 2023. Праверана 19 April 2015.
* Stuessy, Tod F. (2009). *Plant Taxonomy: The Systematic Evaluation of Comparative Data*. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-14712-5. Архівавана з арыгінала 13 November 2023. Праверана 6 February 2014.
* Turrill, W. B. (1938). The Expansion Of Taxonomy With Special Reference To Spermatophyta. *Biological Reviews*. **13** (4): 342–373. doi:10.1111/j.1469-185X.1938.tb00522.x. S2CID 84905335.
* Wiley, Edward O.; Lieberman, Bruce S. (2011). *Phylogenetics: Theory and Practice of Phylogenetic Systematics* (2nd ed.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-90596-8.

## Знешнія спасылкі

* What is taxonomy? на сайце *Natural History Museum London*
* Taxonomy на сайце NCBI the *National Center for Biotechnology Information*
* Taxonomy на сайце UniProt the *Universal Protein Resource*
* ITIS the *Integrated Taxonomic Information System*
* CETaF the *Consortium of European Taxonomic Facilities*
* Wikispecies *free species directory*
* Biological classification. Архівавана 13 жніўня 2020 года.