Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Цы (жанр)

**Цы** — жанр кітайскай класічнай паэзіі. Узнік у часы дынастыі Тан. Росквіту дасягнуў у 11-12 стст. ў творчасці Лю Юна, Оуяна Сю, Су Шы, Лі Цынчжаа, Лу Ю, Сінь Ці-Цзі. Вершы ў жанры цы першапачаткова ствараліся як песенныя тэксты на пэўныя мелодыі, якіх налічвалася больш за 800. Цы падзяляюцца на своеасаблівыя цыклы, у кожным з якіх мелодыя прадвызначае памер, чаргаванне тонаў, строфіку і рыфму. Рыфма ў цы (у адрозненне ад шы) не рэгламентаваная адмысловымі рыфмоўнікамі. Цы — у асноўным лірыка пейзажнага або інтымнага характару, аднак у творах Су Шы і Сінь Ці-Цзі гучаць таксама філасофскі і грамадзянскі матывы.

## Літаратура

* Helwig Schmidt-Glintzer: Geschichte der chinesischen Literatur. Bern 1990, ISBN 3406453376.
# Мэн Хо

| Мэн Хо |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | II стагоддзе |
| Месца нараджэння | * Nanzhong[d], Кітай
 |
| Дата смерці | III стагоддзе |
| Месца смерці | * Царства Шу
 |
| Грамадзянства | * Царства Шу
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Мэн Хо** (кіт. трад. 孟獲, спр. 孟获, піньінь *mèng huò*; ? — ?) — кітайскі палітычны дзеяч пачатку III стагоддзя, ваенны з рэгіёну Наньчжун. Згадваецца ў біяграфіі Чжугэ Ляна ў «Гісторыі кітайскіх дзяржаў» (355). Адзін з правадыроў бірманскіх і тайскіх плямёнаў.

## Біяграфія

Мэн Хо паходзіў з павета Цзяньнін правінцыі І. Нарадзіўся ад шлюбу кітайца з тайкай.

Падчас паўстання Юн Кая супраць кітайскай дынастыі Шу падбухторваў насельніцтва Наньчжуна да бунту.

У 225 годзе, падчас заваявальных паходу Чжугэ Ляна у Наньчжун, узначаліў бірманска-тайскую знаць, якая забіла Юн Кая. Вёў барацьбу супраць кітайскіх нападнікаў, але без асаблівых поспехаў.

Сем разоў трапляў у палон да Чжугэ Ляну, але атрымліваў свабоду. На сёмы раз быў уражаны чуллівасцю кітайскага генералітэту і прысягнуў на вернасць дынастыі Шу.

У «Рамане трох дзяржаў» паказаны ванам «паўднёвых варвараў». Муж пані Чжужун.

## Зноскі

## Спасылкі

* Ло Гуань-Чжун. Троецарствие: в 2 т. — Москва: "Художественная литература, 1954. Архівавана 28 мая 2010.
# Паўстанне Чырвоных павязак

| Паўстанне Чырвоных павязак |
| --- |
|  |
| Краіна | * імперыя Юань
* Кітай
 |
| У адміністрацыйнай адзінцы | * Правінцыя Цынхай
 |
| Месцазнаходжанне | * Янцзы
 |
| Дата | 1351 |
| Дата пачатку | 1351 |
| Дата заканчэння | 1368 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Паўстанне «Чырвоных павязак» 1351—1368**, ці *паўстанне «Чырвоных войск» 1351—1368* — паўстанне ў Кітаі, якое скінула панаванне мангольскай дынастыі Юань.

Уяўляла сабой некалькі паўстанняў, аб’яднаных агульнай назвай «паўстанне „Чырвоных павязак“» (па адзнацы паўстанцаў — чырвонай павязцы на галаве). У Паўночным Кітаі пачалося ў 1351 годзе пад кіраўніцтвам тайнай будысцкай арганізацыі Байляньцзяо (Секта белага лотаса) і ахапіла тэрыторыю да Карэі. Асноўнымі ўдзельнікамі былі сяляне, і паўстанне тут набыло антыфеадальны характар. У 1351 годзе пад кіраўніцтвам Байляньцзяо пачалося сялянскае паўстанне ў Цэнтральным Кітаі (у сярэднім цячэнні ракі Янцзы). У 1352 годзе новае паўстанне (удзельнічалі і кітайскія феадалы) ахапіла ніжняе цячэнне Янцзы.

У 1353—1356 гадах сярод іншых кіраўнікоў паўстанцкіх атрадаў вылучыўся Чжу Юаньчжан, які з 1356 года ўзначаліў увесь рух. У 1367—1368 гадах ён разбіў галоўныя сілы манголаў і ўзяў іх сталіцу Даду (Пекін); апошні мангольскі імператар Тагон-Тэмур уцёк у стэп. Дынастыя Юань была скінута, Чжу Юаньчжан у 1368 годзе абвясціў сябе першым імператарам новай кітайскай дынастыі Мін, пры якой зноў пачаўся працэс феадалізацыі.

## Зноскі

## Літаратура

* «Чырвоных войск» паўстанне 1351—68 // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 317.
* Боровкова Л. А. Восстание «Красных войск» в Китае. М., 1971.
# Чжан Сяньчжун

| Чжан Сяньчжун |
| --- |
|  |
|  |
|

| імператар |
| --- |
| 1644 — 1646 |

 |
|

---

 |
| Нараджэнне | 18 верасня 1606(1606-09-18)* Dingbian County[d], Shaanxi[d], Правінцыя Шэньсі, Кітай
 |
| Смерць | 2 студзеня 1647(1647-01-02) (40 гадоў) |
| Дзеці | Sun Kewang[d], Li Dingguo[d], Liu Wenxiu[d] і Ai Nengqi[d] |
| Грамадзянства | * імперыя Мін
* Вялікая Заходняя Дзяржава[d]
 |
| Званне | генерал арміі |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Чжан Сяньчжун** (кіт. трад. 張獻忠, спр. 张献忠, піньінь *Zhāng Xiànzhōng*; 18 верасня 1606 — 2 студзеня 1647) — правадыр сялянскага паўстання ў Кітаі ў апошнія гады імперыі Мін і першыя гады імперыі Цын. Разам з Лі Цзычэнам, які вёў паўстанцкую вайну ў Паўночным Кітаі, адзін з двух галоўных лідараў паўстанняў 1630-1640-х гадоў, што прывялі ў канчатковым выніку да падзення мінскай імперыі.

## Біяграфія

У 1630-х гадах Чжан Сяньчжун вёў паўстанцкую дзейнасць у многіх правінцыях Кітая, ад Шэньсі на паўночным захадзе да Цзянсу на ўсходзе. У 1641 годзе ўзяў два галоўныя гарады тагачаснай правінцыі Хугуан (сучасныя Хубэй і Хунань), Учан і Чанша. У 1643 годзе абвясціў сябе Царом Вялікага Захаду (кіт. спр. 大西王, піньінь *Dàxī Wáng*, пал. *Даси Ван*), на наступны год уварваўся ў Сычуань, зрабіўшы Чэнду сваёй сталіцай.

Па сведчанні сучаснікаў, быў вядомы сваёй крыважэрнасцю, знішчаў прадстаўнікоў кіруючых класаў пры любой магчымасці і нібыта нават меў схільнасць да людаедства.

Праз пару гадоў пасля ўступлення маньчжураў у Кітай у 1644 годзе, цынскія войскі (якія мелі ў сваім складзе як маньчжураў, так і кітайцаў, якія перайшлі на іх бок) прыбылі ў Сычуань для знішчэння рэжыму Чжан Сяньчжуна. Сам Чжан загінуў у студзені 1647 года, калі асабіста ўзначальваў атрад, што накіраваўся з Чэнду на поўнач для ўварвання ў правінцыю Шэньсі. Паводле аповеда партугальскага езуіта Габрыэля Магелана, які прысутнічаў там, ля гары Фэнхуан, блізу Пэнчжоу, Чжан Сяньчжуну паведамілі, што непадалёк знаходзяцца цынскія войскі. Ён не паверыў, з некалькімі сваімі вершнікамі паскакаў праверыць абстаноўку — і сапраўды заўважыў маньчжураў. Кітайскі генерал Лі Гаін, які знаходзіўся сярод цынаў, паказаў на яго маньчжурскаму лучніку — і Чжан Сяньчжун быў забіты адной трапна пушчанай стралой.

Пасля смерці Чжан Сяньчжуна і знішчэння яго дзяржавы Дасі, што рушыла ўслед, тры яго падручныя і прыёмныя сыны, Лі Дзінго, Сунь Кэван і Лю Вэньсю, працягнулі яшчэ некалькі гадоў ваяваць з цынамі, цяпер ужо пад сцягам апошняга мінскага імператара Юнлі (Чжу Юлана).

## Крыніцы

## Літаратура

* Чжан Сянь-чжун // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

## Спасылкі

* Dillon, Michael (1998), Zhang Xianzhong, China: a historical and cultural dictionary, Durham East Asia series, Routledge, с. 379, ISBN 0700704396
* Wakeman, Frederic E. (1985), The great enterprise: the Manchu reconstruction of imperial order in seventeenth-century China, vol. 1, University of California Press, ISBN 0520048040
# Гольф

| Гольф |
| --- |
|  |
|  |
| Орган улады | International Golf Federation[d] |
| Краіна паходжання | * Шатландыя
 |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Гулец у гольф
**Гольф** (англ.: golf) — спартыўная гульня, у якой асобныя ўдзельнікі альбо каманды спаборнічаюць, заганяючы маленькі мячык у спецыяльныя лункі ўдарамі клюшак, імкнучыся прайсці адведзеную дыстанцыю за мінімальную колькасць удараў.

## Гісторыя

Лічыцца, што гульня ў гольф зарадзілася ў Шатландыі і была вынайдзена пастухамі, якія з дапамогай посахаў (будучых клюшак) заганялі камяні ў трусіныя норы. Меркавана гульня існавала ўжо ў XIV стагоддзі, а ў XV стагоддзі ў Шатландыі выйшла некалькі законаў, якія забаранялі гуляць у *«гоўф»*. У XVII стагоддзі клюшкамі ў мяч гулялі ўжо ў Нідэрландах. Гульня ў яе сучасным выглядзе аформілася ў XIX стагоддзі ў Шатландыі.

## Пляцоўка для гольфа

1. Стартавая пляцоўка (teeing ground), 2. Водная перашкода (water hazard), 3. Няроўная пляцоўка (rough), 4. Зона па-за пляцоўкай (out of bounds), 5. Пясчаная зона (sand bunker), 6. Водная перашкода (water hazard), 7. Гладкае поле (fairway), 8. Грын (putting green), 9. Сцяжок (flagstick), 10. Лунка (hole)
Пляцоўка для гольфа складаецца з серыі лунак, кожная з якіх мае сваю стартавую пляцоўку (англ.: teeing ground). Стартавая пляцоўка адзначаецца двума пазнакамі, якія паказваюць дапушчальныя межы зоны, дзе можа быць усталяваны калок для мяча (англ.: tee). Таксама часткай пляцоўкі з’яўляюцца гладкае поле (англ.: fairwayteeing ground) і няроўная пляцоўка (англ.: rough) і іншыя перашкоды (англ.: hazard). Фінальнай часткай пляцоўкі з’яўляецца лунка, якая, для магчымасці арыентавання, пазначаецца якой-небудзь выявай (найчасцей сцяжком). Лунка размяшчаецца на спецыяльным лужку «грын» (англ.: putting green), дзе вышыня травы мінімальная. У іншых месцах вышыня травы можа быць самай рознай для таго, каб абцяжарыць мінанне пляцоўкі.

Большасць лунак размяшчаецца на лініі прамой бачнасці ад стартавай пляцоўкі да грына, аднак некаторыя лункі могуць адхіляцца ў правы або левы бакі. Такія лункі звычайна называюцца «доглег» (англ.: dogleg, як адсылка да формы сабачай лапы). Лунка можа называцца «левы доглег» або «правы доглег» у залежнасці ад таго, у якім баку ад прамога курсу яна размешчана. Часам кірунак на лунку можа выгінацца двойчы, у гэтым выпадку лунка завецца «двайны доглег».

Тыповая пляцоўка для гольфа складаецца з 18 лунак, але таксама распаўсюджаны пляцоўкі з дзевяццю лункамі, якія гуляюцца, адпаведна, два разы за раунд.

Першапачатковыя шатландскія пляцоўкі ў асноўным размяшчаліся на дзюнах (англ.: links), якія размяшчаліся побач з берагам і былі пакрыты пластом зямлі. Гэта прывяло да ўзнікнення тэрміна «лінкс», які азначае пляцоўку для гольфа ля ўзбярэжжа, пабудаваную на пясчанай натуральнай аснове.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гольф
* Міжнародная федэрацыя гольфа
# Дарога

Дарога ва Украіне.
Дарога Краснае Сяло—Дубяжын, Падляшша.
**Даро́га** (шлях) — паласа зямлі або комплекс інжынерных збудаванняў, прызначаная для руху транспарту і пешаходаў; шлях зносін.
У больш шырокім сэнсе — месца, прастора, у якой адбываецца перасоўванне, маюць месца зносіны.

## Тыпы дарог

* Аўтамагістраль
* Шаша
* Дарога з пакрыццём
* Жвіравая дарога
* Палявыя і лясныя дарогі

## Гл. таксама

* Гасцінец
* Паштовы тракт
* Аўтамагістраль
* Шаша
* Ляжачы паліцэйскі
# Ай Цін

| Ай Цін |
| --- |
| кіт.: 艾青 |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Дата нараджэння | 27 сакавіка 1910(1910-03-27)[…] |
| Месца нараджэння | * Цзіньхуа[d], правінцыя Чжэцзян, імперыя Цын
 |
| Дата смерці | 5 мая 1996(1996-05-05)[…] (86 гадоў) |
| Месца смерці | * Пекін, Кітай
 |
| Грамадзянства | * Кітай
 |
| Дзеці | Ai Weiwei[d] і Ai Xuan[d] |
| Альма-матар | * Кітайская акадэмія мастацтваў[d]
 |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | паэт, пісьменнік, мастак, журналіст |
| Узнагароды |  |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ай Цін** (кіт.: 艾青; 27 сакавіка 1910 — 5 мая 1996) — кітайскі паэт.

## Біяграфія

Нарадзіўся ў правінцыі Чжэцзян. З 1929 па 1932 год вучыўся ў Францыі. У 1932 годзе вярнуўся ў Кітай, быў арыштаваны за выступленне супраць Гаміньдана. Да 1935 года — у астрозе. У 1936 годзе выдаў першы вершаваны зборнік «Даяньхэ», прысвечаны жыццю кітайскай вёскі.

7 ліпеня 1937 года ў Кітаі пачалася антыяпонская вайна. У перыяд Сапраціўлення Ай Цін напісаў паэмы «Да сонца» (1938), «Ён памёр другім разам» (1939), «Паходня» (1940). Вершу, які даў назву кнізе, папярэднічае такі эпіграф: "Аднойчы паэт сказаў мне: «Поўнач — самотная краіна»". У яго вольных вершах філасафічнасць, разуменне ўнутраных прычын з’яў і працэсаў, увага да жыцця простага чалавека.

За крытыку падаўлення свабоды слова ў першыя гады створанай Мао Цзэдунам Кітайскай Народнай Рэспублікі быў адпраўлены ў высылку ў Маньчжурыю ў 1958 годзе. На працягу 16 гадоў чысціў прыбіральні. Не друкаваўся ажно да поўнай рэабілітацыі ў 1978 годзе. У 1980 годзе выходзіць кніга «Песня вяртання».

Унёс значны ўклад у развіццё свабоднага верша, вытрымаў сур’ёзныя ўплывы Э. Верхарна, У. Уітмэна, У. Маякоўскага. У 1985 годзе ўзнагароджаны Літаратурнай прэміяй Прэзідэнта Францыі Франсуа Мітэрана.

На беларускую мову яго творы пераклалі Мікола Мятліцкі, Навум Гальпяровіч, Таццяна Сівец.

## Беларускія пераклады

* Водар стоенага лесу: зборнік паэзіі / Ай Цін; укладальнікі: Алесь Карлюкевіч, Вольга Аляксеева; прадмова Алеся Карлюкевіча. — Мінск: Звязда, 2015. — 61 с. — 500 экз. ISBN 978-985-575-022-3
* Гімн святу. Выбранае / Ай Цін; Пер. з кітайскай Мікола Мятліцкі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2019. — 215 с. ISBN 978-985-02-1889-6

## Зноскі

## Спасылкі

* Спеў мой пра вецер… — zviazda.by
# Малайская мова

| Малайская |
| --- |
|  |
| Саманазва | Bahasa Melayu, بهاس ملايو |
| Краіны | Малайзія, Інданезія, Сінгапур, Бруней, Какосавыя астравы, востраў Калядаў, Тайланд |
| Рэгіёны | Паўднёва-Усходняя Азія |
| Афіцыйны статус |
Малайзія, Сінгапур, Бруней, Какосавыя астравы, Інданезія |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Dewan Bahasa dan Pustaka[d], Dewan Bahasa dan Pustaka Brunei[d] і Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa[d] |
| Агульная колькасць носьбітаў | 77 млн. (2007) |
| Класіфікацыя |
|
Аўстранезійская
Малайска-палінезійская
Цэнтральная (заходняя)
Заходняя зондская |
| Пісьменнасць | Malay alphabet[d], Jawi[d] і лацінскае пісьмо |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | маз 420 |
| ISO 639-1 | ms |
| ISO 639-2 | may (B); msa (T) |
| ISO 639-3 | msa |
| Ethnologue | msa |
| Linguasphere | 31-MFA-a |
| ABS ASCL | 6505 |
| Код мовы BPS | 0030 3 |
| IETF | ms |
| Glottolog | indo1326 і mala1546 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Мала́йская мо́ва** (саманазва: Bahasa Melayu, بهاس ملايو) — аўстранезійская мова, распаўсюджаная ў краінах Паўднёва-Усходняй Азіі, родная мова малайцаў. Мае афіцыйны статус у такіх дзяржавах, як Малайзія, Сінгапур, Бруней, Какосавыя астравы, Інданезія (рэгіянальны). Колькасць носьбітаў — 77 млн чал. (2007 г.).

## Гісторыя

Першыя надпісы на старажытнай малайскай мове былі знойдзены на поўдні Суматры і востраве Бангка. Яны адносяцца да канца VII ст. н. э. Першасна продкі малайцаў карысталіся старажытнаіндыйскімі формамі пісьма. У XIV ст. шырока распаўсюдзіўся алфавіт *джаві* на аснове арабскіх літар. У XVII ст. еўрапейскія місіянеры стварылі малайскі алфавіт *румі* на аснове лацінкі. Ён амаль выціснуў з ужытку *джаві* ў XIX — XX стст., калі сучасныя Малайзія і Інданезія апынуліся ў каланіяльнай залежнасці. Малайская мова ўжывалася каланіяльнымі чыноўнікамі і місіянерамі як сродак зносін з рознымі народамі, аказала непасрэдны ўплыў на фарміраванне інданезійскай мовы.

З малайскай мовы ў іншыя мовы трапілі такія словы, як «сага», «кетчуп», «гутаперча».

## Алфавіт

Сучасны малайскі алфавіт *румі* складаецца з 28 літар:

*A a*, *B b*, *C c*, *D d*, *E e*, *F f*, *G g*, *H h*, *I i*, *J j*, *K k*, *L l*, *M m*, *N n*, *O o*, *P p*, *Q q*, *R r*, *S s*, *T t*, *U u*, *V v*, *W w*, *X x*, *Y y*, *Z z*.

## Кароткі размоўнік

| Малайская мова | Беларуская мова |
| --- | --- |
| Selamat pagi | Добрай раніцы |
| Selamat petang | Добры дзень |
| Selamat malam | Добры вечар |
| Siapa nama anda? | Як тваё імя? |
| Nama saya Mikalai | Мяне завуць Мікалай |
| Saya dari Belarus | Я з Беларусі |
| Ya | Так |
| Tidak, tak | Не |
| Ma’af | Прабачце |
| Terima kasih | Дзякуй |
| Sama-sama | Няма за што |
| Berapa harganya ini? | Колькі гэта каштуе? |
| Di mana tandas? | Дзе знаходзіцца туалет? |
| Saya sayang kamu | Я цябе кахаю |
| Tolong! | Дапамажыце! |
| Saya Tidak Faham | Я не разумею |

## Спасылкі

* Malay language, alphabets and pronunciation
* A grammar of the Malayan language
* The study of traditional malay literature
* Useful Malay phrases
# Акварэль

Напалеон Орда. Горадня
**Акварэль** (фр.: Aquarelle — вадзяністая; італ.: acquarello) — тэхніка жывапісу ў якой выкарыстоўваюца спецыяльныя акварэльныя фарбы, якія пры распушчанні ў вадзе ствараюць празрыстую завісь тонкага пігменту і праз гэта дазвалююць стварыць эфект лёгкасці, празрыстасці і тонкасці колеравых пераходаў. Акварэль сумяшчае асаблівасці жывапісу (багацце тону, будова формы і прасторы колерам) і графікі (актыўная роль паперы ў будове выявы, адсутнасць спецыфічнай рэльефнасці мазка, характэрнага для жывапіснай паверхні).

## Зноскі

## Літаратура

* *Герасіменя В.* Акварэль // Малая краязнаўчая энцыклапедыя / Ганцавіцкі раённы краязнаўча-інфармацыйны партал — Эл.рэсурс gants-region.info
* Популярная художественная энциклопедия. Т. 1. «Советская энциклопедия». — М. 1986.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Акварэль