Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Калыска цывілізацыі

Урадлівы паўмесяц. Менавіта на яго спасылаецца большасць заходніх і сярэднеўсходніх навукоўцаў, гаворачы пра калыску цывілізацыі..
**Калыска цывілізацыі** — любое магчымае месца зараджэння цывілізацыі.

Звычайна гэты тэрмін ужываюць да культур эпохі меднага веку, якія зарадзіліся на старажытным Блізкім Усходзе — гэта, у прыватнасці, Эль-Убейдская культура і Накадская культура, якія далі пачатак шумерскай і старажытнаегіпецкай цывілізацыям адпаведна. Тэрыторыі Урадлівага паўмесяца (Месапатамія і Левант), Арменіі, Іранскага нагор'я (старажытныя Элам і Арата), Цэнтральнай і Усходняй Анатоліі у цэлым лічацца першай калыскай цывілізацыі.

Акрамя таго, гэты тэрмін ужываюць у дачыненні да некаторых іншых азіяцкіх культур, размешчаных уздоўж далін буйных рэк, такіх як рака Інд (Індская цывілізацыя) на Індыйскім субкантыненце і Хуанхэ (дынастыя Шан) у Кітаі, а таксама найстаражытных культур у іншых ранніх ачагах цывілізацыі: у Грэцыі (Кікладская цывілізацыя, Мінойская цывілізацыя), Перу (культура Нортэ-Чыка з горадам Караль) і Мезаамерыцы (альмекская цывілізацыя).

Спекуляцыі вакол «калыскі цывілізацыі» характэрны для псеўдагістарычнай і эзатэрычнай літаратуры пра «страчаныя цывілізацыі і кантыненты», часам афарбаванай у нацыяналістычныя тоны (абвяшчае калыскамі Тайвань, Аркаім, Трыполле і г.д.).

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
# Шорты

Шорты
**Шорты** (англ.: shorts ад англ.: short — «кароткі») — разнавіднасць скарочанага адзення для ног.

Шорты могуць служыць у якасці элемента спартыўнага адзення, пляжнага адзення, адзення для адпачынку, дэталлю ўніформы, а таксама часткай нацыянальнага касцюма.

У цяперашні час шорты з'яўляюцца дэталлю адзення для ўсіх узроставых катэгорый.

## Класіфікацыя

У адрозненне ад іншых моў, у рускай мове не прынята называць падоўжаныя трусы шортамі. Класіфікацыя шорт у шырокім значэнні гэтага слова адбываецца, у асноўным, па даўжыні.

* Міні-шорты (англ.: hot pants) — самыя кароткія шорты, цалкам адкрываюць сцёгны.
* Класічныя шорты — якія адкрываюць сцёгны на 1/2 або 2/3.
* Бярмуды — строгія шорты ледзь вышэй каленяў, выкананыя з строгіх шчыльных матэрыялаў.

## Гл. таксама

* Ледэрхозен — скураныя шорты.
# Зямля Адэлі

**Зямля Адэлі** (фр.: Terre Adélie) — сектар Антарктыкі, на які прэтэндуе Францыя, з’яўляецца адміністрацыйнай акругай яе Паўднёвых і Антарктычных тэрыторый. Межы тэрыторыі праходзяць па ўзбярэжжы Антарктыды паміж пунктамі з каардынатамі 66°12′ пд. ш. 136°11′ у. д. і 66°48′ пд. ш. 142°02′ у. д., ад гэтых пунктаў мяжа ідзе ўглыб кантынента на 2600 км аж да Паўднёвага полюса. Агульная даўжыня берагавой лініі складае каля 350 км. Тэрыторыя займае плошчу звыш 432 тыс. км², якая амаль цалкам пакрыта лёдам.

Узбярэжжа адкрыў у 1840 годзе французскі мараплаўца Жуль Дзюмон-Дзюрвіль (д’Юрвіль) і назваў яго ў гонар сваёй жонкі Адэлі.

З 12 студзеня 1956 года на тэрыторыі дзейнічае пастаянная круглагадовая французская навукова-даследчая палярная станцыя Дзюмон д’Юрвіль, размешчаная на антарктычным узбярэжжы з каардынатамі 66°40′ пд. ш. 140°01′ у. д., насельніцтва складае 33 чалавекі зімой і да 78 чалавек летам. Першая ж французская станцыя Порт-Марцін была заснавана 9 красавіка 1950 года ў кропцы з каардынатамі 66°49′04″ пд. ш. 141°23′39″ у. д., але была знішчана пажарам у ноч з 23 на 24 студзеня 1952 года. Зімовае насельніцтва Порт-Марціна складала 11 чалавек у 1950 і 17 чалавек у 1951 гадах.

У Францыі таксама была яшчэ адна палярная база — станцыя Шарко, размешчаная ў глыбіні кантынента на антарктычным ледзяным шчыце на вышыні 2400 м, за 320 км ад станцыі Дзюмон д’Юрвіль, каардынаты 69°22′ пд. ш. 139°01′ у.д. Станцыя была адкрыта ў 1957 годзе напярэдадні Міжнароднага геафізічнага года і праіснавала да 1960 года. Персанал станцыі складаўся ўсяго з трох чалавек. База ўяўляла сабой укапаныя ў снег (для абароны ад моцных вятроў) будынкі.

Зямля Адэлі з двух бакоў мяжуе з Аўстралійскай антарктычнай тэрыторыяй, а менавіта з Берагам Клары (частка Зямлі Уілкса) на захадзе і з Зямлёй Георга V на ўсходзе.
# Джон Бродэс Уотсан

| Джон Бродэс Уотсан |
| --- |
| англ.: John Tolet |
|  |
| Дата нараджэння | 9 студзеня 1878(1878-01-09)[…] |
| Месца нараджэння | * Грынвіл, Грынвіл, Паўднёвая Караліна, ЗША
 |
| Дата смерці | 25 верасня 1958(1958-09-25)[…] (80 гадоў) |
| Месца смерці | * Нью-Ёрк, штат Нью-Ёрк, ЗША
 |
| Месца пахавання | * Willowbrook Cemetery[d]
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Жонка | Mary Ickes[d], Rosalie Rayner[d] і Mary Ickes Watson[d] |
| Дзеці | William Rayner Watson[d], James Broadus Watson[d], Mary Ickes Watson[d] і John Ickes Watson[d] |
| Род дзейнасці | псіхолаг, палітык |
| Навуковая сфера | псіхалогія |
| Месца працы | * Універсітэт Джонса Хопкінса
 |
| Альма-матар | * Універсітэт Фурмана[d]
* Чыкагскі ўніверсітэт
* Greenville High School[d]
 |
| Навуковы кіраўнік | Джэймс Энджэл[d] |
| Член у | * Амерыканская псіхалагічная асацыяцыя[d]
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Джон Бродэс Уотсан** (англ.: John Broadus Watson, 9 студзеня 1878 — 25 верасня 1958), — амерыканскі псіхолаг, заснавальнік біхевіярызму — адной з самых распаўсюджаных тэорый ў заходняй псіхалогіі XX стагоддзя.

## Біяграфія

Эма і Пайкенс Уотсан — бацькі Джона — жылі ў Паўднёвай Каліфорніі, у невялікім мястэчку Трэвелерс-Рэста. Маці была вельмі рэлігійнай, таму жыццё хлопчыка праходзіла ў абмежаваннях і забаронах. Бацька аддаваў перавагу вольнаму жыццю, скандалы на гэтай глебе прывялі да сыходу бацькі з сям’і ў 1891 годзе, калі хлопчыку было 13 гадоў. Джон быў прывязаны да бацькі, таму цяжка перажываў расстанне і да канца жыцця не змог дараваць яму гэта.

Джон Уотсан вырас у Грынвілі (Паўднёвая Караліна) і атрымаў дыплом магістра ва Універсітэце Фурмана. Адзін з выкладчыкаў параіў паступіць яму ў Чыкагскі ўніверсітэт з мэтай вывучаць філасофію пад кіраўніцтвам Джона Дзьюі. Аднак, па яго ўласных словах, ён не разумеў, пра што наогул кажа Дзьюі і неўзабаве вырашыў змяніць навуковага кіраўніка, звярнуўшыся да псіхолага Джэймса Энджэла і фізіёлага Генры Дональдсана. Ён збіраўся працаваць разам з Жакам Лёбам над даследаваннем мозгу сабак. Сумесны ўплыў гэтых навукоўцаў прывёў яго затым да фарміравання строгага, аб’ектыўнага падыходу да даследавання паводзін.

Яго доктарская дысертацыя, абароненая ў Чыкагскім універсітэце ў 1903 годзе («Навучанне жывёл: Эксперыментальнае даследаванне фізічнага развіцця белага пацука ў спалучэнні з ростам нервовай сістэмы») была першай сучаснай кнігай па паводзінах пацукоў.

24 лютага 1913 года Джон Уотсан прачытаў у Нью-Ёрку лекцыю (маніфест) «Псіхалогія з пункту гледжання біхевіярыста». З часу біхевіярызму псіхалогія стала бурна развівацца як эксперыментальная навука.

## Зноскі
# Ствол дрэва

Ствол магноліі
Несапраўдны ствол баньяна
Бутэлькападобны ствол
адансоніі Грэгары
**Ствол** — галоўнае шматгадовае адраўнелае сцябло дрэва. Захоўваецца на працягу ўсяго жыцця. Служыць у якасці апоры для кроны, выносячы лісце да святла, ажыццяўляе транспарт раствораў, запасае ваду (асабліва ў сукулентаў) і пажыўныя рэчывы. У сапраўдных дрэваў штогод нарастае ў таўшчыню за кошт дзялення камбію, у дрэвападобных раслін не мае другаснага патаўшчэння (пальмы) або патаўшчаецца за кошт адмысловай мерыстэмы (драцэна). Рост ствала ў вышыню адбываецца за кошт верхавінкавай мерыстэмы (*монападыяльна*; напрыклад у елкі) або за кошт мерыстэмаў бакавых восяў, якія паслядоўна змяняюць адна адну (*сімпадыяльна*; напрыклад у дуба).

Звычайна захоўвае больш-менш вертыкальны напрамак росту, але ў некаторых раслін палягае (сланцы) або ўецца (ліянападобныя дрэвы). У геміэпіфітных дрэваў несапраўдны ствол утвараецца з пераплеценых паветраных каранёў, якія спускаюцца да зямлі. Большасць прамастаячых дрэваў маюць ствол конусападобнай формы (дыяметр змяншаецца з вышынёй), аднак для некаторых раслін характэрны ўздуты (з-за моцнага развіцця водазапасальных тканак) бочкападобны або бутэлькападобны ствол.

## Літаратура

* Ствол *у батаніцы* // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 184. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Жмылев П. Ю.* Биоморфология растений: иллюстрированный словарь. Учебное пособие / П. Ю. Жмылев, Ю. Е. Алексеев, Е. А. Карпухина, С. А. Баландин. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М., 2005. (руск.)
* Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Гл. ред. Воробьёв Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. (руск.)
* *Серебряков И. Г.* Экологическая морфология растений. Жизненные формы покрытосеменных и хвойных. — М.: Высшая школа, 1962. (руск.)
* Энциклопедия лесного хозяйства: в 2 х томах. — М.: ВНИИЛМ, 2006. (руск.)

{{commonscat}
# Фундаменталізм

**Фундаменталізм** — агульнае найменне крайне кансерватыўных філасофскіх, маральных і сацыяльных плыняў. Фундаменталізм часта з'яўляецца рэакцыяй на працэсы глабалізацыі і секулярызацыі, якія працякаюць у сучасным грамадстве. Адным з варыянтаў дадзенай плыні з'яўляецца фундаменталізм рэлігійны.

## Рэлігійны фундаменталізм

У якасці адной з асноўных сваіх задачаў рэлігійны фундаменталізм разглядае вяртанне рэлігійным структурам дамінуючых пазіцый у грамадстве. Асноўнымі яго ідэалагічнымі палажэннямі з'яўляюцца неабходнасць строгага прытрымлівання прадпісанням, устаноўленым у рэлігійных свяшчэнных кнігах, недапушчальнасць крытыкі, альбо ліберальныя трактаванні пазначаных тэкстаў.

## Гл. таксама

* Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба

## Зноскі
# Philips

| Koninklijke Philips Electronics N.V. |
| --- |
|  |
|  |
| Тып | N.V. |
| Лістынг на біржы | ISE:**PHIA** |
| Заснаванне | 1891, Эйндхавен |
| Заснавальнікі | Фрэдэрык Філіпс[d] і Джэрард Філіпс[d] |
| Краіна | * Нідэрланды
 |
| Размяшчэнне |  Амстэрдам, Нідэрланды |
| Адрас | * Амстэрдам
* Эйндхавен[…]
 |
| Ключавыя постаці |
Gerard Kleisterlee CEO |
| Галіна | Кангламерат: бытавая тэхніка светлавыя рашэнні ахова здароўя |
| Прадукцыя | праграмнае забеспячэнне |
| Уласны капітал | * 14,4 млрд € (31 снежня 2021)
 |
| Абарот | ▲€ 25,42 млрд (2010) |
| Аперацыйны прыбытак | ▲€ 2,065 млрд (2010) |
| Чысты прыбытак | ▲€ 1,446 млрд (2010) |
| Актывы | * ▲31 млрд € (31 снежня 2021)
 |
| Капіталізацыя | * ▼25,7 млрд $ (2 лютага 2022)
 |
| Колькасць супрацоўнікаў | 114.500 (2011) |
| Дэвіз | «Разумна і проста» («Sense and simplicity») |
| Даччыныя кампаніі | Philips (United States)[d], Philips (France)[d], Philips (Belgium)[d], Philips (Israel)[d], Philips (Germany)[d], Philips (Canada)[d], Mullard[d], Valvo[d], Radiotechnique (Compelec)[d], Philips Interactive Media, Inc.[d], N.V. Philips Phonografische Industrie[d], Magnavox[d], Philips (Finland)[d], PolyGram[d], C.H.F. Müller[d], Philips Consumer Lifestyle International B.V.[d] і Dordtse Metaalindustrie Johan de Witt[d] |
| Сайт | www.philips.ru |

**Koninklijke Philips Electronics N.V.** (**Філіпс**, англ.: Royal Philips Electronics) — буйны міжнародны канцэрн, які працуе ў вобласці электронікі, медыцынскага абсталявання і святлатэхнікі.

## Зноскі
# Замець

Замець у Арктыцы
**Замець** — ветравы перанос снегу на вышыні некалькіх дзясяткаў сантыметраў над снежным полагам; гарызантальная далёкасць бачнасці пры гэтым не пагаршаецца. Пры дастатковым разгоне, на адкрытых прасторах, асабліва ў стэпавай зоне, замець утворае на дарогах снежныя перамёты, нярэдка цалкам блакуючыя рух аўтатранспарту.

Адзін з відаў мяцеліцы. Можа ўтвараць снежныя застругі ў ветравой цені прадметаў.

Замець з'яўляецца досыць частай пагоднай з'явай.

## Спасылкі

* Атмосферные явления — классификация и описание Архівавана 1 чэрвеня 2020.