Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amazon Kindle

**Amazon Kindle** — серыя прылад для чытання электронных кніг, якая выпускаецца кампаніяй Amazon. Карістальнікі прылад могуць рабіць пакупкі, загружаць, праглядаць і чытаць электронныя кнігі, газеты, часопісы, блогі і іншыя лічбавыя медыяданыя праз бесправадную сетку. Апаратная платформа, распрацаваная кампаніяй Amazon.com, даччынай Lab126, пачыналася як адна прылада, але зараз уключае ў сябе цэлы рад мадэляў: «Kindle», «Kindle 2», «Kindle 3» (зараз «Kindle Keyboard»), «Kindle 4» і «Kindle DX», «Kindle 4 touch», «Kindle 5» і «Kindle Paperwhite», а таксама праграмы «Kindle for PC», «Kindle for iPhone», «Kindle for Mac», «Kindle for Android» і «Kindle for BlackBerry».

Прылады Kindle маюць дысплеі на аснове тэхналогіі электронннага чарніла (E-Ink) — апошняе пакаленне (шостае) апрацоўвае 16 градацый рада для імітацыі чытання на паперы пры мінімальным энергаспажыванні. Kindle можа выкарыстоўвацца без персанальнага камп’ютара. Прылада дае доступ да сеткі Інтэрнэт.

Канкурэнцыю Kindle складаюць іншыя прылады на аснове электроннай паперы: Sony Reader, Barnes & Noble Nook, PocketBook Reader, iRex iLiad і іншыя.

Прашыўкі прылад Kindle заснаваны на ядры Linux для платформы ARM.

## Крытыка

Amazon мае магчымасць па сваім меркаванні выдаляць кнігі, купленыя непасрэдна ў Amazon. Так, напрыклад, былі выдалены раманы Джорджа Оруэла «Скотны двор» і «1984», на распаўсюд якіх кампанія не мела правоў (грошы вярнулі пакупнікам).

## У культуры

Вакол гаджэта Kindle (мяркуючы па ўсім, Kindle 2) развіваецца сюжэт апавядання Стывена Кінга «Ур» («Ur»).

## Крыніцы
# Вадазбор

**Вадазбо́р**, **вадазборны басейн**, **вадазборная плошча** — тэрыторыя, з якой у раку ці яе сістэму, або ў возера сцякаюць паверхневыя і падземныя воды. Абмежаваны водападзеламі.

Вадазборныя басейны Сусветнага акіяна
Гідралагічнае значэнне вадазбору ў ператварэнні атмасферных ападкаў у сцёк.

Гідраграфічныя паказчыкі: плошча,
* даўжыня,
* сярэдняя і найбольшая шырыня,
* вышыня над узроўнем мора,
* форма,
* сярэдні нахіл, каэфіцыент асіметрыі.

Геаграфічныя паказчыкі: геаграфічнае становішча,
* лясістасць,
* азёрнасць,
* густата рачной сеткі,
* разаранасць,
* урбанізацыя

і інш.

Найважнейшая характарыстыка вадазбору — яго плошча.

З рэк Зямлі найбольшыя вадазборы ў Амазонкі (каля 7200 тыс. км²), Конга (каля 3700 тыс. км²), Місісіпі (каля 3200 тыс. км²).

З рэк Беларусі найбольшыя вадазборы ў Дняпра з Прыпяццю (118 тыс. км²), Нёмана (б.з. 44 тыс. км²), Заходняй Дзвіны (б.з. 32 тыс. км²).

## Зноскі

## Літаратура

* Вадазбо́р, вадазборны басейн, вадазборная плошча // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 432. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Вадазбо́р, вадазборны басейн // Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. М. Курловіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 54. — 333 с. — (Энцыкл. б-чка школьніка). — 14 000 экз. — ISBN 5-85700-085-8.
* Водосборная площадь // Т. 5. Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Імперыя Маур’яў

Імперыя Маур’яў пры Ашоку.
**Імперыя Мау́р’яў** — старажытная дзяржава са сталіцай у Паталіпутры, якая існавала ў Паўднёвай Азіі ў 317—180 гадах да н.э.

Дзяржава Маур’яў стала гістарычна значнай неўзабаве па паходаў Аляксандра Македонскага як вынік барацьбы першага маўр’яўскага ўладара-заснавальніка Чандрагупты з царамі Нанда. Чандрагупта, вядомы грэчаскім аўтарам як Сандракот, спрабаваў прыцягнуць Аляксандра Македонскага на свой бок, але без поспеху, і пашыраў сваю дзяржаву без удзелу грэкаў.

Створаная Чандрагуптам імперыя Маур’яў была ў сталым кантакце з Селеўкідамі і грэка-бактрыйскім царствам.

Імперыя Маур’яў дасягнула найвышэйшага росквіту пры Ашоку, які падпарадкаваў велізарную тэрыторыю з насельніцтвам каля 40 000 000 чалавек (20 % ад агульна сусветнага) і распаўсюдзіў будызм.

Імперыя распалася праз 50 гадоў пасля смерці Ашокі ў выніку змовы Шунга, калі на частцы яе тэрыторыі пачала ўладарыць іншая дынастыя.

## Уладары дзяржавы

* 317—298 да н.э. — Чандрагупта
* 298—272 да н.э. — Біндусара
* 272—232 да н.э. — Ашока (Ашокавардхана Піядасі)
* 232—225 да н.э. — Кунала Джармавівардхана (на захадзе)
* 232—225 да н.э. — Дашаратха Дэванампія (на ўсходзе)
* 225—215 да н.э. — Сампраці
* 212—202 да н.э. — Шалішука
* 202—195 да н.э. — Дэваварман
* 195—187 да н.э. — Шатадхану
* 187—180 да н.э. — Брыхадратха

## Літаратура

* Индия в магадхско-маурийскую эпоху // История Индии (краткий очерк) / Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г. — М.: «Мысль», 1973. — 558 c., 18 л. илл.
* *Лелюхин Д. Н.* Структура державы Маурьев по сведениям эдиктов Ашоки // Вестник древней истории № 2, 1998.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Імперыя Маур’яў
* История Древнего Востока » Буддизм и держава Маурьев **(нявызн.)**. Праверана 9 лістапада 2023.
# Medical Subject Headings

**Медыцынскія прадметныя рубрыкі** (**Medical Subject Headings**, скарочана **MeSH**) — усёабдымны кантралюемы слоўнік, які індэксуе часопісныя артыкулы і кнігі па прыродазнаўчых навуках; можа таксама служыць у якасці тэзаўруса, які палягчае пошук інфармацыі. Створаны і абнаўляецца Нацыянальнай медыцынскай бібліятэкай Злучаных Штатаў (NLM), выкарыстоўваецца ў базах артыкулаў Medline і PubMed.

MeSH можа быць прагледжаны і бясплатна загружаны па Інтэрнэту праз Medline. Штогадовае друкарскае выданне перастала выпускацца ў 2007 годзе, і ў наш час MeSH даступны толькі праз Інтэрнэт. Першапачаткова створаны на англійскай мове, MESH быў перакладзены на шматлікія іншыя мовы.

## Каранёвыя катэгорыі іерархіі

Каранёвымі катэгорыямі ў іерархіі дэскрыптараў MeSH з'яўляюцца:

* Анатомія [A]
* Арганізмы [B]
* Хваробы [C]
* Хімічныя рэчывы і сродкі [D]
* Аналітычныя, дыягнастычныя і тэрапеўтычныя метады і абсталяванне [E]
* Псіхіятрыя і псіхалогія [F]
* Біялагічныя навукі [G]
* Фізічныя навукі [H]
* Антрапалогія, адукацыя, сацыялогія і сацыяльныя з'явы [I]
* Тэхналогіі, прадукты харчавання і напоі [J]
* Гуманітарныя навукі [K]
* Інфарматыка [L]
* Персаналіі [M]
* Ахова здароўя [N]
* Характарыстыкі публікацый [V]
* Геаграфічная лакалізацыя [Z]

Поўную іерархію можна паглядзець у en:Wikipedia:MeSH

## Зноскі

## Спасылкі

* Medical Subject Heading Home  (англ.) — падтрымліваецца Нацыянальнай бібліятэкай медыцыны Нацыянальнага інстытута здароўя (ЗША)
* MeSH database tutorials  (англ.)
* Прагляд MeSH:
	+ Entrez  (англ.)
	+ MeSH Browser  (англ.)
	+ Visual MeSH Browser  (англ.) — пошук артыкулаў пра захворванні па леках, якія ўжываліся ў даследаваннях
	+ Reference.MD  (англ.)
	+  Архівавана 31 кастрычніка 2010.
* Спіс класіфікатараў — 2009  (англ.)
# Брытанская Індыя

|  |
| --- |
| Калонія Вялікабрытаніі |
| Індыйская Імперыя |
| Indian Empire |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг Індыі | Герб Індыі |

 |
|
Дэвіз: *«**«Dieu et mon droit»** («Бог і маё права»)»* |
| Гімн: «God Save the King»** («Божа, беражы Караля»)* |
|  Брытанская Індыя ў 1909 |
| <  <
 >  >  >  >  >
1858 — 1947 |
| Сталіца | Калькута (1858 – 1912) Нью-Дэлі (1912 – 1947) Шымла (летняя сталіца) |
| Мова(ы) | Англійская, урду, хіндустані |
| Афіцыйная мова | англійская |
| Рэлігія | індуізм, іслам, сікхізм, будызм і хрысціянства |
| Грашовая адзінка | Брытанская індыйская рупія |
| Плошча | * 4 917 273 км² (1918)
* 4 238 773 км² (1938)
 |
| Насельніцтва | * 318 942 000 чал. (1925)
 |
| Форма кіравання | Канстытуцыйная манархія |
| Імператар |
|  • 1876 – 1901 |
Вікторыя |
|  • 1901 – 1910 |
Эдуард VII |
|  • 1910 – 1939 |
Георг V |
|  • 1936 |
Эдуард VIII |
|  • 1936 – 1947 |
Георг VI |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Брытанская Індыя** (англ.: British Raj) — назва брытанскага каланіяльнага ўладання ў Паўднёвай Азіі з сярэдзіны XVIII стагоддзя па 1947 год. Паступова пашыралася, з часам ахапіла тэрыторыі сучасных Індыі, Пакістана і Бангладэш (і да 1937 года — М’янмы). Тэрмінам Брытанская Індыя звычайна называюць ўсю тэрыторыю каланіяльнага валодання, хоць, строга кажучы, ён адносіўся толькі да тых частках субкантынента, якія знаходзіліся пад непасрэдным брытанскім кіраваннем (адміністрацыя спачатку ў форце Уільям, а потым — у Калькуце і Дэлі); акрамя гэтых тэрыторый існавалі т. зв. «Туземныя княствы», якія фармальна знаходзіліся толькі ў васальнай залежнасці ад Кароны.

У 1947 годзе Брытанскай Індыі была прадастаўлена незалежнасць, пасля чаго краіна была падзелена на два дамініёны — Індыю і Пакістан (захоўвалі статус дамініёна да 1950 і 1956 гг. адпаведна). Пакістан, у сваю чаргу, распаўся ў 1971 годзе з утварэннем дзяржавы Бангладэш.

## Гл. таксама

* Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі
# Лекі

**Лекі, Лекавыя сродкі** — фармакалагічныя сродкі (рэчывы або сумесі рэчываў), якія прайшлі клінічныя выпрабаванні і дазволеныя да прымянення ў прафілактыцы, дыягностыцы і лячэнні захворванняў ўпаўнаважанымі на тое органамі краіны ў вызначаным парадку, атрыманыя з крыві, плазмы крыві, а таксама органаў, тканак чалавека ці жывёл, раслін, мінералаў, метадам сінтэзу або з ужываннем біятэхналогій.

Такім чынам, да лекавых сродках адносяцца рэчывы расліннага, жывёльнага ці сінтэтычнага паходжання, якія валодаюць фармакалагічнай актыўнасцю і прызначаныя для вытворчасці і вырабу лекавых формаў.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лекі
# Дарожны рух

Дарожны рух на аўтамагістралі.
**Даро́жны рух** — сукупнасць грамаскіх адносін, якія ўзнікаюць пры перамяшчэнні людзей і грузаў пры дапамозе транспартных сродкаў або без іх у межах дарог.

Дарожны рух падчыняецца правілам дарожнага руху, якія ўключаюць у сябе як свод законаў, так і нефармальныя правілы, якія вырабатываюцца з цягам часу.

Арганізаваны дарожны рух мае добра распрацаваную сістэму прыярытэтаў праезда, разметку і сістэму знакаў, сродкі рэгулявання патокаў на скрыжаваннях.

## Гл. таксама

* Правілы дарожнага руху

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дарожны рух
# Сродкі масавай інфармацыі

| Сродкі масавай інфармацыі |
| --- |
| Галіна | медыяіндустрыя[d] |
|  |
| Кароткая назва | СМИ, СМІ, СМІ і ЗМІ |
| Сфера дзейнасці | інфармацыя, журналістыка і камунікацыя |
| Вывучаецца ў | медыязнаўства[d], камунікацыйныя даследванні[d], навука пра ўзаемадзеянне[d], media sociology[d] і media history[d] |
| Вырабляе | інфармацыя |
| Супрацьлегласць | personal media[d] і Q2259668? |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Сро́дкі ма́савай інфарма́цыі (СМІ)** — сродак данясення інфармацыі (славеснай, гукавой, візуальнай) паводле прынцыпу шырокавяшчальнага канала, які ахоплівае вялікую аўдыторыю і дзейнічае на пастаяннай аснове.

Да СМІ адносяцца:

* Друкаваныя выданні (прэса): газеты, часопісы
* Электронныя СМІ: тэлебачанне, радыё, інтэрнэт

З цягам часу разгляданне СМІ як «інфармуючых» адышло ў мінулае: у залежнасці ад вугла разглядання выкарыстоўваюцца эпітэты «забаўляльныя» і нават «фарміруючыя» (грамадскае меркаванне). Развіццё механізму зваротнай сувязі, то бок наяўнасць фармальнай магчымасці ўплыву ці выказвання свайго меркавання з боку слухачоў, гледачоў і чытачоў надае СМІ характар не аднанакіраванай камунікацыі. У сувязі з гэтым СМІ ў сацыялогіі вызначаюць як «сродкі масавай камунікацыі».

Свабода сродкаў масавай інфармацыі ў той ці іншай краіне вымяраецца індэксам свабоды прэсы.

## Прычыны выкарыстання

Да выкарыстання СМІ спрычыняюцца наступныя патрэбы:

1. парада;
2. змяншэнне пачуцця асабістай небяспекі;
3. веды пра навакольны свет;
4. падтрымка сваіх поглядаў;
5. разуменне жыццёвых абставін;
6. спагада;
7. грамадcкая сувязь;
8. замяшчэнне грамадcкай сувязі;
9. супольнасць з іншымі — узаемападтрымка і салідарнасць;
10. уцёкі ад турбот;
11. стварэнне свету мрояў;
12. баўленне часу;
13. зняццё пачуццёвай напружанасці;
14. планаванне часу.

## Беларусь

На ліпень 2013 года на ўліку ў Міністэрстве інфармацыі Рэспублікі Беларусь стаяла 523 друкаваныя перыядычныя выданні (газеты і часопісы), 166 радыёстанцый і 89 тэлеканалаў. Пагатоў у Беларусі распаўсюджвалі каля 4000 замежных газет і часопісаў, звыш паловы якіх складалі расійскія выданні. Астатнія друкаваныя выданні паходзілі з ЗША, Казахстана і 9 краін Еўропы: сумежных Латвіі, Літвы, Польшчы і Украіны, а таксама Вялікабрытаніі, Італіі, Нідэрландаў, Германіі і Фінляндыі. Агульны разавы наклад замежнай перыёдыкі складаў каля 1 млн асобнікаў. Таксама ў Беларусі паказвалі звыш 130 замежных тэлеканалаў, якія маглі дасягаць звыш 50 % хатніх гаспадарак.

На 1 мая 2021 года ў Беларусі налічвалася 9 інфармацыйных агенцтваў, з іх 7 прыватных. Дзейнічала 262 электронныя СМІ, у тым ліку 181 (69 %) дзяржаўны. Сярод іх было: 1) 98 тэлеканалаў, з іх 54 прыватныя; 2) 164 радыёстанцыі, з іх 137 (83 %) дзяржаўных. Існавала 1615 друкаваных СМІ, у тым ліку 1183 (73 %) прыватных. Сярод іх было: 1) 854 часопісы, з іх 647 (75 %) прыватных; 2) 720 газет, з іх 506 (70 %) прыватных; 3) 41 альманах, бюлетэнь і каталог, з іх 30 прыватных.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сродкі масавай інфармацыі
# Тэхналогія

**Тэхналогія** (ад грэч. téchne — мастацтва, майстэрства, уменне і грэч. logos — вывучэнне) — сукупнасць метадаў і інструментаў для дасягнення пажаданага выніку; метад пераўтварэння дадзенага ў неабходнае; спосаб вытворчасці.

Сучасныя тэхналогіі заснаваныя на дасягненнях навукова-тэхнічнага прагрэсу і арыентаваныя на вытворчасць прадукту: матэрыяльная тэхналогія стварае матэрыяльны прадукт, інфармацыйная тэхналогія — інфармацыйны прадукт.

Тэхналогіяй ці тэхналагічным працэсам часта называюць таксама самі аперацыі здабычы, транспарціроўкі і перапрацоўкі, якія з’яўляюцца асновай вытворчага працэсу.

Паводле метадалогіі ААН тэхналогія можа быць *у чыстым выглядзе* — метады і тэхніка вытворчасці тавараў і паслуг (англ.: dissembled technology), альбо *ўвасобленай* — ахопліваць машыны, абсталяванне, збудаванні, вытворчыя сістэмы і прадукцыю з высокімі тэхніка-эканамічнымі параметрамі (англ.: embodied technology).

## Гл. таксама

* Гідраформінг
* Стэлс
* Ханінгаванне
# Катастрофа шатла «Чэленджэр»

Выбух шатла «Чэленджэр»
**Катастрофа шатла «Чэленджэр»** адбылася 28 студзеня 1986 года. Касмічны карабель «Чэленджэр» місіі STS-51L падарваўся на 73-й секундзе палёту, што прывяло да згубы ўсіх семярых членаў экіпажа. Шатл разбурыўся ў 11:39 EST (16:39 UTC, 19:39 MSK) над Атлантычным акіянам каля ўзбярэжжа цэнтральнай часткі паўвострава Фларыда, ЗША.

## Прычына катастрофы

Разбурэнне лятальнага апарата было выклікана пашкоджаннем ушчыльняльнага кальца правага цвёрдапаліўнага паскаральніка пры старце. Пашкоджанне кальца стала прычынай прарыву швоў паскаральніка, услед за чым гарачыя газы высокага ціску прадраліся з цвёрдапаліўнага рухавіка вонкі, трапілі ў прылеглыя канструкцыі паскаральніка і дасягнулі вонкавага паліўнага бака. Гэта прывяло да падзелу хваставога мацавання правага цвёрдапаліўнага паскаральніка і разбурэння канструкцыі вонкавага паліўнага бака. Пад уздзеяннем аэрадынамічных нагрузак разбурыўся і арбітэр.

## Раследванне катастрофы

У выніку працяглай пошукава-выратавальнай аперацыі, з дна акіяна былі падняты шматлікія фрагменты карабля, у тым ліку і адсек экіпажа. Хоць дакладны час згубы экіпажа невядомы, высвятлілася, што некаторым яго членам удалося выжыць пры асноўным выбуху. Аднак шатл не быў абсталяваны сістэмай аварыйнага пакідання, і астранаўты не перажылі сутыкненні адсека з паверхняй акіяна.
Пасля катастрофы праграма шатлаў была згорнутая на 32 месяцы. Для расследавання крушэння прэзідэнтам ЗША Рональдам Рэйганам была прызначана адмысловая камісія пад кіраўніцтвам дзяржаўнага сакратара Уільяма Роджэрса. Камісія прыйшла да высновы, што вызначальнымі фактарамі, якія прывялі да катастрофы, паслужылі карпаратыўная культура і працэдура прыняцця рашэнняў НАСА. Кіраўнікі НАСА з 1977 года ведалі пра патэнцыйна небяспечныя дэфекты ўшчыльняльных кольцаў, якія пастаўляюцца падрадчыкам *Morton Thiokol*, аднак яны не звярталі на гэта належнай увагі. Яны таксама занядбалі папярэджаннямі канструктараў пра небяспеку запуску карабля ва ўмовах нізкіх тэмператур той раніцы і не рапартавалі начальству пра гэтыя асцярогі. Камісія Роджэрса прад’явіла НАСА дзевяць рэкамендацый, якія неабходна было выканаць для ўзнаўлення палётаў шатлаў.

За запускам назірала мноства гледачоў, бо сярод экіпажа на караблі знаходзілася Крыста Маколіф, першы ўдзельнік праекта «Настаўнік у космасе». Сродкі масавай інфармацыі асвятлялі катастрофу з небывалай маштабнасцю: адно з даследаванняў паказала, што 85 % апытаных амерыканцаў даведаліся пра крушэнне праз гадзіну пасля яго. Катастрофа стала аб’ектам мноства абмеркаванняў у галіне бяспекі палётаў. На аснове гэтых падзей у 1990 годзе была знятая тэлестужка «Чэленджэр».

## Крыніцы
# Антон Брукнер

| Антон Брукнер |
| --- |
| ням.: Anton Bruckner |
|  |
| Асноўная інфармацыя |
| Дата нараджэння | 4 верасня 1824(1824-09-04)[…] |
| Месца нараджэння | * Ансфельдэн[d], Лінц-Ланд[d], Верхняя Аўстрыя, Аўстрыя[…]
 |
| Дата смерці | 11 кастрычніка 1896(1896-10-11)[…] (72 гады) |
| Месца смерці | * Вена, Аўстра-Венгрыя[…]
 |
| Краіна | * Аўстрыйская імперыя
* Цыслейтанія
 |
| Бацька | Anton Bruckner[d] |
| Маці | Theresia Helm[d] |
| Альма-матар | * Венскі ўніверсітэт музыкі і выканальніцкага мастацтва
 |
| Месца працы | * Венскі ўніверсітэт
* Венскі ўніверсітэт музыкі і выканальніцкага мастацтва
 |
| Музычная дзейнасць |
| Педагог | Leopold von Zenetti[d], Simon Sechter[d] і Otto Kitzler[d] |
| Прафесіі | кампазітар, музыказнавец, тэарэтык музыкі, музычны педагог, арганіст, выкладчык універсітэта, настаўнік, дырыжор |
| Інструменты | арган і фартэпіяна |
| Жанры | класічная музыка і сімфонія |
| Выхаванцы | Károly Aggházy[d], Émile Jaques-Dalcroze[d], Alexander von Zemlinsky[d], Franz Schmidt[d] і Vladimir de Pachmann[d] |
| Грамадская дзейнасць |
| Член у | * Katholische Österreichische Studentenverbindung Austria-Wien[d]
 |
| Узнагароды |  ганаровы доктар Венскага ўніверсітэта[d] |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Анто́н Бру́кнер** (ням.: Anton Bruckner; 4 верасня 1824, Ансфельдэн, Верхняя Аўстрыя — 11 кастрычніка 1896, Вена) — аўстрыйскі кампазітар, арганіст і музычны педагог, вядомы ў першую чаргу сваімі сімфоніямі, месамі і матэтамі.

Выкладаў у Венскім ўніверсітэце музыкі і выканальніцкага мастацтва.

## Зноскі
# Праграмаванне

**Праграмаванне** — тэарэтычная і практычная дзейнасць па стварэнні праграм; працэс, які вядзе ад зыходнай пастаноўкі вылічальнай задачы да з’яўлення выканальных камп’ютарных праграм. Праграмаванне ўключае ў сябе такія віды дзейнасці, як аналіз, распрацоўку разумення, генерацыю алгарытмаў, праверку патрабаванняў алгарытмаў, уключаючы іх карэктнасць і спажыванне рэсурсаў, і ажыццяўленне алгарытмаў у мэтавай мове праграмавання. Зыходны код пішуць на адной або некалькіх мовах праграмавання. Мэта праграмавання заключаецца ў тым, каб знайсці паслядоўнасць інструкцый, якая аўтаматызуе выкананне пэўнай задачы або рашэнне дадзенай праблемы. Працэс праграмавання, такім чынам, часта патрабуе экспертных ведаў у многіх разрозненых прадметах, у тым ліку ведаў аб прадметнай вобласці, спецыялізаваных алгарытмаў і фармальнай логікі.

Звязаныя задачы ўключаюць у сябе тэставанне, адладку, падтрыманне зыходнага кода, укараненне сістэмы зборкі і кіраванне атрыманымі артэфактамі, такімі як машынны код камп’ютарных праграм. Яны маглі б лічыцца часткай працэсу праграмавання, але часта тэрмін «распрацоўка праграмнага забеспячэння» выкарыстоўваецца для гэтага шырэйшага працэсу, а тэрмін «праграмаванне», «рэалізацыя» або «кадаванне» рэзервуецца для фактычнага напісання кода. Распрацоўка праграмнага забеспячэння спалучае ў сабе тэхнічныя метады з практыкай распрацоўкі праграмнага забеспячэння.

## Гл. таксама

* Праграміст

## Літаратура

* *Савіцкі М.* Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы / Мікола Савіцкі. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2009. — ISBN 978-985-6742-83-8
# Дагавор

**Дагаво́р** (таксама **дамова**) — пагадненне паміж дзвюма або некалькімі асобамі пра ўсталяванне, змену або спыненне грамадзянскіх правоў і абавязкаў.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дагавор
# Герберт Сайман

| Герберт Аляксандэр Сайман |
| --- |
| Herbert A. Simon |
|  |
| Дата нараджэння | 15 чэрвеня 1916(1916-06-15)[…] |
| Месца нараджэння | * Мілуокі, акруга Мілуокі[d], Вісконсін, ЗША
 |
| Дата смерці | 9 лютага 2001(2001-02-09)[…] (84 гады) |
| Месца смерці | * Пітсбург, акруга Алегейні[d], Пенсільванія, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Род дзейнасці | эканаміст, палітык, сацыёлаг, выкладчык універсітэта, спецыяліст у галіне інфарматыкі, палітолаг, social scientist |
| Навуковая сфера | эканоміка, кібернетыка |
| Месца працы | * Універсітэт Карнегі — Мелан
* Ілінойскі тэхналагічны інстытут[d]
 |
| Альма-матар | * Чыкагскі ўніверсітэт
 |
| Навуковы кіраўнік | Генры Шульц[d] і Harold Lasswell[d] |
| Вядомыя вучні | Pierre-Jacques Courtois[d] |
| Вядомы як |
адзін з распрацоўшчыкаў гіпотэзы Ньюэла — Саймана |
| Член у | * Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Асацыяцыя вылічальнай тэхнікі[d]
* Сусветная акадэмія навук[d]
* Эканаметрычнае таварыства[d]
 |
| Узнагароды | член Эканаметрычнага таварыства[d] (1954) APA Award for Distinguished Scientific Contributions to Psychology[d] (1969) прэмія Цьюрынга (1975)  прэмія Уільяма Проктэра за навуковыя дасягненні[d] (1980) honorary doctorate from the University of Montpellier-III[d] (1983) Гібсаўская лекцыя[d] (1984)  прэмія Гаральда Пендэра[d] (1987) тэарэтычная прэмія фон Неймана[d] (1988) William James Fellow Award[d] (1989) AAAI Fellow[d] (1990) APA Award for Outstanding Lifetime Contributions to Psychology[d] (1993) член Асацыяцыі вылічальнай тэхнікі[d] (1994) IJCAI Award for Research Excellence[d] (1995) John Gaus Award[d] (2000) заслужаны член Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі[d] член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук Honorary Fellow of the British Psychological Society[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Герберт Аляксандэр Сайман** (англ.: Herbert A. Simon, 15 чэрвеня 1916, Мілуокі — 9 лютага 2001, Пітсбург) — выдатны амерыканскі вучоны яўрэйскага паходжання ў галіне сацыяльных, палітычных і эканамічных навук, адзін з распрацоўшчыкаў гіпотэзы Ньюэла-Саймана.

Ён аказаў прыкметны ўплыў на развіццё тэорыі арганізацыі, менеджменту і кіраўніцкіх рашэнняў. Г. Сайман быў членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША. Ён доўгі час працаваў прафесарам камп’ютарных навук і псіхалогіі ва ўніверсітэце Карнегі-Мелона ў Пітсбургу. Яго працы ў галіне вылічальнай тэхнікі і штучнага інтэлекту аказалі істотны ўплыў на развіццё кібернетыкі.

Значны тэарэтычны ўклад Г. Саймана ў навуку кіравання атрымаў годнае прызнанне ў 1978 годзе, калі яму была прысуджана Нобелеўская прэмія па эканоміцы «за наватарскія даследаванні працэсу прыняцця рашэнняў у эканамічных арганізацыях, у фірмах».

## Зноскі

## Літаратура

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* Аўтабіяграфія Герберта Саймана на Нобелеўскім сайце  (англ.)