Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1953

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1930-я
* 1940-я
* **1950-я 1960-я
* 1970-я
 |
| Гады: | * 1950
* 1951
* 1952
* **1953 1954
* 1955
* 1956
 |

|  |
| --- |
| **1953 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Падпісанне пагаднення аб спыненні баявых дзеянняў Карэйскай вайны, 27 ліпеня.
* люты: У Японіі адноўлена тэлевяшчанне.
* 26 сакавіка: Джонас Солк абвяшчае стварэнне вакцыны ад поліяміэліту.
* 10 красавіка: Генеральным сакратаром ААН абраны Даг Хамаршэльд.
* 5 мая: Заснаваны Ордэн Карла Маркса ў ГДР.
* 26 мая: Першае пакарэнне чалавекам Эверэста.
* 25 чэрвеня: У Маскве арыштаваны Лаўрэнцій Берыя.
* 26 ліпеня: Паўстанцы на чале з Фідэлем Кастра паспрабавалі ўзять штурмам казармы Манкада ў Сант’яга-дэ-Куба.
* 27 ліпеня: Скончылася Карэйская вайна — ЗША, КНР, Паўднёвая і Паўночная Карэя падпісалі пагадненне аб спыненні баявых дзеянняў.
* 20 кастрычніка: У ЗША выйшла ў свет антыўтопія Рэя Брэдберы «451 градус па Фарэнгейту».
* 9 лістапада: Абвешчана незалежнасць Камбоджы ад Францыі.
* 13 лістапада: З канвеера сышоў першы аўтамабіль SEAT.
* 23 лістапада: Уведзена ў эксплуатацыю Асіповіцкая ГЭС на рацэ Свіслач.
* 24 снежня: У выніку актыўнасці вулкана Руапеху (Новая Зеландыя) быў змыты селявымі патокамі пасажырскі цягнік.

## Нарадзіліся

* 26 студзеня: Андэрс Расмусен, прэм’ер-міністр Даніі
* 3 сакавіка: Валерый Васілевіч Маслюк, беларускі рэжысёр
* 16 мая: Пірс Броснан, ірландскі акцёр
* 29 мая: Аляксандр Абдулаў, расійскі акцёр (пам. 3.1.2008)
* 17 чэрвеня: Іва Бабул, украінскі спявак і кампазітар
* 10 ліпеня: Васіль Сахарчук, беларускі паэт
* 23 жніўня: Артурас Паўлаўскас, літоўскі палітычны дзеяч
* 25 жніўня: Уладзімір Арлоў, беларускі пісьменнік
* 1 верасня: Ахмад Шах Масуд, афганскі палявы камандзір
* 2 верасня: Джон Зорн, амерыканскі кампазітар
* 22 верасня: Сегален Руаяль, французскі палітык
* 6 кастрычніка: Аляксандр Баркашоў, расійскі палітык

## Памерлі

* 3 сакавіка: Джэймс Джэй Джэфрыс, амерыканскі баксёр
* 5 сакавіка: Іосіф Сталін, савецкі дыктатар, Генеральны сакратар ЦК КПСС
* 27 красавіка: Мод Гон, ірландская грамадска-палітычная дзяячка
* 27 красавіка: Іван Саланевіч, рускі манархіст, мысляр, журналіст і грамадскі дзеяч, выхадзец з Гродзенскай губерні
* 12 мая: Фрыц Макензен, нямецкі мастак
* 20 кастрычніка: Яўген Хлябцэвіч, беларускі нацыянальны дзеяч, бібліятэказнавец, бібліёграф, літаратуразнавец
* 30 кастрычніка: Імрэ Кальман, венгерскі кампазітар
* 8 лістапада: Іван Бунін, рускі пісьменнік і паэт
* 9 лістапада: Абдэль Азіз ібн Сауд, 1-ы кароль Саудаўскай Аравіі
* 9 лістапада: Дылан Томас, валійскі паэт
# Маары (мова)

| Маары |
| --- |
|  |
| Саманазва | te reo Māori te reo Māori |
| Краіны | — |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Māori Language Commission[d] |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 213 849 чал. (7 сакавіка 2023)
 |
| Статус | уразлівая |
| Класіфікацыя |
| Austro-Tai
аўстранезійскія мовы
Malayo-Polynesian
Nuclear Malayo-Polynesian
Central-Eastern Malayo-Polynesian
Eastern Malayo-Polynesian
акіянійскія мовы
Central–Eastern Oceanic
Central Pacific
Палінезійскія мовы
Nuclear Polynesian
Eastern Polynesian
Tahitic
Маары |
| Пісьменнасць | Māori writing system[d] і Māori Braille[d] |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | мао 437 |
| ISO 639-1 | mi |
| ISO 639-2 | mri і mao |
| ISO 639-3 | mri |
| WALS | mao |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 702 |
| Ethnologue | mri |
| Linguasphere | 39-CAQ-a |
| ABS ASCL | 9304 |
| ELCat | 3571 |
| IETF | mi |
| Glottolog | maor1246 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Ма́ары** (саманазва — *Te reo Māori*) — палінэзійская мова карэннага насельніцтва Новай Зеландыі — маары. Колькасць носьбітаў мовы складае ад 50.000 да 70.000 чалавек, пры гэтым каля 100.000 чалавек разумеюць мову, але не размаўляюць на ёй рэгулярна (агульная колькасць маарыйскага насельніцтва дасягае 530.000 чалавек). Побач з англійскай і новазеландскай мовай глуханямых, маары з’яўляецца афіцыйнай мовай Новай Зеландыі. Найбліжэйшымі па радству мовамі з’яўляюцца самоа і гавайская мовы.

## Гл. таксама

* Таўматавакатангіангакаававатаматэатурыпукакапікімаўнгахаранукупакаівенуакітанатах (тапонім)
* Гімн Новай Зеландыі
* Пакеха
* Моўнае гняздо

## Зноскі
# Канчатак

**Канча́так, фле́ксія** (лац.: flexio — згінанне, выгін) — словазменная службовая марфема, якая размяшчаецца пасля кораня ў канцы слова або пасля суфікса, пры дапамозе якой утвараюцца не новыя словы, а граматычныя, сінтаксічныя формы аднаго і таго ж слова.

## Асаблівасці канчаткаў

* Выступаюць толькі як формаўтваральныя сродкі. Як фармант рэлятыўны канчатак проціпастаўляецца суфіксу — фарманту дэрывацыйнаму, што не мае сінтаксічнага значэння: *лес-нік-**і**, лес-нік-**оў**, лес-нік-**ам.
* Ужываюцца, як правіла, на канцы слова і замыкаюць марфемны рад (выключэнне: словы з постфіксам).
* Не ўваходзяць у аснову слова, не дапаўняюць яго лексічнае значэнне, выражаюць толькі граматычнае значэнне: *бязмежн-**ы**, узнікн-**е.
* Канчаткі — марфемы парадыгматычныя. Парадыгму канчаткаў не маюць нязменныя словы (інфінітывы, дзеепрыслоўі, прыслоўі, безасабова-прэдыкатыўныя словы, нескланяльныя назоўнікі і прыметнікі).

## Віды канчаткаў

### Паводле фанемнага складу

* Аднафанемныя (складаюцца з адной фанемы).
* Двухфанемныя (складаюцца з дзвюх фанем).
* Трохфанемныя (складаюцца з трох фанем).

### Паводле размяшчэння

* Знешнія канчаткі (канцавыя марфемы).
* Унутраныя канчаткі (знаходзяцца паміж 2 асновамі або 2 каранямі). Унутраную флексію маюць складаныя словы, у якіх абедзве часткі скланяюцца.

### Паводле выражанасці

* Матэрыяльна выражаныя: *стал-**а.
* Нулявыя: *стол-**ø.

## Літаратура

* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск — Мінск: Навука і тэхніка, 1985.
* *Шакун Л. М.* Словаўтварэнне. — Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* *Шуба П. П.* Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.