Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сцяг Шатландыі

| Сцяг Шатландыі |
| --- |
| Вялікабрытанія |
|  |
| Зацверджаны | 1286 |
| Прапорцыя |  1:2, 2:3, 3:5, 4:5 |

Каралеўскі штандар
**Сцяг Шатландыі** (англ.: Flag of Scotland, скотс: Banner o Scotland, шатл. гэл.: Bratach na h-Alba) уяўляе сабой сіняе палотнішча з белым (у геральдыцы срэбным) касым (Андрэеўскім) крыжам. Суадносіны бакоў не рэгламентаваныя, звычайна выкарыстоўваюць палотнішчы 5:3 або 3:2. Шырыня палос, што ўтвараюць крыж, павінна складаць 1/5 ад вышыні сцяга.

Шатландскі сцяг з'яўляецца адным з самых старажытных нацыянальных сцягоў у свеце, яго з'яўленне, паводле легенд, адносіцца да 832 года, калі кароль скотаў Ангус перад бітвай з англа-саксамі ўбачыў у небе знак у выглядзе X-падобнага крыжа, на якім, паводле паддання, быў раскрыжаваны Андрэй Першазванны, які лічыцца заступнікам Шатландыі. Бітва была выйграна, а малюнак белага крыжа на нябесна-блакітным полі стаў адным са сімвалаў Шатландыі.

Шатландскі сцяг увайшоў у якасці складовай часткі ў сцяг Вялікабрытаніі.

## Гл. таксама

* Андрэеўскі сцяг

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сцяг Шатландыі
# Накцюрн

**Накцюрн** (ад фр.: nocturne «начны») — першапачаткова цыкл рознахарактарных музычных п’ес пераважна для ансамбля струнных ці духавых інструментаў, прызначаны для выканання ў начны ці вячэрні час на вольным паветры. Блізкі да дывертысмента, серэнады, касацыі (В. А. Моцарт, І. Гайдн).

З XIX стагоддзя **накцюрнам** называюць інструментальную мініяцюру (пераважна для фартэпіяна) лірыка-сузіральнага характару з кантыленнай мелодыяй і акампанементам, які мерна пагойдваецца. Форма звычайна 3-часткавая з кантраснай сярэдзінай, радзей ронда.

Стваральнік фартэпіяннага накцюрна — Дж. Філд.

Лепшыя ўзоры накцюрна належаць Ф. Шапену, які паглыбіў яго вобразна-эмацыянальны змест. Тып праграмнага накцюрна ёсць у Р. Шумана (цыкл «начных п’ес» ор. 23) і Ф. Ліста («Мроі кахання»). Часам накцюрн уваходзіць у склад буйных інструментальных форм (7-я сімфонія Г. Малера, саната h moll Ф. Шапена), у сцэнічную музыку («Сон у летнюю ноч» Ф. Мендэльсона, «Дафніс і Хлоя» М. Равеля), у камерна-інструментальныя (2-і квартэт А. Барадзіна) і вакальныя творы (Дж. Расіні, Дж. Вердзі, М. Глінка, Б. Брытэн). Узоры накцюрна ў рускай класічнай музыцы стварылі П. Чайкоўскі, А. Скрабін.

Тэрмін «накцюрн» выкарыстаў К. Дэбюсі для назвы праграмнай сімфанічнай сюіты, П. Хіндэміт уключыў накцюрн у фартэпіянную сюіту «1922».

У беларускай музыцы накцюрны ёсць у П. Падкавырава, Я. Цікоцкага. Найчасцей беларускія кампазітары пішуць накцюрны для розных інструментальных складаў, уключаюць у цыклы рознахарактарных п’ес (М. Аладаў, А. Багатыроў, Л. Абеліёвіч, С. Картэс, Л. Шлег). У буйных інструментальных формах накцюрн трапляецца пераважна ў перепрацаваным выглядзе ў Л. Абеліёвіча, М. Аладава, Г. Вагнера (лірыка-філасофскія павольныя часткі сімфоній). Блізкія да накцюрна некаторыя лірычныя сцэны беларускіх балетаў («Мара», «Маленькі прынц» Я. Глебава).

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 131. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
# Поль Дзюка

| Поль Абрахам Дзюка |
| --- |
| фр.: Paul Dukas |
|  |
| Асноўная інфармацыя |
| Імя пры нараджэнні | фр.: Paul Abraham Dukas |
| Дата нараджэння | 1 кастрычніка 1865(1865-10-01)[…] |
| Месца нараджэння | * I акруга Парыжа, Парыж, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя[…]
 |
| Дата смерці | 17 мая 1935(1935-05-17)[…] (69 гадоў) |
| Месца смерці | * Парыж, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя
 |
| Месца пахавання | * Крэматорый-калумбарый Пер-Лашэз[d]
 |
| Краіна | * Францыя
 |
| Жонка | Suzanne Pereyra[d] |
| Дзеці | Adrienne Thérèse Dukas[d] |
| Альма-матар | * ліцэй Цюрго[d]
* Парыжская Вышэйшая нацыянальная кансерваторыя музыкі і танца[d]
 |
| Месца працы | * Парыжская Вышэйшая нацыянальная кансерваторыя музыкі і танца[d]
* Нармальная школа музыкі[d]
 |
| Музычная дзейнасць |
| Педагог | Georges Mathias[d], Théodore Dubois[d] і Ernest Guiraud[d] |
| Прафесіі | кампазітар, музычны крытык |
| Інструменты | фартэпіяна |
| Жанры | опера, сімфонія і impressionist music[d] |
| Выхаванцы | Аліўе Месіян, Claude Arrieu[d], Tony Aubin[d], Дарыюс Міё, Elsa Barraine[d], Yvonne Desportes[d] і Joaquín Villatoro[d] |
| Грамадская дзейнасць |
| Член у | * Акадэмія прыгожых мастацтваў (17 мая 1935)
 |
| Узнагароды |   Рымская прэмія[d] (1888) |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Поль Абрахам Дзюка** (фр.: Paul Dukas; 1 кастрычніка 1865, Парыж — 17 траўня 1935, там жа) — французскі кампазітар, музычны крытык і педагог.

## Зноскі

## Спасылкі

* Поль Дюка (англ.) на сайце *AllMusic*
* Поль Дзюка: Ноты твораў на *International Music Score Library Project*
# Авіяцыя

Планёр
**Авія́цыя** (фр.: aviation, ад лац.: avis — птушка) — тэорыя і практыка палёту ў паветры на лятальных апаратах, цяжэйшых за паветра.

## Лятальныя апараты

Boeing 747—200
* Ракета,
* Паветраны шар,
* Дырыжабль,
* Самалёт (у т.л. гідрапланы),
* Аўтажыр,
* Верталёт

А таксама: планёр, дэльтаплан, БПЛА.

## Гісторыя

Бамбардзіроўшчык B-52 скідвае бомбы
Авіяцыя пачала развівацца ў пачатку XX ст. Першы паспяховы палёт на самалёце з рухавіком унутранага згарання ажыццявілі 17 снежня 1903 г. амерыканскія механікі браты Уілбур і Орвіл Райт.
Услед за гэтым будуюць самалёты Альберта Сантас-Дюмон, Ф. Фербер, Я. М. Гаккель, Д. П. Грыгаровіч, Ігар Сікорскі.

З сярэдзіны 1920-х у самалётабудаванні пачалі выкарыстоўваць дзюралюміній; да сярэдзіны 1930-х адбыўся пераход ад біплана да манаплана.

У канцы 1930-х з'явіўся рэактыўны рухавік. З пачатку 1950-х рэактыўныя самалёты сталі выкарыстоўваць і ў цывільнай авіяцыі, у ваенна-паветраных сілах з'явіліся звышгукавыя самалёты.

К пачатку 1990-х серыйныя самалёты дасягнулі хуткасці 3000-3500 км / г, максімальнай вышыні палёту больш за 30 км і далёкасці да 15 тыс. км.

## Гл. таксама

* ICAO
* Касманаўтыка
* Аэрапорт
* Авіякампанія
* Цывільная авіяцыя
* Вайсковая авіяцыя

## Крыніцы

## Літаратура

* Авія́цыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 66—68. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* *Шенкин В. П.* Авиа́ция // Авиация: Энциклопедия (руск.) / Гл. ред. Г. П. Свищёв. — М.: Большая российская энциклопедия: Центральный аэрогидродинамический институт, 1994. — С. 28—32. — 736 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-85270-086-X.
* Авиа́ция / Яковлев А. С. // Т. 1. А — Ангоб. — М. : Советская энциклопедия, 1969. — С. 64—68. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Гудзон

| Гудзон |
| --- |
| англ. Hudson River |
|  |
| Характарыстыка |
| Даўжыня | 492 км |
| Басейн | 34 600 км² |
| Расход вады | 210 м³/с |
| Вадацёк |
| Вусце | Верхняя Нью-Ёркская бухта |
|  • Каардынаты | 40°36′00″ пн. ш. 74°02′31″ з. д. |
| Размяшчэнне |
| Водная сістэма | Верхняя Нью-Ёркская бухта |
|

---

 |
| Краіна | * ЗША
 |
|  вусце |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Гудзон** (англ.: Hudson River) — рака на ўсходзе ЗША, якая адносіцца да басейна Атлантычнага акіяна. Даўжыня 492 км (па іншай ацэнцы 520 км), плошча басейна каля 34,6 тыс. км².

## Геаграфія

Рака бярэ пачатак у Адзірандакскіх гарах, працякае ў асноўным па тэрыторыі штата Нью-Ёрк, у ніжнім цячэнні ўтварае шырокі эстуарый, які з’яўляецца мяжой паміж Нью-Ёркам і Нью-Джэрсі. Упадае ў бухту Лоўэры-Бі Атлантычнага акіяна.

Рака суднаходная ніжэй горада Трой, дзе ў яе ўпадае галоўны прыток — рака Магаўк. Гудзон злучаны з азёрамі Эры (Канал Эры), Антарыа і Шамплейн суднаходнымі каналамі, якія ўтвараюць водны шлях да ракі Св. Лаўрэнція. На Гудзоне стаяць гарады Трой, Олбані, Гудзон, Кінгстан, у вусце — Нью-Ёрк.

## Гісторыя

Гудзон зімой
Першым з еўрапейцаў у вусце Гудзона пабываў у 1524 г. італьянец Джавані да Веразана. У 1609 г. раку даследаваў англічанін Генры Хадсан, у гонар якога яна і была затым названая.

## Цікавыя падзеі

15-га студзеня 2009-га года на рацэ Гудзон Аэробус А-320 рэйса 1549 авіякампаніі US Airways здзейсніў аварыйную пасадку. Самалёт, які рухаўся рэйсам Нью-Ёрк - Шарлот (Паўночная Караліна), вылецеў з аэрапорта Ла-Гарден у 15:26 па нью-ёркскаму часу. Набіраючы вышыню, самалёт падняўся над Манхэтэнам і сутыкнуўся са зграяй птушак, у выніку чаго абодва рухавіка А-320 выйшлі з ладу. Улічваючы немагчымасць даляцець да аэрапорта і знаходжанне ўнізе аднаго з самых густанаселеных гарадоў свету, экіпаж прыняў рашэнне аб пасадцы самалёта на паверхню ракі. У выніку высокапрафесійных дзеянняў экіпажа ніхто з 146 пасажыраў і 5 членаў экіпажа не атрымаў цяжкіх раненняў, усе былі выратаваны. Гэта падзея атрымала ў СМІ назву «Цуд на Гудзоне».

## Спасылкі

* Hudson Riverkeeper
* Хадсон даліне ракі Грынуэй Архівавана 25 верасня 2009.
* Hudson Watertrail
* NY / NJ Baykeeper
* Баннерман замак Мэтавым
* Hudson River.com
* ракі праекту
* Beczak экалагічнай адукацыі Цэнтр
* Пірс Чэлсі
* Downtown Boathouse
# Тандыр

| Тандыр |
| --- |
|  |
| Краіна | * Азербайджан
 |
| Месцазнаходжанне | * Японія
* Узбекістан
* Індыя
* Туркменістан
* Таджыкістан
* Расія
* Кыргызстан
* Арменія
* Азербайджан
 |
| Краіна паходжання | * Кітай
 |
| Статус нематэрыяльнай культурнай спадчыны | List of Intangible Cultural Heritage of Armenia[d] і Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва[d][…] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Схема тандыра.
**Тандыр** — печка-жароўня, мангал асаблівага шарападобнага ці збанападобнага віда для гатавання рознай ежы ў народаў Азіі. Выкарыстоўваўся таксама для абагравання памяшканняў, у культавых і лекавых мэтах. Пашыраны ў краінах Пярэдняй Азіі, Магрыбе, Іспаніі, краінах Лацінскай Амерыкі, Арменіі, Кыргызстане, паўночна-заходнім Кітаі (Усходні Туркестан), на поўдні Расіі, Крыме, Таджыкістане, Туркменіі, Індыі, Узбекістане, Японіі, у Афрыцы, у народаў Балкан. Тандыр традыцыйна з'яўляецца неадменным атрыбутам унутранага двара многіх паўднёвых народаў. Адрозніваецца вялікай цеплаёмістасцю і эканамічнасцю пры расходзе паліва (дроў), паколькі тандыр родам з месцаў, дзе драўніны заўсёды было небагата. Можа быць як стацыянарным, так і пераносным.

## Паходжанне і этымалогія

Эвалюцыя тандыра адбывалася на працягу апошніх пяці тысячагоддзяў. На пачатковым этапе свайго існавання ён рабіўся ўручную з гліны і іграў важную ролю ў кульце вогнепаклонства. Тандыр паходзіць з Месапатаміі і на акадскай мове назва гучала як «цінуру». У сярэднія вякі ён стаў культавым прадметам двара ў сярэднеазіяцкіх вогнепаклоннікаў сартаў. У Закаўказзі ўпамінанні пра шырокія тандыры датуюцца Х—ХІ стагоддзямі. У розных варыянтах напісання гэта слова сустракаецца і ў іншых мовах: у Азербайджане — «тäндыр», у Арменіі — «танір» і «тундыр», у Грузіі — «танэ», у Індыі — «тандур», у Таджыкістане — «танур», Усходнім Туркестане — «танур», у Узбекістане — «тандыр». У Іспаніі і краінах Лацінскай Амерыкі, роўна як і на паўднёвым захадзе ЗША, існуе разнавіднасць тандыра «чыменея», якая ўзыходзіць да арабскіх і берберскіх традыцый. Сучасныя тандыры часта таксама закладваюцца ўручную, але пры іх будаванні ўсё часцей выкарыстоўваюцца цэмент (для падмурка) і цэгла (для сценак).

## Зноскі

## Спасылкі

* «Узбекский тандыр — хлебзавод на дому»
# Герб Украіны

| Герб Украіны |
| --- |
| укр.: Герб України |
|  |
| Дэталі |
| Суб’ект | Украіна і Украінская дзяржава |
| Зацверджаны | 19 лютага 1992 года |
| Шчыт |
сіняга колеру з тонкай жоўтай акантоўкай |
| Заснаванне | 19 лютага 1992 |
| Выкарыстанне |
Будынак Вярхоўнай рады Украіны |

**Герб Украіны** (укр.: Герб України) — адзін з чатырох афіцыйных сімвалаў дзяржавы Украіна.
У цяперашні момант існуе малы герб Украіны, зацверджаны 19 лютага 1992 г.
Асноўным геральдычным сімвалам з’яўляецца Трызуб (укр.: тризуб).

## Паходжанне

Існуе некалькі тэорый аб паходжанні ўкраінскага герба. Самыя верагодныя з іх:

1. Стылізаваная выява сокала-Рарога са складзенымі крыламі — племянны знак рускіх князёў Рурыкавічаў. Птушка Рарог — агністая птушка, якая азначае бога агня — Семаргла.
2. Стылізаванае напісанне слова «Воля».
3. Стылізаванае напісанне слова «Уладзімір» (Уладзімір Вялікі).

## Трызубец у Кіеўскай Русі

Трызубец Уладзіміра Святога.
Старажытнарускія князі выкарыстоўвалі ў якасці асабістых эмблем выявы розных варыянтаў двузубцаў або (радзей) трызубцаў. Кіеўскі князь Уладзімір выкарыстаў у якасці асабістага геральдычнага сімвала на манетах і пячатках трызубец.

## Трызубец у УНР

Герб УНР
Упершыню канстытуцыйна трызубец быў аформлены як дзяржаўны герб у маі 1920 Усеўкраінскай Нацыянальнай Радай.
У 1992 г. Вярхоўная Рада Украіны зацвердзіла сучасны дзяржаўны герб Украіны.

## Праект Вялікага Герба

Вялікі Дзяржаўны Герб Украіны (праект) уяўляе сабой сіні шчыт з залацістым знакам княства Уладзіміра (трызубец), па баках шчытаносцы: справа — казак з мушкетам (герб Войска Запарожскага), злева — каранаваны леў (герб Галіцка-Валынскай дзяржавы), над шчытом — княжы вянок, пад шчытом — пераплеценыя з гронкай каліны каласы пшаніцы і сіне-жоўтая стужка.

## Гл. таксама

* Сцяг Украіны
* Герб УССР

## Зноскі

## Спасылкі

*  Архівавана 5 мая 2007.
*
* Паўторны конкурс на эскіз вялікага герба Украіны (укр.)
# Ядвіга Анжуйская

| Ядвіга |
| --- |
| польск.: Jadwiga Andegaweńska |
|  Партрэт працы Марчэла Бачыярэлі |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Каралева Польшчы  |  |
| 16 кастрычніка 1384 — 18 лютага 1399 |

 |
| Каранацыя | 15 лістапада 1384 |
| Сумесна з | Ягайла (2/18 лютага 1386 — 18 лютага 1399) |
| Папярэднік | Людовік I Вялікі |
| Пераемнік | Ягайла |
|

---

 |
| Нараджэнне | не раней за 3 кастрычніка 1373 і не пазней за 18 лютага 1374* Буда, Kingdom of Hungary[d]
 |
| Смерць | 17 ліпеня 1399* Кракаў, Польскае Каралеўства
 |
| Месца пахавання | * Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава
 |
| Род | Анжу-Сіцылійскі дом |
| Бацька | Людовік Венгерскі |
| Маці | Лізавета Баснійская |
| Муж | Ягайла[…], Kęstutis Kubertavičius[d] і Jonas Purvaneckas[d] |
| Дзеці | Эльжбета Баніфацыя Польская[d] |
| Грамадзянства | * Венгрыя
* Польскае Каралеўства
 |
| Веравызнанне | каталіцызм |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ядвіга Анжуйская** (3 кастрычніка 1373/18 лютага 1374, Буда — 17 ліпеня 1399, Кракаў), каралева польская (1384—1399, з 1386 у шлюбе з Уладзіславам Ягайлам)

## Біяграфічныя звесткі

Герб
Дачка караля венгерскага і польскага Людовіка Венгерскага і Лізаветы Босніяцкай. На каралеўскі сталец абрана пасля смерці бацькі — у 1384, польскія магнаты абвясцілі яе каралевай. У 1385 яна заключыла г.зв. Крэўскую унію. У 1386 годзе была выдадзена замуж за Ягайлу.

У 1397 фундавала ў Пражскім універсітэце асобны калегіум для студэнтаў з ВКЛ («speciale collegium pro Lythwanorum nacione»). У тэстаменце запісала ўласныя сродкі на аднаўленне Кракаўскай акадэміі.

У 1399 годзе каралева польская Ядвіга памерла падчас родаў, не пакінуўшы Ягайлу нашчадкаў.

## Ушанаванне памяці

Доўгі час неафіцыйна ўшаноўвалася ў Польшчы як святая. Урэшце культ быў зацверджаны: Ядвіга была беатыфікавана Каталіцкім Касцёлам у 1986, кананізавана ў 1997; успамін 17 ліпеня.

## Зноскі
# Ваенная разведка

Казацкі раз’езд. Карціна Юзафа Бранта «Казак на кані»
Станцыя радыётэхнічнай разведкі «Кальчуга»
Вялікі атамны разведвальны карабель «Урал»
Баявая разведвальная машына M1127 Stryker
**Вае́нная разве́дка**  — сукупнасць мерапрыемстваў, якія праводзяцца з мэтай здабывання, апрацоўкі і вывучэння звестак аб праціўніку, у тым ліку магчымым, яго ўзброеных сілах, ваенна-эканамічным патэнцыяле і іншых аспектах дзейнасці.

## Арганізацыя і правядзенне

Разведка ваенная вядзецца спецыяльнымі падраздзяленнямі, разведчыкамі і іншымі сіламі і сродкамі з выкарыстаннем розных метадаў. Асноўная задача — забяспечыць камандаванне неабходнай інфармацыяй для прыняцця рашэнняў.

## Класіфікацыя

Паводле маштабу (сферы дзеяння) разведка ваенная падзяляецца на стратэгічную, аператыўную і тактычную. Паводле асяроддзя, у якім вядуцца разведвальныя дзеянні, вылучаюць наземную, паветраную, касмічную, марскую і спецыяльную.

Існуюць таксама віды разведкі паводле характару задач, што выконваюцца, і сродкаў, якія выкарыстоўваюцца. Сярод іх адрозніваюць радыётэхнічную, артылерыйскую, інжынерную, радыяцыйную, хімічную, біялагічную і іншыя.

## Сродкі і метады

У разведцы ваеннай выкарыстоўваюцца разнастайныя тэхнічныя сродкі, такія як арбітальныя станцыі, штучны спадарожнік Зямлі, авіяцыя, разведвальна-ўдарныя комплексы, а таксама лазерныя, тэлевізійныя, магнітаметрычныя і іншыя прылады.

## Крыніцы

## Літаратура

* *В. А. Окунеў.* Разведка ваенная // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 254. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ваенная разведка
# Амаду Тумані Турэ

| Амаду Тумані Турэ |
| --- |
| фр.: Amadou Toumani Touré |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 4-ы Прэзідэнт Малі  |  |
| 8 чэрвеня 2002 — 22 сакавіка 2012 (дэ-факта); 8 красавіка 2012 (дэ-юрэ) |

 |
| Папярэднік | Альфа Умар Канарэ |
| Пераемнік | Амаду Санога (старшыня Нацыянальнага камітэта па аднаўленні дэмакратыі і адраджэнню дзяржавы) Дыўнкундэ Траарэ (Прэзідэнт Малі) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Старшыня Пераходнага Камітэта выратавання нацыі Малі  |  |
| 26 сакавіка 1991 — 8 чэрвеня 1992 |

 |
| Папярэднік | Муса Траарэ (прэзідэнт) |
| Пераемнік | Альфа Умар Канарэ (прэзідэнт) |
|

---

 |
| Нараджэнне |
4 лістапада 1948* Мопці[d], Mopti Cercle[d], Мопці[d], Малі
 |
| Смерць | 9 лістапада 2020(2020-11-09) (72 гады) 10 лістапада 2020 |
| Грамадзянства | * Малі
 |
| Веравызнанне | Іслам, суніцкага толку |
| Партыя | беспартыйны |
| Член у | * Акадэмія навук заморскіх тэрыторый Францыі[d]
 |
| Адукацыя | * Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча
* Агульнавайскавая ваенная школа ў Кулікора[d]
 |
| Званне | генерал арміі |
| Бітвы | * Tuareg rebellion (1990-1995)[d]
 |
| Узнагароды |          |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Амаду Тумані Турэ** (фр.: Amadou Toumani Touré,4 лістапада 1948, Мопці, Французскі Судан — 10 лістапада 2020, Стамбул, Турцыя) — Малійскі палітык і ваенны дзеяч.

Былы вайсковы генерал, займаў пасаду прэзідэнта Малі з 26 сакавіка 1991 да 8 чэрвеня 1992 года і з 8 чэрвеня 2002 года да 8 красавіка 2012 года. Атрымаў прызнанне дзякуючы правядзенню дэмакратычных рэформаў, аднак быў скінуты ў выніку вайсковага перавароту.

## Біяграфія

Першапачаткова імкнуўся стаць настаўнікам, але затым уступіў у шэрагі арміі і пасля навучання ў СССР і Францыі ў 1984 стаў камандуючым парашутыстаў Малі.

Пасля таго, як у 1991 ваенны ўрад Мусы Траорэ жорстка заглушыў народныя дэманстрацыі пратэсту, Турэ узначаліў ваенны пераварот. Прыйшоўшы да ўлады ў якасці кіраўніка Часовага камітэта па ахове здароўя народа, арганізаваў Нацыянальную канферэнцыю, якая выпрацавала новую канстытуцыю Малі.

Пасля прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў перадаў уладу новаму прэзідэнту Альфа Умару Канарэ.

На працягу наступнага дзесяцігоддзя займаўся неваеннай дзейнасцю, у асноўным звязанай з грамадскай аховай здароўя.

Сышоў з узброеных сіл у верасні 2001 года. На прэзідэнцкіх выбарах у Малі 2002 года балатаваўся як незалежны кандыдат. Быў пераабраны ў 2007 годзе.

21 сакавіка 2012 года групоўка ўзброеных сіл учыніла пераварот, незадаволеная тым, як адміністрацыя Турэ рэагуе на дзеянні паўстанцаў на поўначы Малі.

## Крыніцы
# Еменская Арабская Рэспубліка

|  |
| --- |
| Рэспубліка |
| Еменская Арабская Рэспубліка |
| الجمهورية العربية اليمنية |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
| Гімн: *A Nation's Will[d]* |
|  ЕАР на карце Аравійскага паўвострава |
| <
 >
1962 — 1990 |
| Сталіца | Сана |
| Найбуйнейшыя гарады |
Таіз, Хадэйда, Іб |
| Мова(ы) | Арабскі |
| Афіцыйная мова | арабская |
| Грашовая адзінка | Рыал Паўночнага Емена |
| Плошча | 195 тыс. км² |
| Насельніцтва | 7 160 981 (1990) |
| Форма кіравання | рэспубліка і Ваенная дыктатура |
| Прэзідэнт |
|  • 1962—1967 |
Абдала ас-Саляль |
|  • 1967—1974 |
Абдурахман аль-Ір'яні |
|  • 1974—1977 |
Ібрахім аль-Хамдзі |
|  • 1977—1978 |
Ахмад аль-Гашми |
|  • 1978 |
Абдала Абдулкарым аль-Арашы |
|  • 1978—1990 |
Алі Абдала Салех |
| Пераемнасць |
|
< Еменскае Мутавакіліцкае Каралеўства |
|
Емен > |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Еменская Арабская Рэспубліка** (**ЕАР**, **Паўночны Емен**) — дзяржава, якая існавала на паўднёвым захадзе Аравійскага паўвострава з 26 верасня 1962 па 22 мая 1990 года.
Плошча: 195 тыс. км².
Сталіца: Сана (134,6 тыс. жыхароў, даныя на 1977 год).
Грашовая адзінка: еменскі рыал.

Дзяржава знікла пасля аб’яднання ЕАР і НДРЕ ў Еменскую Рэспубліку 22 мая 1990.

## Знешняя палітыка

1 лістапада 1928 паміж СССР і ЕАР заключаны дагавор пра сяброўства і гандаль.

Асноўныя гандлёвыя партнёры: Японія, СССР, КНР, Аўстралія, Францыя, НДРЕ, ФРГ, Саудаўская Аравія.

## Адміністрацыйны падзел

| Мухафазы | Арабская мова (арыгінальная назва) | Адміністрацыйны цэнтр | Плошча км² | Насельніцтва (2004)  | Нумар |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Былы Паўночны Емен (Еменская Арабская Рэспубліка), да 1990 |
| Амран | عمران | Амран | 9,013 | 877,786 | 2 |
| Эль-Далі | الضالع | Эль-Далі | 4,448 | 470,564 | 4 |
| Эль-Бейда | البيضاء | Эль-Бейда | 10,487 | 577,369 | 5 |
| Хадэйда | الحديدة | Хадэйда | 15,407 | 2,157,552 | 6 |
| Эль-Джауф | الجوف | Эль-Хазм | 46,170 | 443,797 | 7 |
| Махвіт | المحويت | Махвіт | 2,452 | 494,557 | 9 |
| Cталічная мухафаза | امانة العاصمه | Сана | 126 | 1,747,834 | 10 |
| Дамар | ذمار | Дамар | 8,705 | 1,330,108 | 11 |
| Хаджа | حجة | Хаджа | 9,376 | 1,479,568 | 13 |
| Іб | إب | Іб | 6,031 | 2,131,861 | 14 |
| Мариб | مأرب | Мариб | 19,529 | 238,522 | 16 |
| Райма | ريمة |  | 2,239 | 394,448 | 17 |
| Саада | صعدة | Саада | 14,364 | 695,033 | 18 |
| Сана | صنعاء | Сана | 13,730 | 919,215 | 19 |
| Таіз | تعز | Таіз | 11,573 | 2,393,425 | 21 |

## Зноскі
# Паўднёвы Пераходны Савет

| Паўднёвы Пераходны Савет |
| --- |
| *
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
 |
|  |
| Агульная інфармацыя |
| Краіна | * Емен
 |
| Дата стварэння | 4 мая 2017 |
| Дата скасавання | 9 студзеня 2026 |
| Штаб-кватэра | * Адэн
 |
| Сайт | stcaden.com |

**Паўднёвы Пераходны Савет** — сепаратысцкі орган улады Еменскай Рэспублікі, створаны Паўднёвым рухам падчас вайны ў Емене ў 2017 годзе.

Створаны 4 красавіка 2017 года савет складаўся з 26 членаў на чале з Айдарусам аль-Зубаідзі (прэзідэнт), а таксама Хані Бін Брэйка (віцэ-прэзідэнт). ППС кіруе большай часткай тэрыторыі ў Паўднёвым Емене. Некаторыя з членаў ППС былі губернатарамі правінцый Далі, Шабва, Хадрамаут, Лахдж, Сакотра і Эль-Махра.

## Гicторыя

Парламент Поўдня
У канцы красавіка 2017 года губернатар правінцыі Адэн Айдарус аль-Зубаiдзi быў звольнены беглым прэзідэнтам Хадзі за нелаяльнасць і за падтрымку Паўднёвага руху. 3 мая ў Адэне былі праведзены буйныя мітынгі ў знак пратэсту супраць рашэння Хадзі. ППС быў утвораны ў маі 2017 года. Праз дзень Хадзі назваў савет нелегітымным.

Пачынаючы з 28 студзеня 2018 года сепаратысты, лаяльныя да ППС, захапілі кантроль над будынкам урада Хадзі ў Адэне.

Прэзідэнт ППС Айдарус аль-Зубаiдзi абвясціў аб надзвычайным становішчы ў сталiцы і аб пачатку працэсу звяржэння ўлады Хадзі над Поўднем.

У ходзе бітвы за Адэн у 2018 годзе, ППС узяў кантроль над горадам.

9 студзеня 2026 года самараспушчаны пасля ўзяцця ўрадавымі войскамі Адэна.

## Зноскі