# Гімалаі

|  |
| --- |
|  |
| Гімалаі |
|  |
|  |
|  |
| Краіны | * Індыя
* Непал
* Кітай
* Пакістан
* Бутан
* Бангладэш
* М’янма
 |
|  |
|  |
| Перыяд утварэння | Мелавы  |
|  |
| Плошча | 1 089 133 км² |
|  |
| Даўжыня | 2 330 км |
|  |
| Шырыня | 1 335 км |
|  |
| Найвышэйшая вяршыня | Джамалунгма  |
|  |
| Найвышэйшы пункт | 8848 м  |
|  |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Гімала́і** (санскр.: हिमालय, IAST: *himālaya*, хіндзі: हिमालय, непальск.: हिमालय, кіт.: 喜馬拉雅山脈) — самыя высокія горы Зямлі. Ланцуг Гімалаяў ляжыць у паўднёвай Азіі, мае 2,5 тыс. км даўжыні і каля 250 км шырыні. Знаходзяцца на тэрыторыі, якая належыць Пакістану, Індыі, Кітаю, Непалу і Бутану. Перадгор’і Гімалаяў таксама займаюць крайнюю паўночную частку Бангладэша. Складаецца з трох галоўных ступеней: Вялікія Гімалаі, Малыя Гімалаі і Сівалік. Горы, якія перавышаюць 8.000 метраў утвараюць Вялікія Гімалаі, у якіх самыя малыя вяршыні маюць вышыню болей 4.000 метраў. З усходу Вялікія Гімалаі мяжуюць з далінай Брахмапутры, а з захаду з Індам. Горы Малых Гімалаяў дасягаюць вышыні 2 400 метраў, толькі на захадзе ўздымаюцца на 4 000 метраў. Самая нізкая ступень — Сівалік, які цягнецца ўздоўж усяе сістэмы ад Брахмапутры да Інда, а яго вышыня не перавышае 2 000 метраў.

Горная сістэма Гімалаяў на стыку Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі мае звыш 2900 км у даўжыню і каля 350 км у шырыню. Плошча складае прыблізна 650 тыс. км². Сярэдняя вышыня грабянёў каля 6 км, максімальная 8848 м — гара Джамалунгма (Эверэст). Тут знаходзіцца 10 васьмітысячнікаў — вяршынь вышынёй больш 8000 м над узроўнем мора. На паўночным захадзе ад заходняга ланцуга Гімалаяў знаходзіцца іншая найвышэйшая горная сістэма — Каракарум.

Насельніцтва галоўным чынам займаецца земляробствам, хоць клімат дазваляе вырошчаваць толькі некалькі відаў злакаў, бульбу і некаторую іншую гародніну. Палі размяшчаюцца на нахільных тэрасах.

## Этымалогія

У старажытных грэкаў і рымлян Гімалаі называліся Імаус (Імаас).

## Геаграфія

Гімалаі ўзвышаюцца над Інда-Гангскай раўнінай 3 ступенямі, якія ўтвараюць горы Сівалік (Перадгімалаі), Малыя Гімалаі (хрыбет Пір-Панджал, Дхаоладхар і іншыя) і аддзеленыя ад іх ланцугом падоўжных упадзін (даліна Катманду, Кашмірская даліна і іншыя) Вялікія Гімалаі, якія дзеляцца на Асамскія, Непальскія, Кумаонскія і Пенджабскія Гімалаі.

Вяршыні больш 8 км над узроўнем мора складаюць Вялікія Гімалаі, самыя нізкія перавалы ў іх знаходзяцца на вышынях больш 4 км. Для Вялікіх Гімалаяў характэрныя грабяні альпійскага тыпу, велізарныя вышынныя кантрасты, магутнае зледзяненне (плошча звыш 33 тысяч км²).

З усходу гэту граду абмяжоўвае даліна Брахмапутры, а з захаду — Інда (гэтыя магутныя рэкі з трох бакоў акружаюць усю горную сістэму). Крайняй замыкальнай паўночна-заходняй вяршыняй Гімалаяў з’яўляецца Нангапарбат (8126 м), усходняй — Намджагбарва (7782 м).

Вяршыні Малых Гімалаяў у сярэднім дасягаюць 2,4 км, і толькі ў заходняй частцы — 4 км над роўнем мора.

Самая нізкая града, Сівалік, цягнецца ўздоўж усёй горнай сістэмы ад Брахмапутры да Інда, нідзе не перавышаючы 2 км.

У Гімалаях бяруць пачатак асноўныя рэкі Паўднёвай Азіі — Інд, Ганг, Брахмапутра. Гімалаі — раён міжнароднага альпінізму (гпераважна ў Непале).

 *Гімалаі з борта Міжнароднай касмічнай станцыі. 2004 год.*
### Тэрыторыі

Геаграфічна Гімалаі знаходзяцца на Індыйскім субкантыненце. Спіс краін і тэрыторый, праз якія праходзяць Гімалаі:

* **Індыя**
	+ Джаму і Кашмір (спрэчная тэрыторыя)
	+ Аруначал-Прадэш (спрэчная тэрыторыя)
	+ Хімачал-Прадэш
	+ Мегхалая
	+ Мізарам
	+ Нагаленд
	+ Сікім
	+ Трыпура
	+ Утаракханд
	+ Дарджылінг у Заходняй Бенгаліі
* **Таджыкістан **Афганістан **Бутан **Кітай**
	+ Аксайчын (спрэчная тэрыторыя)
	+ Тыбет/Паўднёвы Тыбет
	+ Даліна Шаксгама
* **М’янма**
	+ Кочын
* **Непал **Пакістан**
	+ Азад Кашмір (спрэчная тэрыторыя)
	+ Гілгіт-Балтыстан (спрэчная тэрыторыя)
	+ Афганія

## Геалогія

Гімалаі галоўным чынам сфарміраваліся ў трацічным перыядзе алігацэна, у час альпійскага арагенезу. Такім чынам, гэта параўнальна маладыя горы, якія складаюцца з паслядоўных раўнамерных дуг з вышынямі, якія нарастаюць да поўначы. Паўднёвыя перадгор’і складзены пераважна пясчанікамі і кангламератамі, карэнныя схілы і восевая зона — гнейсамі, крышталічнымі сланцамі, гранітамі, філітамі і іншымі крышталічнымі і метамарфічнымі пародамі. Для рэгіёна характэрна рэзкая эрозія глебы, якая прыводзіць да з’яўлення стромых абрываў і горных абвалаў.

Працэс росту Гімалаяў працягваецца. У лістападзе 1999 года альпіністы і навукоўцы з Нацыянальнага геаграфічнага таварыства ЗША, выкарыстоўваючы дадзеныя сістэмы глабальнага спадарожнікавага пазіцыянавання (GPS), устанавілі, што вышыня Эверэста складае 8850 м над узроўнем мора — на 2 м вышэй, чым вызначылі ў сярэдзіне XIX стагоддзя англійскія тапографы і картографы. Праўда, улады Непала пакуль не прызналі новы лік.

## Найвышэйшыя вяршыні

У Гімалаях знаходзяцца 10 з 14 васьмітысячнікаў свету.

Найвышэйшая вяршыня Зямлі знаходзіцца на мяжы Непала і Кітая (Тыбецкі аўтаномны раён). Па-непальску яна завецца — Сагарматха, а па-тыбецку — Боская Маці Зямлі (Джамалунгма). Назву Эверэст гара атрымала ў час першага вымярэння яе вышыні ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў гонар Джорджа Эверэста (англ.: George Everest, 1790—1866), галоўнага геадэзіста тапаграфічнай службы Брытанскай Індыі. Вяршыня гары знаходзіцца на вышыні 8848 м.

## Клімат

Гімалаі аддзяляюць Індыйскую нізіну ад Тыбецкага нагор’я. Паўднёвыя схілы гор знаходзяцца пад уплывам сезонных вятроў — мусонаў. Летам тут выпадаюць багатыя Ападкі — ва ўсходняй частцы да 4 м, у заходняй — да 1 м ападкаў у год. У сваю чаргу, паўночныя схілы знаходзяцца ў сферы дзеяння кантынентальнага клімату, халоднага і сухога.

Высока ў горах маразы летам перавышаюць −25 °C, а зімою тэмпература падае да −40 °C. Тут таксама часта назіраюцца ўраганныя вятры са скорасцю да 150 км/г і рэзкія змены надвор’я.

## Ледавікі

Агульная плошча ледавікоў у Гімалаях складае 33 000 км², аб’ём снегу — каля 6 600 км³. Ледавікі знаходзяцца пераважна вакол найбольш значных горных масіваў і самых высокіх вяршынь. Найболей працяглыя ледавікі — Ганготры і Зема (26 км), а таксама Ронгбук, размешчаны на паўночным схіле гары Джамалунгма.

Ледзяныя цясніны, ледаспады і зоны расколін у ледавіках увесь час змяняюцца. Шырокія палі крупчатага снегу (фірн) сустракаюцца рэдка, бо іх утваэнню перашкаджаюць стромыя схілы. Талыя ледавіковыя воды сілкуюць вялікія рэкі — Ганг, Інд і Брахмапутру.

На захадзе Гімалаяў вышыня снегавой лініі складае прыкладна 5000 м на паўднёвых схілах і 5700—5900 м на паўночных. На ўсходзе Гімалаяў снегавая мяжа на паўднёвых схілах знаходзіцца на вышыні 4500—4800 м, а на паўночных — 6100 м. Ледавікі маюць пераважна дэндрытавы (ці гімалайскі) тып, яны спускаюцца на 1300—1600 м ніжэй снегавой лініі.

## Расліннасць

У Гімалаях ясна бачна яруснае размеркаванне расліннасці: знізу ўгару змяняюцца тэраі (забагненыя джунглі), вечназялёныя трапічныя, лісцяныя, хвойныя, змяшаныя лясы, альпійскія сенажаці.

На паўночных, сушэйшых схілах, дзе ўплыў мусона слабее, дамінуюць горныя стэпы і паўпустыні. Ля падножжа гор раскінуліся сухія саваны і хваёвыя лясы, а далей — трохі гусцейшыя лісцяныя. У перадгор’ях заходніх Гімалаяў расце дрэва дхак (*Butea monospera*), якое дае каштоўную смалу і дарагую драўніну.

Ва ўсходняй частцы да вышыні 1 км схілы пакрыты вільготным і багністым лесам тыпу джунгляў пад назвай тэраі, дзе растуць буланыя дрэвы (*Shorea robusta*) з каштоўнай драўнінай. Вышэй пачынаецца зона трапічнага лесу з бамбукам, пальмамі і дравяністымі папарацьамі.

Ад вышынь 2 км пераважаюць лісцяныя лясы з дубамі, магноліямі, каштанамі і клёнамі. Вышэй 2,6 км гушчару сустракаюцца хвойныя дрэвы, у тым ліку гімалайскія хвоі і кедры.

Ад 3,5 км да 4 км знаходзіцца ярус рададэндранаў і карлікавых хмызнякоў, а таксама высакагорных імхоў. Вышэй 5 км — ландшафты гляпіяльна-нівальнага пояса.

Мяжа вечных снягоў праходзіць на вышыні 4,5 км (з паўднёвага боку) і 6 км (з паўночнай).

## Жывёльны свет

Жывёльны свет Гімалаяў абумоўлены адрозненнямі ландшафту. Сенажаці пояса Тэраі з’яўляюцца месцам рассялення віду індыйскі насарог (*Rhinoceros unicornis*). Сенажаці альпійскага пояса — месца рассялення выміраючага віду барс (*Uncia uncia*). У ніжняй частцы паўднёвага схілу фаўна індыйская. На паўднёвых схілах у трапічнай зоне жывёльны свет найболей разнастайны. У лясах жывуць буйныя сысуны, паўзуны і казуркі. Фаўна высакагор’яў блізкая да тыбецкай. На паўночным боку Гімалаяў сустракаюцца гімалайскія мядзведзі, мускусныя кабаргі і розныя выгляды антылоп, дзікія коні, дзікія козы, дзікія бараны, які, горныя казлы. Пашыраны грызуны.

## Ахаваныя прыродныя тэрыторыі

На тэрыторыі Гімалаяў знаходзяцца шматлікія прыродныя ахаваныя тэрыторыі розных дзяржаў, такіх як Індыя, Непал, Бутан.

### Нацыянальныя паркі

#### Нацыянальны парк Сагарматха

Нацыянальны парк Сагарматха знаходзіцца ў Непале, у цэнтральнай частцы Высокіх Гімалаяў. Яго плошча складае 1240 км². Апроч Джамалунгмы, тут знаходзяцца васьмітысячнікі Лхоцзэ і Чо-Айю.

На тэрыторыі нацыянальнага парка водзіцца шмат відаў сысуноў, у тым ліку эндэмікі — снежны барс (ірбіс), чорны гімалайскі мядзведзь, гімалайскі воўк і тыбецкая лісіца. З птушак — гімалайскі каршун, шляхетны арол і арлан.

У 1976 годзе нацыянальны парк Сагарматха ўключаны ў пералік Помнікаў сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны, складзенай ЮНЕСКА для захавання прыродных багаццяў і традыцыйнага парадку жыцця народаў Зямлі.

## Насельніцтва

Першыя чалавечыя селішчы, выяўленыя ў перадгор’ях Гімалаяў, датуюцца прыкладна 8000 г. да н.э. З поўдня рэгіён засялялі арыйскія народнасці Індастана; з захаду — персідскія і цюркскія народы; з паўночнага ўсходу — тыбетцы.

Непальская жанчына з дзіцём.
Большасць жыхароў кожнай з буйных далін існавала адносна незалежна адзін ад аднаго, у іх узнікалі розныя дзяржаўныя ўтварэнні, таму насельніцтва многіх раёнаў утварыла замкнёныя этнічныя групы. Шэраг даследчыкаў лічаць найболей непасрэднымі нашчадкамі арыяў, іншыя ж мяркуюць, што гэта нашчадкі воінаў Аляксандра Македонскага, чыё войска ў IV ст. да н.э. дасягнула, наколькі можна меркаваць па крыніцах, якія дайшлі да нас, даліны Кулу. На тэрыторыі Гімалаяў жывуць шэрпы, якія дайшлі сюды з Заходняга Тыбета ў XV-XVI стагоддзях, мабыць, пад напорам мацнейшых суседзяў.

Храм шэрпаў.
У XIX стагоддзі Гімалаі сталі зонай уплыву Брытанскай імперыі. Пасля здабыцця Брытанскай Індыяй незалежнасці і яе падзелу на Індыю і Пакістан у 1947 г. пачаўся Кашмірскі канфлікт. Захад і поўнач былога княства Джаму і Кашмір — Гілгіт, Балтыстан аж да хрыбта Каракарум і кітайскай мяжы — апынуліся акупаваны Пакістанам, тым часам як усходнія і паўночна-ўсходнія раёны, што прылягаюць да Тыбета, былі акупаваны КНР.

Большасць насельніцтва паўночных Гімалаяў да цяперашняга часу займаецца натуральным сельскай гаспадаркай. Сталыя селішчы размяшчаюцца, звычайна, у далінах на вышынях да 3800-4000 м пры наяўнасці вады і адносна гарызантальнай паверхні; уся даступная для земляробства тэрыторыя тэрасавана і разбіта на невялікія палі. Апрацоўваюцца ячмень, авёс, бульба, гарох, рэпа, морква і шэраг іншых культур. У найболей спрыяльных раёнах, такіх як Лех і даліна Нары, выспяваюць яблыкі і нават абрыкосы. Разводзяцца таксама куры і скаціна, галоўным чынам, авечкі і козы. У высакагорных і/ці засушлівых раёнах адзіным відам дзейнасці з’яўляецца адгонная жывёлагадоўля. Авечак, коз і якаў можна сустрэць паўсюль аж да самай мяжы снегу. Чыста жывёлагадоўчых паселішчаў нямнога, яны размешчаны толькі ў раёнах з найболей суровым кліматам.

Лета ў Леху.
Вялікую ролю ў эканоміцы рэгіёна, асабліва Ладакха, Занскара і наваколля Маналі, гуляе турызм. Шэрпы атрымваюць дадатковы прыбытак, беручы ўдзел у горных экспедыцыях. У нашы дні шэрпы не толькі носчыкі, але і правадыры — раўнапраўныя, вопытныя і добра экіпіраваныя партнёры даследчыкаў Гімалаяў з Еўропы, Амерыкі ці Аўстраліі.

## Дарогі

Да сярэдзіны XX стагоддзя адзінымі шляхамі зносін у рэгіёне былі караванныя сцежкі, якія злучалі розныя гімалайскія даліны-дзяржавы адну з адною, а таксама з паўднёвымі і заходнімі раўнінамі, Памірам, Сярэдняй Азіяй, Тыбетам і Кітаем. Такія сцежкі працягваюць іграць заўважную ролю і цяпер, асабліва там, дзе няма аўтамабільных дарог, ці тады, калі яны непраходныя.

Будаванне колавых дарог у рэгіёне пачалося толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя з дарогі Шрынагар — Каргіл — Лех. Доўгія гады яна заставалася практычна адзінай. Потым, у 1970-80-я гады, была пабудавана дарога Лех — К'еланг — Маналі, якая перасякае Вялікі Гімалайскі хрыбет і праходзіць цераз некалькі перавалаў вышынёй больш 5000 м. Тады ж былі збудаваны некалькі адгалінаванняў ад гэтай дарогі ўбок кітайскай граніцы і дарогі Каргіл — Падум. Усе гэтыя дарогі адкрываюцца толькі на некалькі месяцаў у годзе, прыкладна з сярэдзіны чэрвеня па сярэдзіну кастрычніка, а ў астатні час перавалы, цераз якія яны пракладзены, завалены снегам. У наш час актыўнае будаванне дарог працягваецца ў Занскары.

## Пакаральнікі Гімалаеў

Самыя высокія вяршыні Гімалаеў| Вяршыня | Вышыня (м) | Краіна | Год пакарэння |
| --- | --- | --- | --- |
| Джамалунгма | 8848 | Непал/Кітай (Тыбет) | 1953 |
| Канчэнджанга | 8586 | Непал/Індыя | 1955 |
| Лхоцзэ | 8516 | Непал/Кітай (Тыбет) | 1956 |
| Макалу | 8463 | Непал/Кітай (Тыбет) | 1955 |
| Чо-Айю | 8201 | Непал/Кітай (Тыбет) | 1954 |
| Дхаўлагіры | 8167 | Непал | 1960 |
| Манаслу | 8156 | Непал | 1956 |
| Нангапарбат | 8126 | Пакістан | 1953 |
| Анапурна | 8091 | Непал | 1950 |
| Шышабангма | 8027 | Кітай (Тыбет) | 1964 |

Першым заваяваным гімалайскім васьмітысячнікам стала Анапурна (1950).

Першае ўзыходжанне на Эверэст было здзейснена 29 мая 1953 года шэрпам Тэнцынгам Норгеем і новазеландцам Эдмундам Хілары.

Першай еўрапейскай жанчынай, якая заваявала Эверэст (1978), стала польская альпіністка Ванда Руткевіч (загінула ў 1992 годзе пры пад’ёме на Канчэнджангу).

Экспедыцыі звычайна арганізуюцца вясной ці восенню — зімой узыходжанне моцна абцяжарана.

Упершыню пакарыць Эверэст зімой (у лютым 1980 года) удалося палякам Кшыштафу Валіцкаму і Лешаку Ціхаму.

На сённяшні дзень на вяршыню Эверэста чалавек падымаўся ўжо каля 1200 разоў. У спісе заваёўнікаў 900 прозвішчаў (некаторыя падымаліся больш аднаго разу). На вяршыні пабывалі 60-гадовы мужчына і 13-гадовы юнак, а ў 1998 годзе — першы інвалід.

У 1956 годзе японец Т. Іманішы і шэрп Г. Норбу ўпершыню пакарылі Манасу.

У 1996 годзе казахстанскі альпініст Анатоль Букрэеў пакарыў адразу 4 васьмітысячнікі: Джамалунгму, Лхоцзэ, Чо-Айю, Шышабангму (загінуў у 1997 годзе пры пад’ёме на Анапурну).

## Складанасці ўзыходжання

З прычыны вялікай абсалютнай вышыні раёна над узроўнем мора, практычна ўсе ўзыходжанні прымаюць так званы вышынны характар. Для ўзыходжанняў такога роду да агульных тэхнічных перашкод дадаюцца яшчэ і разрэджанасць паветра. У разрэджаным паветры змяншаецца супраціўляльнасць арганізма, з’яўляюцца праблемы з канцэнтрацыяй увагі, правалы ў памяці і галюцынацыі, можа развіцца ацёк мозга ці лёгкіх (так званая горная хвароба). Вялікая частка альпіністаў (асабліва тыя, хто карыстаецца паслугамі фірм па арганізацыі ўзыходжання) падымаюцца з маленькім (звычайна зробленым з тытану) балончыкам з кіслародам. Вельмі вялікая колькасць смярцей абумоўлена менавіта праблемамі з горнай хваробай ці яе праявамі.

Вышэй 8 км пачынаецца так званая «зона смерці». Яна непрыдатная для жыцця чалавека — арганізм не ў стане аднавіць тут сілы нават пасля сярэдняга расходу энергіі.

## Экалогія

Камерцыялізацыя турызма і альпінізма пагражае навакольнаму асяроддзю, асабліва ў раёне турыстычных баз, размешчаных ля падножжа гор. Размах камерцыйных узыходаў на Эверэст (часта з выкарыстаннем тэхнікі) пагражае экасістэме Гімалаяў. Адходы на калісьці чыстых ледавіках засмечваюць ваду, пры тым што палова ўсёй пітной вады на Зямлі паступае з гор.

Змена клімату можа паўплываць на гаючыя ўласцівасці некаторых з раслін, што растуць у Гімалаях.

## Культурны ўплыў

У індуізме Гімалаі персаніфікаваны ў асобе бога Хімавата, які згадваецца ў Махабхараце; ён з’яўляецца богам снегу. Гэта бог-бацька Гангі і Сарасваці, а таксама Парваці, якая выйшла замуж за Шыву.

Некаторыя месцы Гімалаяў маюць рэлігійнае значэнне ў індуізме, джайнізме, сікхізме і будызме. Вядомы прыклад — Такцанг-лакханг, дзе, як кажуць, Падмасамбхава заснаваў будыйскі рух Бутана.

У Гімалаях знаходзяцца многія выдатнасці тыбецкіх будыстаў, у тым ліку рэзідэнцыя Далай-ламы. У Тыбеце знаходзіцца больш 3200 манастыроў, а ў тыбецкіх мусульман тут размяшчаюцца мячэці.

## Крыніцы

## Літаратура

* Гималайские горы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гімалаі
* Некаторыя заўвагі пра фарміраванне Гімалаяў Архівавана 12 чэрвеня 2010.
* Фільм з пахода ў Анапурма(недаступная спасылка)
* Геалогія непальскіх Гімалаяў Архівавана 15 красавіка 2009.