# Рэдукаваныя галосныя

**Рэдукава́ныя гало́сныя** — 1) звышкароткія галосныя сярэдняга пад’ёму, якія ўзніклі ў праславянскай мове з індаеўрапейскіх *i* і *u*; 2) галосныя, якія пры маўленні падпалі пад рэдукцыю.

## У славянскіх мовах

У праславянскай мове мелі статус фанем, але вызначаліся кароткім і слабым гучаннем. Таксама былі ўласцівы асобным славянскім мовам старажытнага перыяду, у тым ліку і старажытнарускай, або агульнаўсходнеславянскай, мове. Абазначаюцца кірылічнымі знакамі **ъ** (рэдукаваны непярэдняга рада) і **ь** (рэдукаваны пярэдняга рада).

У старажытнарускай мове рэдукаваныя галосныя вымаўляліся незалежна ад месца націску, але па-рознаму гучалі ў залежнасці ад пазіцыі ў слове.

Найбольш кароткімі яны былі ў канцавых складах, а таксама перад складам з галосным поўнага ўтварэння або з рэдукаваным галосным у моцнай пазіцыі (*ножь, къто, кънига, жьньць*). Гэтыя пазіцыі вызначаюцца як *слабыя* пазіцыі рэдукаваных.

*Моцнымі* былі пазіцыі галосных перад складам са слабым рэдукаваным або ў складзе пад націскам (*льнъ, дъ́ска*). З моцнымі рэдукаванымі па выніках развіцця супадалі таксама рэдукаваныя ў спалучэнні з наступнымі плаўнымі **р**, **л** паміж двума зычнымі, што назіралася ў каранёвых марфемах (*мълниꙗ, вьрхь*).

Старажытнарускай мове побач з рэдукаванымі **ъ, ь** уласцівы таксама рэдукаваныя **и, ы**, якія вымаўляліся як кароткія і невыразныя гукі верхняга пад’ёму на месцы спалучэнняў рэдукаваных **ъ, ь** з ётам (у старажытнарускім пісьменстве яны перадаваліся праз літары **ы, и**): старажытнарускія *густыи, шиꙗ, лии*. Размеркаванне слабай і моцнай пазіцый гэтых галосных адпавядае размеркаванню пазіцый рэдукаваных **ъ, ь**.

## Падзенне рэдукаваных

Ва ўсіх славянскіх мовах рэдукаваныя галосныя страціліся. У X — сярэдзіне XIII ст. адбылося так званае падзенне рэдукаваных праз знікненне гэтых галосных ці праз іх трансфармацыю ў галосныя поўнага ўтварэння. Знікненне рэдукаваных галосных адбылося ў слабых пазіцыях (ст.-слав: дымъ — бел.: дым, ст.-слав: пътица — руск.: птица). У моцных пазіцыях рэдукаваныя праясніліся ў розныя галосныя поўнага ўтварэння (ст.-слав: сънъ — бел.: сон, польск.: sen, сербск.: сан, балг.: сън). Падзенне рэдукаваных уздзейнічала на фанетыку і марфалогію славянскіх моў.

### Усходнеславянскія мовы

У старажытнарускай мове моцныя рэдукаваныя праясніліся ў галосныя поўнага ўтварэння: **ъ** ў **о**, **ь** ў **э**. Так, старажытнарускае слова *мъхъ*, якое ў пачатку XI ст. было двухскладовым з двума рэдукаванымі (слабым — на канцы, моцным — у першым складзе), у канцы XIV ст. вымаўлялася як аднаскладовае слова *мох* з галосным **о** на месцы моцнага рэдукаванага **ъ** і са стратай слабага рэдукаванага ў канцы слова. Такі напрамак развіцця рэдукаваных быў агульны для ўсіх дыялектаў старажытнарускай мовы, хоць і працякаў з неаднолькавай інтэнсіўнасцю: на поўдні падзенне рэдукаваных скончылася раней, чым на поўначы.

Больш працяглае захаванне ў вымаўленні рэдукаваных галосных у паўночных усходнеславянскіх дыялектах мела сваім вынікам асаблівы шлях развіцця ў гэтых дыялектах спалучэнняў рэдукаваных з плаўнымі паміж зычнымі. На іх месцы ў адпаведнасці з агульнарускімі спалучэннямі *ор, ол, ер* развіліся спалучэнні *оро, оло, ере*. Так, на месцы старажытнарускага слова *мълниꙗ* прадстаўлена беларускае *маланка*, рускае дыялектнае *молонья*, украінскае *молоння*, на месцы старажытнарускага *вьрвька* — беларускае *вяроўка*, рускае *верёвка*, украінскае *верьовка* (паўночнарускія па паходжанні, гэтыя словы пашырыліся і ў іншых дыялектах старажытнарускай мовы і часткова захаваліся ў сучасных усходнеславянскіх мовах). Гэтая з’ява ў лінгвістыцы называецца *другім поўнагалоссем*.

Дыялектныя разыходжанні старажытнарускага перыяду выявіліся таксама і ў лёсе слабых рэдукаваных у спалучэнні з папярэднім плаўным паміж двума зычнымі (у старажытнарускай мове — *кръвь, трьвога, глътати*). Моцныя рэдукаваныя ў такой пазіцыі праявіліся ў галосныя поўнага ўтварэння ва ўсіх старажытнарускіх дыялектах, адсюль сучаснае беларускае *кроў*, рускае *кровь*, украінскае *кров*. Развіццё слабых рэдукаваных адбывалася пад уплывам плаўнасці папярэдняга зычнага, і гэта дало галосныя поўнага ўтварэння на месцы слабых рэдукаваных. Але ўзнікшыя такім чынам галосныя адрозніваліся па дыялектах: у паўднёва-заходніх дыялектах старажытнарускай мовы развіліся галосныя **и, ы**, адсюль беларускія *трывога, глытаць*, украінскія *тривога, глитати*. Так склалася характэрная для беларускай і ўкраінскай моў асаблівасць — чаргаванне *ро/ры, ло/лы, ле(ля)/лі*, напрыклад, у беларускай: *кроў — крывавы, глотка — глытаць, бляск — блішчаць*, тое ж ва ўкраінскай: *кров — кривавий* і падобныя. У паўночна-ўсходніх дыялектах старажытнарускай мовы развіліся галосныя **о, э**, адсюль рускія *тревога, глотать*.

Змяненне формаў слоў у старажытнарускай мове суправаджалася чаргаваннем моцных і слабых рэдукаваных: *сънъ — съна, звонъкъ — звонъка*, што пасля падзення рэдукаваных дало развіццё так званай *бегласці* галосных: *сон — сну, званок — званка*. Гэтая з’ява вядома ўсім сучасным усходнеславянскім мовам, хоць мае неаднолькавае пашырэнне. Сучаснай беларускай мове вядомы формы з чаргаваннем: *мох — імху, лён — ільну*, хоць часта захоўваюцца каранёвыя галосныя **о, э** на месцы слабых рэдукаваных *моху, лёну*. Чаргаванні галосных такога тыпу ўласцівы таксама і ўкраінскай мове: *сон — сну, пісок — піску, хлопець — хлопця*. У рускай мове *бегласць* галосных характарызуе не толькі большасць марфем са спрадвечным рэдукаваннем, але і некаторыя марфемы са спрадвечным галосным поўнага ўтварэння, дзе чаргаванне галосных **о, э** з нулём гука ўзнікла па ўзоры слоў са спрадвечным рэдукаваным: рускія *камень — камня, пепел — пепла, ров — рва* (у адрозненне ад беларускіх *камень — каменя, попел — попелу, роў — рова*).

Фанетычная заканамернасць развіцця моцных і слабых рэдукаваных часта сутыкалася з другой тэндэнцыяй моўнага развіцця — выраўноўваннем асноў пры змяненні слоў. Адступленні ад заканамернасцей фанетычнага развіцця рэдукаваных у залежнасці ад пазіцыі ў слове закраналі найчасцей суфіксальныя марфемы ў шматскладовых словах (хоць гэта магчыма і ў каранёвых марфемах). Так, у старажытнарускай назве горада *Витьбьскъ* моцным быў рэдукаваны ў суфіксе *-ьск-*, а слабым — у суфіксе *-ьб-*. Але з прычыны марфалагічнай аналогіі зацвердзілася вымаўленне галоснага на месцы слабага рэдукаванага з выпадзеннем гука на месцы моцнага: беларускае *Віцебск*, рускае *Витебск*. Гэта адбылося пад уздзеяннем ускосных формаў слова, у складзе якіх рэдукаваны суфікс *-ьб-* знаходзіўся, наадварот, у моцнай пазіцыі, а рэдукаваны суфікса *-ьск-* у слабай: старажытнарускае *Витьбьску*, *Витьбьска* і інш. Такі вынік нефанетычнага развіцця рэдукаваных шырока вядомы сучасным усходнеславянскім мовам.

Слабыя рэдукаваныя **и, ы** былі страчаны ва ўсіх старажытнарускіх дыялектах, але лёс гэтых гукаў у моцнай пазіцыі склаўся па-рознаму: у паўднёва-заходніх дыялектах на іх месцы развіліся галосныя **и, ы** (беларускія *густы, шыя, лі*, украінскія *густий, шия, лий*), а на паўночным усходзе — галосныя **о, э** (рускія *густой, шея, лей*).

## У сучаснай беларускай мове

У сучаснай беларускай мове рэдукаваныя не вымаўляюцца, таму тэмп беларускай гаворкі ў параўнанні з рускай крыху замаруджаны.

## У сучаснай рускай мове

Сучасныя рэдукаваныя гукі, вядомыя рускай мове, не маюць этымалагічнай сувязі са старажытнарускімі рэдукаванымі, і іх рэалізацыя цалкам залежыць ад пазіцыі галосных няверхняга пад’ёму [э], [о], [а] адносна месца націску: *кни́га — [кн’и́гъ]*.

## Крыніцы

## Літаратура

* Рэдукаваныя галосныя // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 460—462. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.