# Пандэмія COVID-19

Карта выпадкаў захворвання.
     100 000 000+
     10 000 000–99 999 999
     1 000 000–9 999 999
     100 000–999 999
     10 000–99 999
     1 000–9 999
     100–999
     1–99
     няма звестак

Карта смяротных зыходаў на 1000 000 чалавек.
     500+
     280-499.99
     100–279.99
     18–99.99
     3.3–17.99
     0.6–3.29
     0.1–0.59
     <0.1
     няма звестак

**Пандэмія COVID-19 (2020—2023)** — сусветная ўспышка хваробы COVID-19, выкліканая новым каранавірусам 2019-nCoV. Захворванні пачаліся яшчэ ў сярэдзіне снежня 2019 года ў горадзе Ухань у цэнтральным Кітаі са з’яўлення і фіксацыі сярод мясцовых жыхароў, звязаных з рынкам жывёл і морапрадуктаў, пнеўманіі невядомага паходжання. Пасля кітайскія навукоўцы вылучылі новы каранавірус — 2019-nCoV, які не меней за 70 % падобны генетычнай паслядоўнасцю на вірус SARS-CoVа, які выклікае цяжкі востры рэспіраторны сіндром (вядомы таксама як атыповая пнеўманія). Пасля яны склалі карту і выявілі генетычную паслядоўнасць геному новага віруса.

7 лютага 2020 года каранавірусу 2019-nCoV прысвоена скарочаная назва — NCP (Novel Coronavirus Pneumonia).

Праявы каранавіруса падобныя да іншых вострых вірусных захворванняў. Ён суправаджаецца павышанай тэмпэратурай, ліхаманкай і цяжкасцямі дыхання, у хворага могуць з’яўляцца кашаль, млявасць, пагаршэнне агульнага стану; можа выклікаць бранхіт і пнеўманію. Тое, што ў здаровых дарослых інфекцыя праяўляецца слаба, навукоўцы лічаць адной з галоўных прычын яе хуткага пашырэння. У дзяцей COVID-19 у большасці выпадкаў наогул працякае практычна бессімптомна. Гэтыя катэгорыі людзей, самі не хварэючы відавочнай формай, могуць стаць пераносчыкамі.

11 сакавіка 2020 года СААЗ абвясціла, што ўспышка набыла характар ​​пандэміі. Па стане на 17 мая 2023 года зарэгістравана звыш 766 мільёнаў выпадкаў захворвання па ўсім свеце; пацверджана больш за 6,9 млн смяротных зыходаў захворвання.

## Прычыны ўзнікнення

Многія першыя хворыя былі звязаны з рынкам кітайскага горада Ухань, на якім прадаюцца морапрадукты, а таксама птушкі, змеі, кажаны і сельскагаспадарчыя жывёлы. Меркавалася, што каранавірус мутаваў у арганізме жывёлы, пасля чаго атрымаў магчымасць заразіць чалавека. Спачатку лічылася, што гэта былі морапрадукты (але гэтая версія была вельмі ненадзейнай, бо хвароба пачынаецца з пнеўманіі, значыць, можна думаць пра паветраныя шляхі перадачы). Пазней эксперты прыйшлі да высновы, што 2019-nCoV, напэўна, з’яўляецца гібрыдам каранавіруса, знойдзенага ў лятучых мышэй. На наступным этапе даследчыкі выявілі, што вірус, верагодна, перадаўся людзям ад змей.

Улады Кітая правялі расследаванне з мэтай высветліць паходжанне каранавіруса. Удалося ўсталяваць, што нулявы пацыент быў заражаны зусім не на рынку Уханя, як перш лічылася. У сапраўднасці рынак аказаўся толькі месцам, адкуль пачалося масавае распаўсюджванне COVID-19. Пацвердзіўся той факт, што першапачаткова носьбітамі віруса былі кажаны. Менавіта ад іх каранавірус, які муціраваў, перадаўся чалавеку.

## Эпідэміялогія

Распасюджанне хваробы ў Кітаі.
Першыя паведамленні пра ўспышкі хваробы з’явіліся 31 снежня 2019 года, а першыя клінічныя праявы ў тых, хто захварэў з’явіліся раней — 8 снежня 2019 года. Рынак ва Ухані быў закрыты 1 студзеня 2020 года, а людзей з клінічнымі праявамі ізалявалі. Пасля быў праведзены маніторынг больш за 700 чалавек, у тым ліку больш за 400 медыцынскіх работнікаў, якія кантактавалі з падазронымі выпадкамі захворванняў. Што тычыцца прымянення дыягнастычнага ПЛР-тэсту пацвердзілася наяўнасць каранавіруса 2019-nCoV у 41 чалавека ў раёне Ухань. Пазней паведамлялася пра сужэнцаў, адзін з якіх на рынку не быў, але ўсё адно захварэў, тады як яшчэ трое іншых членаў гэтай жа сям’і працавалі на гэтым рынку. 9 студзеня 2020 года ў горадзе ад новай хваробы памёр 61-гадовы чалавек. 16 студзеня ўлады Кітая абвясцілі, што напярэдадні памёр яшчэ адзін 69-гадовы мужчына ва Ухані, у якога таксама пацвердзілася захворванне.

Першы выпадак за межамі Кітая стаў вядомы 13 студзеня. Гэта была 61-гадовая жанчына, якая прыляцела з Уханя 8 студзеня 2020 года ў Бангкок (Тайланд). Колькасць выпадкаў за межамі Кітая павялічылася да трох выпадкаў на 18 студзеня (два ў Тайландзе, адзін у Японіі).

З таго факту, што за межамі Кітая былі зарэгістраваныя некалькі выпадкаў захворвання, эпідэміёлагі прыйшлі да высновы, што колькасць людзей, інфікаваных у горадзе, павінна быць значна (на 1-2 парадкі) большая за афіцыйна зарэгістраваны 41 выпадак. Паводле ацэнак экспертаў-вірусолагаў, колькасць людзей, інфікаваных ва Ухані, складала ад 1700 чалавек на 17 студзеня.

Той факт, што некалькі супрацоўнікаў бальніцы, якія займаліся лячэннем хворых, таксама захварэлі, ясна паказаў, што вірус можа перадавацца ад чалавека да чалавека.

У аэрапортах Сінгапура і Ганконга былі прынятыя меры бяспекі: пасажыраў, якія прыбывалі з Уханя, спецыяльна даглядалі на прадмет падвышанай тэмпературы і апытвалі пра сімптомы пнеўманіі. Розныя аэрапорты ў Тайландзе, Паўднёвай Карэі, Малайзіі і на Філіпінах прынялі аналагічныя меры.

З 18 студзеня адпаведныя меры кантролю таксама дзейнічалі ў трох асноўных аэрапортах ЗША — міжнародным аэрапорце Сан-Францыска (SFO), міжнародным аэрапорце Лос-Анджэлеса (LAX) і міжнародным аэрапорце імя Джона Кенэдзі ў Нью-Ёрку (JFK).

20 студзеня кітайскія ўлады раптам паведамілі пра рэзкае павелічэнні ліку новых выпадкаў захворвання адразу на 140 новых пацыентаў, некаторыя з якіх выяўлены за межамі Уханя ў Шэньчжэні і ў Пекіне. Таксама паведамлялася пра яшчэ адну смерць, выкліканую вірусам, і пра першы выпадак захворвання ў Паўднёвай Карэі.

Кітайскія ўлады афіцыйна пацвердзілі, што былі выпадкі перадачы інфекцыі ад чалавека да чалавека.

21 студзеня ў амерыканца, які вярнуўся з Уханя ў ЗША 15 студзеня ў Сіэтл, была дыягнаставана першая інфекцыя 2019-nCoV за межамі Азіі.

Былі выказаны сур’ёзныя апасенні, што надыходзячы кітайскі Новы год можа значна спрыяць распаўсюджванню віруса. Сотні мільёнаў кітайцаў традыцыйна наведваюць гэтае свята ў Кітаі і за яго межамі, каб адпачыць, адсвяткаваць і сустрэцца са сваякамі.

17 студзеня група мікрабіёлагаў з Імперскага каледжа Вялікабрытаніі апублікавала ацэнку дынамікі распаўсюджвання захворвання, паводле якой да 12 студзеня 2020 гады адбылося 1723 выпадкі заражэння (даверчы інтэрвал 95 %, 427—4471). Гэтыя разлікі засноўваліся на ўдакладненай статыстыцы і мадэлі першапачатковага распаўсюджвання аналагічнага каранавіруса ў Тайландзе і ў Японіі. Яны таксама прыйшлі да высновы, што «нельга выключаць магчымасць хуткай самастойнай перадачы віруса ад чалавека чалавеку». Па меры з’яўлення новых выпадкаў заражэння, пазней былі ўнесены карэктывы: «у адпаведнасці з новымі данымі пра дынаміку росту колькасці людзей, якія маюць сімптомы заражэння 2019-nCoV, мяркуецца наяўнасць больш за 4000 выпадкаў у горадзе Ухань». Група вірусолагаў з універсітэтаў Ганконга прыйшла да гэтай жа высновы, што і папярэднія даследчыкі, з дадатковымі ўдакладненнямі адносна хуткасці распаўсюджвання захворвання на транспарце Кітая.

30 студзеня на пасяджэнні камітэта па надзвычайных сітуацыях СААЗ успышка новага каранавіруса была прызнана надзвычайнай сітуацыяй у галіне грамадскай аховы здароўя міжнароднага значэння. Станам на 17 сакавіка пацверджана 197 425 выпадкаў заражэння ў 164 краінах і тэрыторыях, 7953 смяротных выпадкаў.

Як адзначыў генеральны дырэктар СААЗ Тэдрас Аданом Гебрэесус за два тыдні ў канцы лютага — пачатку сакавіка колькасць выпадкаў новай інфекцыі па-за межамі Кітая вырасла ў 13 разоў, а колькасць закранутых краін павялічылася ўтрая. У пачатку сакавіка вядома было ўжо пра больш за 118 тысяч выпадкаў хваробы ў 114 краінах, а 4291 чалавек памёр.

14 лютага агенцтва «РИА Новости» са спасылкай на агенцтва Сіньхуа паведаміла, што ўжытая кітайскімі лекарамі методыка пералівання плазмы перахварэлых каранавірусам COVID-19 даказала сваю эфектыўнасць для лячэння заражаных пацыентаў.

11 сакавіка Сусветная арганізацыя аховы здароўя абвясціла ўспышку новага тыпу каранавіруса COVID-19 пандэміяй.

23 сакавіка кіраўнік Сусветнай арганізацыі аховы здароўя Тэдрас Гебрэесус заявіў, што пандэмія хваробы COVID-19, выкліканай новым каранавірусам, паскараецца. На гэты дзень было зарэгістравана ўжо больш за 300 тысяч выпадкаў захворвання на COVID-19 амаль ва ўсіх краінах. Т. Гебрэесус адзначыў, што хваробе спатрэбілася 67 дзён, каб былі зарэгістраваны першыя 100 тысяч выпадкаў, 11 дзён для наступных 100 тысяч і толькі чатыры дні для апошніх 100 тысяч.

За 24 сакавіка ў свеце ад новага віруса памёр 2381 чалавек. Гэта быў першы дзень за перыяд пандэміі, калі дзённая лічба ахвяр перавысіла дзве тысячы. Рубеж 1000 быў пяройдзены 5 дзён таму. Рубеж 500 — 10 дзён таму. 19 сакавіка было зарэгістравана 1080 смерцяў, выкліканых наступствамі Covid-19. 14 сакавіка іх было 404.

Па стане на раніцу 10 ліпеня колькасць выпадкаў каранавіруса ў свеце, паводле Сусветнай метрыкі, складала 12 389 559 чалавек. Напярэдадні захварэлі 222 825 чалавек, гэта найбольш за ўвесь час назіранняў. За суткі памерлі 5 404 чалавекі (усяго 556 601).

5 мая 2023 года кіраўнік Сусветнай арганізацыі аховы здароўя Тэдрас Гебрэесус аб’явіў аб завяршэнні дзеяння рэжыма надзвычайнай сітуацыі па COVID-19 у свеце.

## Распаўсюджванне

Станам на зіму—вясну 2020 года.

| Краіна | Заражаныя | Смерці | Крыніцы |
| --- | --- | --- | --- |
|  ЗША | 30 609 690 | 554 103 |  |
|  Бразілія | 12 910 082 | 328 206 |  |
|  Індыя | 12 910 082 | 164 110 |  |
|  Францыя | 4 802 457 | 96 438 |  |
|  Расія | 4 511 973 | 97 986 |  |
|  Вялікабрытанія | 4 367 969 | 127 058 |  |
|  Італія | 3 629 000 | 110 328 |  |
|  Турцыя | 3 400 296 | 31 892 |  |
|  Іспанія | 3 291 394 | 75 541 |  |
|  Германія | 2 882 356 | 76 940 |  |

## Каранцін

Вымярэнне тэмпературы наведвальнікаў чыгуначнай станцыі Уханя.
### Кітай

Транспартныя сувязі ў правінцыі Хубэй прыпынілі дзесяць гарадоў: першым аб увядзенні абмежаванняў на выезд і ўезд у горад заявіў горад Ухань, пазней да яго дадаліся яшчэ дзевяць гарадоў — Хуаншы, Эньшы, Чыбі, Сяньтао, Хуанган, Чжыцзян, Эчжоу, Цяньцзян і Сяньнін.

У горадзе Ухань (паняцце горад у Кітаі ўжываецца не колькі да самога гораду, колькі да адміністрацыйнай адзінкі, куды звычайна акрамя самога горада ўваходзяць і іншыя размешчаныя зблізку яго населеныя пункты, у тым ліку сельскія; насельніцтва самага Ухань каля 9 млн чалавек; і 12 млн чал. з прыгарадамі) эфектыўны каранцін пры ўездзе і выездзе з горада быў паўнавартасна ўведзены з 23 студзеня з 10:00 раніцы. Авіязносіны, чыгуначны транспарт, грамадскія аўтобусы, сістэма метро і міжгароднія аўтобусы цалкам прыпыненыя да далейшага паведамлення. Жыхары Уханя атрымалі ўказанне не пакідаць горад. Бібліятэкі, музеі і тэатры адмянілі мерапрыемствы і спектаклі.

Ва Ухані створаны каардынацыйны цэнтр па стрымліванні эпідэміі. Эпідэміёлагі з групамі, якія складаліся з медыцынскіх спецыялістаў, заявілі, што ўспышка ва Ухані, па меншай меры, у 10 разоў больш па памерах, чым успышка атыповай пнеўманіі, паклікаўшы людзей трымацца далей ад Уханя, як толькі магчыма.

Пасля ўвядзення каранціну ўзніклі праблемы з лагістыкай, якія выклікалі перабоі ў пастаўках харчовых прадуктаў, лекаў і тавараў першай неабходнасці. Фіксаваўся значны (у 6—10 разоў) рост цэн на прадукты харчавання і медыкаменты, недахоп прадуктаў, які выклікае цісканіну і чэргі ў гандлёвых кропках. Ёсць праблемы з перамяшчэннем па горадзе на грамадскім транспарце, праблемы з дастаўкай і цяжкасці для медыцынскага персаналу, дабіраліся да бальніц і лабараторый.

У іншых гарадскіх акругах, акрамя Уханя, таксама было абвешчана пра закрыццё ўезду і выезду ў Хуанган (насельніцтва 6 млн чал.), Эчжоу (насельніцтва за 1 млн чал.) і аб увядзенні каранцінных мерапрыемстваў на ўсёй тэрыторыі названых населеных пунктаў.

23 студзеня ў 23:00 (UTC + 8) урад Кітая абвясціў аб закрыцці Чыбі (насельніцтва за 0,5 млн чал.). Пастанова ўступіла ў сілу ў 00:00 24 студзеня.

### Астатні свет

В’етнам стаў другой краінай у свеце, у якой быў уведзены каранцін. Гэта было зроблена 13 лютага 2020 гады пасля 6 выпадкаў заражэння вірусам у камуне Шанлой, размешчанай у правінцыі Віньфук, за 40 кіламетраў ад Ханоя.

1 лютага 2020 года Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін распарадзіўся прыцягнуць да эвакуацыі расійскіх грамадзян з Кітая самалётамі ПКС Расіі. Рэйсы былі здзейснены 3 і 4 лютага пяццю самалётамі. Вывезены грамадзяне Расіі, Беларусі, Арменіі, Украіны і Казахстана былі змешчаны ў каранцін тэрмінам на два тыдні на тэрыторыі санаторыя «Горадабудаўнікі» ў пасёлку Вінзілі Цюменскай вобласці.

На каранцін у водах Японіі закрыты круізных лайнер Diamond Princess, на якім былі выяўлены выпадкі захворвання. Экіпажу і пасажырам было забаронена пакідаць судна. Аднак каранцін прывёў да росту колькасці заражаных на борце. Па даных на 22 лютага, заражаны 634 чалавекі, з якіх 27 знаходзіліся ў цяжкім стане. Таксама памерла двое пажылых пасажыраў. Разам з тым, 11 чалавек паправіліся. 19 лютага каранцін быў адменены, аднак як мінімум у адзінаццаці пасажыраў (усе грамадзяне ЗША) было выяўлена заражэнне.

Праверка тэмпературы цела пасажыраў на борце самалёта ў аэрапорце «Барыспаль», Кіеў.
Кабмін Украіны ўвёў каранцін на ўсёй тэрыторыі краіны. Першапачаткова ён абвешчаны на 3 тыдні — з 12 сакавіка да 3 красавіка. У прыватнасці каранцін прадугледжваў закрыццё навучальных устаноў, забарона масавых сходаў больш за 200 чалавек і закрыццё авіязносін з некаторымі краінамі. Паведамлялася, што таксама будзе закрыта большая частка КПП: з 219 застанецца 49. Урад выдзеліў 100 млн грн на закупку тавараў індывідуальнай абароны ў прыватных унутраных кампаніях.

23 лютага прэзідэнт Рэспублікі Карэя Мун Чжэ Ін заявіў аб павышэнні ўзроўню эпідэміялагічнай пагрозы ў краіне з трэцяга «аранжавага» да найвышэйшага — чацвёртага «чырвонага» ўзроўню. Па даных на 2 сакавіка, лік заражаных каранавірусам у Рэспубліцы Карэя склаў 4335 чалавек, памерлі 26 пацыентаў, ачунялі 30 чалавек, яшчэ больш за 6000 чалавек чакалі вынікі аналізаў. 309 выпадкаў з агульнага ліку заражаных, звязаны з рэлігійнай сектай Сінчхончжы, у якой ёсць аддзяленні ў кітайскай правінцыі Хубэй. На каранцін змешчана больш за 9000 членаў секты.

25 лютага 2020 года Міжнародная федэрацыя настольнага тэніса паведаміла, што ў сувязі з успышкай эпідэміі COVID-19 у Карэі правядзенне каманднага чэмпіянату свету па настольным тэнісе ў Пусане перанесена з сакавіка 2020 года на канец чэрвеня 2020 года.

22 сакавіка Лівійская нацыянальная армія на чале з фельдмаршалам Халіфа Хафтарам абвясціла аб прыпыненні баявых дзеянняў на паўночным захадзе краіны, каб дазволіць краіне засяродзіцца на барацьбе з пандэміяй COVID-19. Разам з ёй, яе апанент Урад нацыянальнай згоды аб’явіў каменданцкі час у начны час, уведзена забарона на вяселлі і пахаванні, закрыты рэстараны, кафэ і іншыя забаўляльныя ўстановы.

## Наступствы

### Рэакцыя

22 студзеня 2020 года г. Ухань быў змешчаны ў каранцін, увесь грамадскі транспарт спынены, горад закрыты на ўезд і выезд. Гарады Хуанган, Эчжоу, Чыбі і Чжыцзян, прылеглыя да Уханя, таксама былі змешчаны пад аналагічны каранцін з 24 студзеня 2020 года.

У сувязі з успышкай віруса было праведзена экстранае пасяджэнне надзвычайнага камітэта Сусветнай арганізацыі аховы здароўя. 23 студзеня 2020 года генеральны дырэктар СААЗ Тэдрас Аданам Гебрэісус заявіў, што камітэт па надзвычайных сітуацыях СААЗ падзяліўся ў меркаваннях аб тым, ці ўяўляе сабой успышка новага каранавіруса асаблівую небяспеку, у сувязі з чым пакуль надзвычайнае становішча ў галіне грамадскага аховы здароўя міжнароднага значэння не аб’яўляецца.

З-за распаўсюджвання віруса мясцовыя ўлады з 23 лютага закрылі для наведвання базіліку Сан-Марка ў Венецыі і кафедральны сабор Нараджэння Панны Марыі ў Мілане. Такое рашэнне было прынята з мэтай абмежаваць навала людзей у грамадскіх месцах. На той момант каранавірус у Італіі выяўлены ў 152 чалавек, памерлі ад яго наступстваў адзінаццаць. У краіне ізаляваны больш за дзесяць камун, у якіх выяўлены інфікаваныя. На транспарце ўводзіліся санітарныя кардоны, адмяняліся грамадскія мерапрыемствы і заняткі ў навучальных установах. Прыпынена правядзенне Венецыянскага карнавала. З-за масавай раскупкі насельніцтвам прадметаў першай неабходнасці, паліцы ў некаторых прадуктовы крамах апусцелі.

### Эканамічныя наступствы

Паліцы ў аўстралійскім супермаркеце пасля масавай раскупкі насельніцтвам, выкліканай панікай ад пандэміі.
Выказваліся апасенні, што новы вірус можа нанесці ўрон кітайскай эканоміцы як першай найбуйнейшай у свеце аналагічна курынаму грыпу ў 2003 годзе. Вірусная эпідэмія 2003 года нанесла ўрон значна больш значным у эканамічным плане рэгіёнах Кітая — правінцыі Гуандун і ваколіцам Пекіна, на якія прыходзілася 15 % ВУП Кітая, у той час як вірус 2019—2020 гг. на 23 студзеня прысутнічаў толькі ў правінцыі Хубэй (1 % ВУП).

На аўторак 21 студзеня аб’ёмы таргоў на фондавых біржах у Ганконгу, Шанхаі і Шэньчжэне знізіліся на 2—3,5 %. Да 27 студзеня, на фоне росту колькасці хворых, падзенне закранула FTSE 100 і еўрапейскія біржы (кітайскія біржы былі закрыты на новы год).

На Лонданскай фондавай біржы мацней за ўсё ўпалі акцыі горназдабыўных кампаній з-за боязі зніжэння патрэбаў Кітая ў металах і карысных выкапняў. Зніжэння падвергліся акцыі гасцінічных холдынгаў, авіякампаній і рытэйлераў класа люкс (35 % продажаў гэтых тавараў прыпадае на Кітай, а 25 студзеня вызначаўся Кітайскі Новы год), цэн нафты на міжнародных рынках знізіўся на 3 %. У той жа час падскочылі цэны на больш бяспечныя актывы накшталт золата і дзяржаўных аблігацый.

27 студзеня 2020 года сваю мяжу з Кітаем для пешаходаў і аўтамабілістаў закрыла Манголія, таксама згорнуты адукацыйная дзейнасць і масавыя мерапрыемствы. Пры гэтым Улан-Батарская чыгунка, у апошні раз абнавіўшы расклад руху міжнародных цягнікоў у пачатку студзеня 2020 года, аб спыненні рэйсаў у і з Кітая не абвяшчала.

28 студзеня Расійскі саюз туріндустрыі афіцыйна закрыў уезд арганізаваных турыстычных груп з Кітая.

30 студзеня BMW падоўжыла навагоднія вакацыі свайго найбуйнейшага філіяла ва ўсім свеце — трох заводаў у мегаполісе Шэньян з 10 тыс. супрацоўнікаў да 10 лютага. Volkswagen прыпыніў да 10 лютага сумесную вытворчасць з Shanghai Automotive Group і First Automotive Works. Volvo падоўжыў вакацыі да 9 лютага для ўсіх сваіх кітайскіх заводаў. 1 лютага Apple паведаміла аб часовым закрыцці ўласных офісаў, крам і сэрвісных цэнтраў у Кітаі да 9 лютага.

## Ахвяры сярод медыцынскага персаналу

Згодна з мета-аглядам з чэрвеня 2020 года, у якіх вывучаліся даныя з 13 краін, каля 10% (ад 5% да 15%) выяўленых хворых на з’яўляліся медыцынскімі работнікамі. Лятальнасць сярод іх ацэньваецца ў 0,3% (ад 0.2 да 0,4%), што ніжэй чым сярод усяго насельніцтва. Такая розніца можа тлумачыцца меншым узростам медыкаў, меншай распаўсюджанасцю хранічных захворванняў сярод іх, лепшым доступам да медыцынскіх паслуг.

## Гл. таксама

* Успышка метапнеўмавіруса чалавека (2025)

## Заўвагі