# Yesterday

| Yesterday |
| --- |
| Сінгл The Beatles з альбома *Help!* |
| Бок «Б» |
«Act Naturally» |
| Выпушчаны | 13 верасня 1965 (ЗША) 8 сакавіка 1976 (Вялікабрытанія) |
| Мова | англійская |
| Фармат | 7” |
| Запісаны | 14 чэрвеня 1965 |
| Жанр | * чэймбер-поп
 |
| Кампазітар | Ленан / Мак-Картні |
| Працягласць | 2:03 |
| Лэйбл | Capitol Records (ЗША) Parlophone/EMI (Вялікабрытанія) |
| Прадзюсар | Джордж Марцін |
| Аўтар песні | Джон Ленан і Пол Мак-Картні |
| Прафесійныя рэцэнзіі |
| * *Record Mirror & Disc* ► без ацэнкі
 |
|  |
| The Beatles, храналогія сінглаў |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| «Help!» (1965) | **«Yesterday»** (1965) | «We Can Work It Out»/ «Day Tripper» (1965) |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

---

Let It Be (1970) |

---

Yesterday (1976) |

---

Back in the U.S.S.R. (1976) |

 |

 |

**«Yesterday»** (з англ. — «Учора»; рабочая назва «Scrambled Eggs») — песня гурта The Beatles з альбома *Help!* («На дапамогу!»), выпушчанага ў жніўні 1965 года (у ЗША песня не ўвайшла ў альбом, аднак выйшла ў выглядзе сінгла ў верасні 1965 года). Напісана Полам Мак-Картні. Пры запісе песні *Yesterday* упершыню ў гісторыі «The Beatles» у працы не ўдзельнічаў ніхто з музыкантаў, акрамя Мак-Картні: аранжыроўка песні складаецца толькі з акустычнай гітары, на якой грае Пол, і струннага квартэта, партыі якога сачынілі разам Джордж Марцін і Мак-Картні, што адрознівае «Yesterday» ад усіх астатніх песень ансамбля, выпушчаных на той час, і робіць яе адной з першых рок-балад.

«Yesterday» займала першае месца ў хіт-парадах ЗША, Канады, Новай Зеландыі і іншых краін і застаецца папулярнай цяпер. Паводле амерыканскай арганізацыі па наглядзе за правамі выканаўцаў Broadcast Music Incorporated, на 13 снежня 1999 года амерыканскае радыё і тэлебачанне транслявалі *Yesterday* больш за сем мільёнаў разоў. У 1999 годзе брытанская радыёстанцыя BBC Two правяла даследаванне на аснове апытанняў сярод музычных экспертаў і слухачоў, а таксама на аснове паказчыкаў продажаў, па выніках якога назвала «Yesterday» лепшай песняй XX стагоддзя. Паводле кнігі рэкордаў Гінеса, на гэтую песню было зроблена больш кавер-версій, чым на любую іншую з калі-небудзь напісаных: з 1965 па 1973 гады было запісана 1186 кавер-версій «Yesterday», а на 1986 год — каля 1600 версій; у 2003 годзе паведамляецца таксама пра колькасць версій больш за 2500. Паводле фінансавага партала *24/7 Wall Street*, песня «Yesterday» прызнана лепшай у гісторыі чалавецтва.

## Гісторыя стварэння песні

Пол Мак-Картні сцвярджае, што мелодыя песні прыйшла да яго ўва сне, і, прачнуўшыся, ён быў упэўнены, што проста раней дзесьці чуў гэтую мелодыю, а не сачыніў яе. Першы тэкст, наскора прыдуманы на мелодыю, меў словы «*Scrambled eggs, Oh, my baby how I love your legs…*» («Яечня-боўтанка, о, мілая мая, як мне падабаюцца твае ножкі…»), таму жартоўнай рабочай назвай песні было «Scrambled Egg» («Яечня-боўтанка»). Пад гэтай жа назвай Джордж Марцін выпусціў інструментальную версію кампазіцыі ў ЗША яшчэ да таго, як праца над «Yesterday» была завершана, у сувязі з чым амерыканскія паклоннікі пісалі ў лістах гурту, што чулі «нешта пад назвай „Scrambled Egg“, што ўяўляе сабой поўную копію „Yesterday“» (англ.: a number called 'Scrambledd Egg' that’s a dead copy of 'Yesterday'). Падчас здымак фільма «Help!» Мак-Картні сеў за фартэпіяна, размешчанае на здымачнай пляцоўцы, і пачаў граць мелодыю песні, намерваючыся прыдумаць для яе «правільныя» словы. Рэжысёру гэта не спадабалася, і ён сказаў, што загадае прыбраць інструмент, калі Пол не спыніць сваю «творчасць». Як пасля ўспамінаў Джон Ленан, песня месяцамі заставалася недаробленай і «ўсплывала» штораз, калі ішла праца над новымі кампазіцыямі. Пры гэтым у песні нават адсутнічала назва: Мак-Картні і Ленан вырашылі назваць яе адным словам, але нічога адпаведнага не знаходзілася.

Канчатковы варыянт тэксту песні Мак-Картні сачыніў у маі 1965 года падчас адпачынку ў Партугаліі. Ён заўважыў, што словы, якія заканчваюцца на «-эй» (*say*, *nay*, *today*, *away*, *play*, *stay*), добра рыфмуюцца, а *yesterday* — адно з іх. Таксама ён знайшоў слова «*suddenly*» (з англ. — «раптам»), для якога таксама лёгка падабраліся рыфмы. 27 мая 1965 года Пол прыляцеў у Лісабон, дзе ён заняў гітару ў гурта The Shadows, і скончыў напісанне тэксту песні.

У верасні 2013 года Пол Мак-Картні прызнаўся, што прысвяціў гэтую песню сваёй маці, якая памерла, калі яму было 14 гадоў.

## Запіс

Будынак студыі «Эбі-Роўд» (англ.: Abbey Road) у Лондане, дзе запісана песня «Yesterday»
Песня «Yesterday» была запісана 14 і 17 чэрвеня 1965 года ў студыі «Эбі-Роўд» № 2.

Існуюць розныя версіі таго, як праходзіў запіс песні. Паводле самай распаўсюджанай, Мак-Картні ад самага пачатку вырашыў выканаць песню сола ў суправаджэнні струнных, і што прадзюсар і аранжыроўшчык гурта Джордж Марцін дапамог яму гэтую ідэю рэалізаваць. Мак-Картні ў адным з інтэрв'ю 1970-х гадоў распавёў Полу Гамбачыні:

>
>
> Я хацеў выкарыстаць у аранжыроўцы некалькі струнных інструментаў. Джордж Марцін сказаў: «Тады, мабыць, струнны квартэт?» Ідэя была цудоўная. Мы селі за раяль і прыдумалі, як гэта будзе гучаць.
>
>
>

Манаграфія Рэя Коўлмена «Учора і сёння» распавядае зусім іншую гісторыю: спачатку былі спрабаваны шматлікія аранжыроўкі з арганам, ударнымі і іншымі інструментамі, — і ўжо пасля было вырашана, што Полу лепш выканаць песню сола пад гітару. Для запісу Мак-Картні выкарыстаў акустычную гітару Epiphone Texan. Калі Джордж Марцін вырашыў паспрабаваць «што-небудзь радыкальнае» (струнныя), Мак-Картні жахнуўся: «*The Beatles* — гэта рок-гурт, мы не можам гучаць як Мантавані». Усё ж Марцін пераканаў Мак-Картні і выканаў прафесійную аранжыроўку для струннага квартэта, пры гэтым Мак-Картні настаяў, каб струнныя гралі без (звыклага) вібрата, якое, паводле яго, надавала гучанню залішнюю напышлівасць. Мак-Картні таксама падрэдагаваў аранжыроўку віяланчэлі ў сярэдняй частцы, дадаўшы ў яе партыю некалькі блюзавых нот.

Мак-Картні запісаў два дублі песні 14 чэрвеня 1965 года. Другі дубль быў прызнаны лепшым, і яго абралі для выпуску. Партыю струнных запісалі і наклалі на дарожку ўжо пазней. Першы дубль песні, без суправаджэння струннага квартэта, быў уключаны ў кампіляцыю *Anthology 2*. На запісе можна пачуць, як Мак-Картні, перад тым, як граць, паказвае паслядоўнасць акордаў Харысану, які, аднак жа, удзелу ў выкананні не прымаў. Два першыя радкі другога куплета памяняліся месцамі («*There’s a shadow hanging over me* / *І'm not half the man I used to be*»). Гэта, верагодна, было проста памылкай, бо чуваць, што пасля гэтых слоў Мак-Картні ледзь стрымліваецца, каб не засмяяцца.

17 чэрвеня Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную дарожку, якая ў далейшым не выкарыстоўвалася. Тады ж запісалі і партыю струнных. Паколькі ў Мак-Картні не было музычнай адукацыі і ён ледзь разбіраўся ў тэорыі музыкі, ён адчуваў сябе дылетантам у параўнанні з музыкантамі струннага квартэта. Мак-Картні вельмі здзівіла тое, што гэтыя прафесійныя музыканты назвалі пачатковы сямітактавы перыяд кампазіцыі «неквадратнай пабудовай» і заявілі, што «так не бывае» і што «музыку так не пішуць».

### Удзельнікі запісу

* Пол Мак-Картні — вакал, акустычная гітара
* Кенет Эсекс — альт
* Франсіска Габара — віяланчэль
* Тоні Гілберт — скрыпка
* Сідні Сакс — скрыпка

## Выпуск

Хаця самому Мак-Картні песня спадабалася, іншыя ўдзельнікі гурта сумняваліся, ці варта ўключаць яе ў новы альбом — бо ў яе было так мала падобнага да таго, што яны запісвалі ў той час, і яна не адпавядала вобразу гурта. Акрамя таго, Ленан, Харысан і Стар настаялі на тым, каб песню не выпускалі асобна ў Брытанііі. Адразу ж пасля выхаду альбома *Help!*, у які кампазіцыя ўсё-такі ўвайшла, брытанскі спявак Мэт Манро запісаў сваю версію «*Yesterday*», якая, уласна, і трапіла ў першую дзясятку мясцовага хіт-парада.

Паколькі *The Beatles* не мелі такога ўплыву на амерыканскі лэйбл гуказапісу «Capitol Records», як на брытанскі «Parlophone», яны ніяк не маглі перашкодзіць выпуску сінгла з песняй «*Yesterday*» у ЗША. Спачатку сінгл выдалі з кампазіцыяй «*Act Naturally*» на першым баку (з вакалам Рынга — тады найпапулярнейшы бітл у ЗША), але пасля вялікага поспеху «*Yesterday*» песні памянялі месцамі ў наступных выпусках. Гэтая кружэлка ўпершыню трапіла ў хіт-парады ЗША 29 верасня 1965 года, а 9 кастрычніка яна дасягнула вяршыні і знаходзілася на ёй на працягу месяца. Песня правяла адзінаццаць тыдняў у хіт-парадзе ЗША і была прададзена накладам адзін мільён копій за першыя пяць тыдняў. На працягу васьмі гадоў песня заставалася найпапулярнейшай кампазіцыяй на амерыканскім радыё. «*Yesterday*» таксама дасягнула першага месца ў хіт-парадах Канады, Новай Зеландыі, Фінляндыі, Нарвегіі, Даніі, Нідэрландаў, Бельгіі, Іспаніі і Ганконга, другога месца ў Аўстраліі; акрамя таго, яна была хітом у Італіі, Францыі і Малайзіі. Сінгл з песняй быў прададзены накладам звыш трох мільёнаў экземпляраў па ўсім свеце.

У Вялікабрытаніі песня выйшла на аднайменным міні-альбоме ў складзе альбома *Help!*, які стаў першай кружэлкай у гісторыі, што дэбютавала ў хіт-парадзе Вялікабрытаніі на першым месцы (прабыў на вяршыні дзевяць тыдняў).

## Спіс дыскаў The Beatles, на якіх выпускалася песня

### Сінглы

* бок A (1965)
* бок A (1976)

### Студыйныя альбомы

* Help! (1965)
* Yesterday and Today (1966)

### Зборнікі

* EP Yesterday (1966)
* The Beatles 1962—1966 (1973)
* Love Songs (1977)
* The Beatles' Ballads (1980)
* 20 Greatest Hits (1982)
* 1 (2000)
* LOVE (рэмікс і мэшап) (2006)

## Канцэртныя выкананні

Упершыню песню выканалі 1 жніўня 1965 года на тэлешоў «*Blackpool Night Out*», у якім прымалі ўдзел не рок-музыканты, а артадаксальныя зоркі шоў-бізнесу. Пасля таго, як гурт сыграў песню «*Ticket to Ride*», Джордж Харысан сказаў: «Дзякуй! Цяпер мы хацелі б выканаць што-небудзь такое, чаго ніколі дагэтуль не гралі. Гэта — песня з нашага новага альбома, называецца „*Yesterday*“» — і дадаў: «Цудоўная магчымасць для Пола Мак-Картні з Ліверпуля!» — такімі словамі звычайна прадстаўлялі новых удзельнікаў на штотыднёвым шоў талентаў Х'юга Грына. Мак-Картні спеў у суправаджэнні гітары і фанаграмы са струннымі.

«*Yesterday*» не ўваходзіла ў канцэртную праграму 1965 года, і ўпершыню яе ўключылі ў рэпертуар падчас турне па ФРГ, Японіі, Філіпінах, ЗША і Канадзе, якое праходзіла з 24 ліпеня па 29 жніўня 1966 года.

Пасля распаду *The Beatles* і заснавання свайго гурта *Wings* Мак-Картні не выконваў на канцэртах песень *The Beatles* да 1975 года. Падчас першых сусветных гастроляў «*Wings over the World*» ім упершыню былі выкананы песні *The Beatles* на сцэне, уключна з «*Yesterday*». Гэтыя запісы трапілі на канцэртны альбом *Wings over America* 1976 года. З таго часу «*Yesterday*» стала рэгулярна выконвацца Мак-Картні на канцэртах (уключна з турне 1990-х і 2000-х гадоў).

У 2006 годзе на цырымоніі Grammy Awards Мак-Картні выканаў яе разам з Linkin Park і Jay-Z.

## Музыка і тэкст

Акустычная гітара Epiphone Texan, на якой акампаніраваў сабе Пол Мак-Картні пры запісе песні
Песня напісана ў памеры 4/4 і мае наступную структуру:

Уступ — куплет — куплет — сярэдняя частка — куплет — сярэдняя частка — куплет — завяршэнне.

У першым куплеце гучыць толькі акустычная гітара, а ў другім уступае струнны квартэт (дзве скрыпкі, альт і віяланчэль).

Асноўная танальнасць песні — фа мажор, прычым Мак-Картні настроіў гітару на тон ніжэй і таму браў гэты акорд як соль мажор. Першы куплет складаецца з сямі тактаў, што нетыпова для поп-музыкі, і ўтрымлівае тры фразы: 3+2+2.

Гарманічная паслядоўнасць выглядае такім чынам (стандартныя літарныя абазначэнні):

і потым, праз паслядоўнасць акордаў II—V7 (у гэтым выпадку мі мінор — сэптакорд ад ля) пераходзіць у танальнасць шостай ступені — рэ мінор, што надае кампазіцыі меланхалічнасці. Ля7 з'яўляецца звычайнай субдамінантай, а менавіта V/vi. У заключным гарманічным развароце — падвоеная дамінанта (соль мажор) замест чаканага пераходу ў до мажор пераходзіць у субдамінантавую гармонію — сі-бемоль мажор, якая, у сваю чаргу, пераходзіць у тоніку. Бас пры гэтым рухаецца па сыходнай храматычнай лініі C-H-B-A.

Куплет складаецца з васьмі тактаў, якія ўтрымліваюць дзве аднолькава гарманізаваныя фразы па два такты.

Аранжыроўка струнных дапаўняе сумную атмасферу песні, асабліва сумная віяланчэль і яе блюзавыя ноты, якія аб'ядноўваюць дзве палавіны сярэдняй часткі (адразу пасля слоў «*І don’t know* / *she wouldn’t say*»), а таксама сыходная лінія альта, якая вядзе з сярэдняй часткі назад у куплет (Мак-Картні імітуе яе голасам, пераходзячы ў апошні куплет).

Журботны тэкст песні арганічна дапаўняецца гэтай мудрагелістай мелодыяй. Змест тэксту, хаця дакладна не вызначана, можа тлумачыцца як выяўленне гора па страчаным каханні. Большасць слухачоў верыць, што гаворка ідзе пра разрыў паміж закаханымі, у той час як іншыя лічаць, што песня звязана з перажываннямі аб смерці маці (Мэры Мак-Картні, маці Пола, памерла, калі ён быў падлеткам). Падобная тэматыка песні не была характэрная творчасці Мак-Картні першай палавіны 1960-х гадоў. Звычайна яго песні былі пазітыўнымі і аптымістычнымі, у той час як сумныя і інтраспектыўныя былі больш уласцівы Ленану.

Падчас выступу на «Шоў Эда Салівана» Мак-Картні выканаў песню пад акампанемент акустычнай гітары і студыйнага аркестра, у танальнасці фа мажор. На канцэртах у Токіа падчас тура 1966 года песня выконвалася з прыцягненнем астатніх удзельнікаў ансамбля ў танальнасці соль мажор.

У інтэрв'ю на шоў Говарда Стэрна Мак-Картні сказаў, што захоўвае першапачатковую версію тэкста песні, запісаную на паштовым канверце.

## Узнагароды і крытыка

«*Yesterday*» часта выконваецца і запісваецца іншымі музыкантамі — больш за любую іншую песню. Паводле Кнігі рэкордаў Гінеса, існуе каля трох тысяч розных кавер-версій песни. Сярод вядомых выканаўцаў — The Seekers, Джоан Баэз, *Liberace*, Фрэнк Сінатра, Рэй Чарльз, Элвіс Прэслі, Пласіда Дамінга, Джуні Русо, Том Джонс, Муслім Магамаеў, *The Head Shop*, Boyz II Men і *The Blast*.

«*Yesterday*» атрымала ўзнагароду Ivor Novello Award у катэгорыі «Лепшая песня 1965 года» і стала другой сярод самых выконваемых песень таго года (першай была іншая песня Мак-Картні, «*Michelle*»).

У 1999 годзе Broadcast Music Incorporated змсяціла песню на трэцяе месца ў спісе песень, якія найчасцей выконваліся ў XX стагоддзі на амерыканскім радыё і тэлебачанні (каля сямі мільёнаў разоў). Першае і другое месцы занялі адпаведна «*You’ve Lost That Loving Feeling*» дуэта The Righteous Brothers і «*Never My Love*» гурта The Association. У тым жа годзе паводле вынікаў праведзенага апытання BBC Radio назвала «*Yesterday*» лепшай песняй стагоддзя. У спісе 500 найвялікшых песень усіх часоў паводле часопіса Rolling Stone, створаным у 2004 годзе, песня заняла трынаццатае месца.

Пры гэтым песня крытыкавалася за банальнасць, саладжавасць і сентыментальнасць. Боб Дылан заявіў, што «калі вы пойдзеце ў Бібліятэку Кангрэса, то знойдзеце мноства лепшых песень. Такіх песень, як „*Michelle*“ і „*Yesterday*“ — мільёны, і ўсе яны пішуцца на Цін Пэн Элі». Аднак ён запісаў сваю версію песні, якая ніколі не выдавалася.

У 1980 годзе, незадоўга да гібелі, Ленан сказаў пра словы песні: «Яны добрыя, але там няма ніякай развязкі. Калі прачытаць тэкст цалкам, ён нічога вам не скажа, немаведама што там здарылася — яна сышла, і ён хоча, каб зноў прыйшоў учорашні дзень — гэта ўсё. Прыгожа, але я б ніколі не хацеў быць аўтарам падобнай песні». Да таго ж у скіраваную супраць Пола Мак-Картні песню «*How Do You Sleep?*» са свайго альбома Imagine ён уключыў словы «*The only thing you done was yesterday…*» (з англ. — «Адзінае (вартае), што ты зрабіў, было ўчора…»).

«*Yesterday*» папулярызавала жанр балады сярод рок-выканаўцаў і натхніла іншых музыкантаў на выкарыстанне струнных інструментаў. Саліст гурта The Rolling Stones Мік Джагер заявіў пасля праслухоўвання песні: «Хацеў бы я так спяваць!». Балада Джагера і Рычардса «*As Tears Go By*» 1965 года лічыцца своеасаблівым адказам на «*Yesterday*».

## Асацыяцыі

У ліпені 2003 года BBC News апублікавала нататку пра тое, што брытанскія музыказнаўцы выявілі падабенства песні «*Yesterday*» і песні Нэта Кінга Коўла «*Answer Me*» і дапусцілі, што апошняя магла быць крыніцай натхнення Мак-Картні. Галоўным чынам яны акцэнтавалі ўвагу на падабенстве тэкстаў песень:

«*Yesterday*» пачынаецца са слоў:

>
> *Yesterday, all my troubles seemed so far away, now it looks as though they’re here to stay.*
>
>
>

У песні «*Answer Me*» ёсць такія словы:

>
> *Yesterday, І believed that love was here to stay, won’t you tell me where І've gone astray.*
>
>
>

Сам Мак-Картні на гэта адказаў, што для яго гэтыя дзве песні настолькі ж падобныя, наколькі «*God Save the Queen*» падобная да «*Get Back*».

Ен Хаманд дапусціў, што Мак-Картні напісаў песню па матывах кампазіцыі «*Georgia On My Mind*», хаця ў канцы свайго артыкула заявіў, што нягледзячы на ўсё «*Yesterday*» — гэта самабытная і індывідуальная работа.

## Чарты

### Штотыднёвыя чарты

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Чарт (1965) | Вышэйшая пазіцыя |
| --- | --- |
|  Аўстралія (Kent Music Report) | 2 |
|  Ö3 Austria Top 75 | 10 |
|  Ultratop Flanders | 1 |
|  Данія (Salgshitlisterne Top 20) | 7 |
|  Фінляндыя (Suomen virallinen lista) | 1 |
|  Італія (*Musica e Dischi*) | 15 |
|  Mega Single Top 100 | 1 |
|  Новая Зеландыя (*Lever Hit Parade*) | 2 |
|  VG-lista | 1 |
|  Швецыя (Kvällstoppen) | 1 |
|  Швецыя (*Tio i Topp*) | 1 |
|  *Billboard* Hot 100 | 1 |
|  ЗША (*Cash Box* Top 100) | 1 |
|  Германія (Media Control Singles Chart) | 6 |

 |

Штотыднёвыя чарты для перавыдання| Чарт (1976) | Вышэйшая пазіцыя |
| --- | --- |
|  Аўстралія (Kent Music Report) | 86 |
|  Mega Single Top 100 | 26 |
|  UK Singles Chart | 8 |
| Чарт (2010) | Вышэйшая пазіцыя |
|  PROMUSICAE | 44 |
|  Polish Airplay Top 5 | 5 |

 |  |

### Гадавыя выніковыя чарты

| Чарт (1965) | Пазіцыя |
| --- | --- |
|  ЗША *Cash Box* | 68 |

## Крыніцы

## Літаратура

* Coleman, Ray. *McCartney: Yesterday … and Today*, Dove Books, 1996, ISBN 0-7871-1038-8, ISBN 978-0-7871-1038-3
* Miles, Barry (1997). *Paul McCartney: Many Years From Now*. Нью-Йорк: Henry Holt & Company. ISBN 0-8050-5249-6.
* The 100 Most Influential Musicians of All Time (англ.) / Gorlinski, Gini. — New York, NY: Britannica Educational Publishing, 2010. — ISBN 978-1-61530-006-8.
* *Hall, Claude.* Billboard (англ.). — 1965. — С. 40.

## Спасылкі

**Анлайн-даведнікі**:

* «Yesterday» у выкананні Пола Мак-Картні, 24 чэрвеня 1966, Мюнхен на YouTube
* The Beatles Bible: Yesterday

**Тэматычныя артыкулы ў электронных выданнях**:

* *Tom Breihan*. The Number Ones: The Beatles’ «Yesterday» (англ.). *Stereogum*.  Stereogum Media (16 жніўня 2018). Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2024. Праверана 6 студзеня 2025.