# Інтэрлінгва (лаціна-сінэ-флексіонэ)

**Лаці́на-сі́нэ-флексіо́нэ** (*Latino sine flexione* — латынь без словазмянення) — міжнародная штучная мова на аснове латыні, створаная італьянскім матэматыкам Джузэпэ Пеана ў 1903 годзе. Пасля дапрацоўкі ў 1908 годзе атрымала назву **інтэрлінгва** (не трэба блытаць з іншай штучнай мовай з аналагічнай назвай — Інтэрлінгва).

## Алфавіт і правапіс

Алфавіт лаціна-сінэ-флексіонэ супадае з лацінскім:

**a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z ae oe**

Тое ж самае адносіцца і да правапісу. У мэтах спрашчэння магчыма пісаць *e* замест *ae* i *oe*, *t* замест *th* i *f* замест *ph*.

## Вымаўленне

Звычайна ўжываецца вымаўленне, адпавядаючае так званай «класічнай» / «рэканструяванай» лацінскай мове:

* *b* чытаецца як «б», але як «п» у спалучэннях *bs* і *bt*.
* *c* заўсёды чытаецца як «к».
* *h* чытаецца як англійскае ці нямецкае «h» (глухое прыдыханне). Але ў спалучэннях *ph*, *th*, *ch* i *rh* не чытаецца ўвогуле (гэта значыць, яны вымаўляюцца як «п», «т», «к», і «р» адпаведна).
* *qu* — як «кў».
* *s* — заўсёды як «с».
* *v* — як «в» ці «ў».
* *y* — як нямецкая «ü» ці французская «u».
* *ae* — як «ай».
* *oe* — як «ой».

Вымаўленне астатніх гукаў адпавядае прынятай традыцыі. Дапушчальныя тыя ці іншыя адхіленні ад гэтага вымаўлення ў бок традыцыйнага, што адлюстроўваецца ў арфаграфіі (гл. вышэй). Галоўны націск заўсёды прыпадае на апошні склад слова, другарадны — туды, дзе гэта патрабуецца для мілагучнасці.

## Слоўнікавы склад

Асноўная маса словаў запазычана з латыні, але ў відазмененай форме. Усе назоўнікі бяруцца ў форме аблатыва адзіночнага ліку. Прыметнікі бяруцца ў форме намінатыва адзіночнага ліку сярэдняга роду (для прыметнікаў на *-e* i *-um*, прычым *-um* мяняецца на *-o*). Дзеясловы ў большасці выпадкаў маюць форму ўсечанага лацінскага інфінітыва (адкідаецца канчатак *-re*).

## Агульная характарыстыка словаўтварэння

Лаціна-сінэ-флексіонэ — твор натуралістычнага кірунку ў канструяванні міжнародных моў. Яе граматыка ў асобных выпадках прасцейшая за граматыку эсперанта (напрыклад, адсутнічае скланенне прыметнікаў, змена дзеясловаў паводле часу, абавязковае ўжыванне канчатка множнага ліку). Але пры гэтым сістэма словаўтварэння запазычана з мовы-крыніцы — латыні і з-за гэтага валодае ўсімі якасцямі словаўтварэння еўрапейскіх натуральных моў: наяўнасцю выключэнняў, некалькіх мадэляў для ўтварэння аднаго і таго ж. Таму мова аказваецца больш складанай за любую іншую аўтаномную для чалавека, які не ведае ў той ці іншай ступені латынь.

## Словаўтварэнне

### Дзеяслоў

У дзеяслова адсутнічаюць катэгорыі асобы і ліку. Напрыклад: *Me salta* — Я скачу. *Vos salta* — Вы скачаце. *Illo salta* — Ён, яна, яно скача.
Адсутнічае катэгорыя часу: будучы можа быць адлюстраваны пры дапамозе прыслоўя *і*, а прошлы — прыслоўя *е*, якія ўказваюць на час назоўнікаў. Сам дзеяслоў пры гэтым не змяняецца. Будучы час абазначаюць звароты з мадальнымі дзеясловамі *vol* i *debe*. Няма змянення паводле накланенняў.
Ад уласна дзеяслова магчыма ўтварыць тры вытворныя формы: інфінітыў — дабаўленнем суфікса *-re*, актыўны дзеепрыметнік — дабаўленнем *-nte*, і пасіўны дзеепрыметнік — дабаўленнем *-to*. Напрыклад: *ama* — люблю, *amare* — любіць, *amante* — любячы, *amato* — любімы.
Спалучэнне дапаможнага глагола *es* (быць) з пасіўным дзеепрыметнікам утварае форму залежнага стану. Актыўны дзеяч пры гэтым уводзіцца пры дапамозе *ab*. Напрыклад: *Filio es amato ab matre* — Сын любімы маткай.

### Назоўнік

У лаціна-сінэ-флексіонэ існуе канчатак множнага ліку назоўнікаў — *-s* (*filio* — сын, *filios* — сыны). Але гэты канчатак магчыма не ўжываць, калі множны лік бачны з кантэксту. Гэта значыць, *decem simias* i *decem simia* аднолькава значаць «дзесяць малпаў».
Граматычны род адсутнічае. Пол можа быць выказаны пры дапамозе змены кораня, дабаўлення вызначаных суфіксаў ці дабаўкі слоў *mas* — мужскі і *femina* — жаночы. Напрыклад: *patre* — бацька, *matre* — маці; *propheta* — прарок, *prophetissa* — прарочыца; *cane mas* — самец сабакі, *cane femina* — самка сабакі. Апошняя мадэль з’яўляецца прадуктыўнай, першыя дзве — непрадуктыўнымі.
Склоны перадаюцца парадкам слоў і прыназоўнікамі (напрыклад, родны склон — прыназоўнікам *de*).

### Прыметнік

Прыметнік незмяняемы. Ступені параўнання ствараюцца пры дапамозе дабаўлення пэўных прыслоўяў.

### Лічэбнікі

#### Колькасныя і парадкавыя

Сістэма лічэбнікаў запазычана з латыні ў некалькі спрошчаным выглядзе.

| Колькасны | Пераклад | Парадкавы | Пераклад |
| --- | --- | --- | --- |
| uno | адзін | primo | першы |
| duo | два | secundo | другі |
| tres | тры | tertio | трэці |
| quatuor | чатыры | quarto | чацвёрты |
| quinque | пяць | quinto | пяты |
| sex | шэсць | sexto | шосты |
| septem | сем | septimo | сёмы |
| octo | восем | octavo | восьмы |
| novem | дзевяць | nono | дзявяты |
| decem | дзесяць | decimo | дзясяты |
| viginti ці duo decem | дваццаць | vigesimo | дваццаты |
| triginta ці tres decem | трыццаць | trigesimo | трыццаты |
| nonaginta ці novem decem | дзевяноста | nonagesimo | дзевяносты |
| centum | сто | centesimo | соты |
| mille | тысяча | millesimo | тысячны |
| millione | мільён | millionesimo | мільённы |

Колькасныя лічэбнікі ад 11 да 19 утвараюца шляхам злучэння колькасных лічэбнікаў першага дзясятка згодна з мадэллю *decimo-uno* ці *decem et uno* «адзінаццаць». Парадкавыя — шляхам злучэння парадкавых лічэбнікаў першага дзясятка згодна з мадэллю *decimo-unio* «адзінаццаты». Колькасныя лічэбнікі ад 40 да 80 — шляхам дабаўлення да лічэбнікаў першага дзясятка *-aginta* (канчатковая галосная, калі яна ёсць, пры гэтым адкідаецца): *quintaginta* «пяцьдзясят». Парадкавыя лічэбнікі ўтвараюцца шляхам замены ў колькасных *-inta* на *-esimo*: *quintagesimo* «пяцідзясяты».

### Прыслоўе

Невытворныя выслоўі запазычаны з латыні. Утварэнне прыслоўяў ад прыметнікаў ажыццяўляецца пры дапамозе выразаў *cum mente* ці *in modo*. Напрыклад: *in modo fraterno* — па-братэрску, *cum mente diligente* — старанна.
Прыслоўі ад назоўнікаў утвараюцца пры дапамозе *in modo de*. Напрыклад: *in modo de fratre* — па-братэрску.

### Займеннікі

#### Асабістыя займеннікі

|  | Адзіночны лік | Множны лік |
| --- | --- | --- |
| Першая асоба | me | nos |
| Другая асоба | te | vos |
| Трэцяя асоба | illo\* | illos |

(\*) Існуюць таксама спецыяльныя формы *illa* — яна, *id* — яно, *illas* — множны лік ад *illa*.

#### Зваротныя займеннікі

| Лаціна | Пераклад |
| --- | --- |
| se | сабе |
| se ipso | сам сябе |

#### Прыналежныя займеннікі

|  | адзіночны лік | множны лік |
| --- | --- | --- |
| першая асоба | meo | nostro |
| другая асоба | tuo | vostro |
| трэцяя асоба | suo |

#### Пытальныя займеннікі

| Лаціна | Пераклад |
| --- | --- |
| qui? | хто? |
| que? | што? які з? |

#### Адносныя займеннікі

| Лаціна | Пераклад |
| --- | --- |
| que | што, які (з)\* |
| qui | хто\*\* |
| quod | што |
| quem | што, якога, каго\*\*\* |
| utro | які з двух |

(\*) Назоўны склон, толькі для рэчаў.
(\*\*) Назоўны склон, толькі для людзей.
(\*\*\*) Вінавальны склон, як для людзей, так і для рэчаў.

#### Указальныя займеннікі

| Лаціна | Пераклад |
| --- | --- |
| illo | тое (ён, яна, яно) |
| illos | тыя (яны) |
| ce, hoc, isto | гэта, гэтыя |
| tale | такі |
| quale | такі, як |
| ipso | сам |
| idem | той жа самы |

#### Нявызначаныя займеннікі

| Лаціна | Пераклад |
| --- | --- |
| aliquo | штосьці, хтосьці |
| uno | нехта |
| omne | усе, кожны |
| nemine | ніхто |
| alio | другі |
| solo | адзін, адзіны |
| toto | увесь |
| neutro | ні адзін з абодвух |
| altero | адзін з абодвух |
| utroque | абодва |

### Сінтаксіс

Дзейнік ставіцца перад выказнікам. Прамое дапаўненне — пасля выказніка. Прыметнік ставіцца пасля азначаемага назоўніка. Прыслоўе змяшчаецца пасля азначаемага дзеяслова і перад азначаемым прыметнікам.

## Гл. таксама

* Акадэмія інтэрлінгвы

## Спасылкі

* Łacina uproszczona jako światowy język pomocniczy. Lwów, 1938. (польск.)