# Музычны жанр

**Музычны жанр** (*музычны напрамак*) — род музыкі, музычных твораў, які характарызуецца пэўнымі сюжэтнымі, кампазіцыйнымі, стылістычнымі і іншымі прыкметамі; а таксама асобныя разнавіднасці гэтага роду.

Паняцце жанру ў музыцы стаіць на мяжы катэгорый зместу і формы і дазваляе меркаваць аб аб’ектыўным змесце твора, зыходзячы з комплексу выкарыстаных выразных сродкаў. Характарызуе, як правіла, роды і віды музычных твораў, якія склаліся гістарычна.

На думку Т.В.Чарэднічэнкі, музычны жанр — шматзначнае паняцце, якое характарызуе роды і віды музычнай творчасці ў сувязі з іх паходжаннем, умовамі выканання і ўспрыманнем.

У тэорыі музычных жанраў няма адзінай сістэмы класіфікацыі музычных жанраў — розныя навукоўцы зыходзяць у яе пабудове з розных фактараў. Сучасная тэндэнцыя — «размыванне» меж паміж музычнымі жанрамі.

У расійскай школе музыказнаўства прынята абазначаць чатыры асноўныя музычныя напрамкі або групы: народная музыка, духоўная музыка, акадэмічная музыка і папулярная музыка. Да кожнага напрамку належыць некаторая колькасць жанраў музыкі і ў кожнага жанру ёсць мноства паджанраў.

## Шматзначнасць

Шматзначнасць паняцця музычнага жанру звязаная з тым, што не ўсе яго фактары дзейнічаюць адначасова і з роўнай сілай. Таму ў музыказнаўстве склаліся розныя сістэмы класіфікацыі музычнага жанру, якія залежаць ад выбару асноўнага фактару, які абумоўлівае жанр. Нярэдка адзін і той жа твор можа быць ахарактарызаваны з розных пунктаў гледжання або адзін і той жа жанр можна аднесці да некалькіх жанравых груп. Можна вылучыць і «жанры ўнутры жанраў», напрыклад, якія ўваходзяць у оперу розныя жанры вакальнай і інструментальнай музыкі. Опера ж з’яўляецца па сутнасці сінтэтычным жанрам, у якім аб’ядноўваюцца розныя віды мастацтва. Таму пры класіфікацыі неабходна мець на ўвазе, які менавіта фактар ці спалучэнне некалькіх фактараў з’яўляецца вырашальным. Жанравыя рысы могуць пераплятацца: напрыклад, песенна-танцавальныя жанры. Склад выканаўцаў і спосаб выканання вызначаюць найболей распаўсюджаную класіфікацыю жанраў. Гэта найперш падзел на вакальныя і інструментальныя жанры. Некаторыя жанры маюць складаную гісторыю, якая абцяжарвае іх класіфікацыю. Так, кантата можа ўяўляць сабой і камерны сольны твор, і буйны сачыненне для змешанага складу (xop, салісты, аркестр).

## Жанр і форма

Паняцце музычнага жанру збольшага збліжаецца з адным са значэнняў музычнай формы. Некаторыя замежныя даследчыкі, гаворачы аб паняццях «жанр» і «форма», паказваюць, як розныя па форме творы, могуць быць аднолькавымі па жанры, і наадварот.

Паняцце музычнага жанру адлюстроўвае асноўную праблему музыказнаўства і музычнай эстэтыкі — узаемасувязь паміж пазамузычнымі фактарамі творчасці і яе асабліва музычнымі характарыстыкамі. Музычны жанр з’яўляецца адным з найважнейшых сродкаў мастацкага атаясамлення. Паняцце музычнага жанру можа разглядацца ў шырэйшым і вузейшым аспекце. У шырэйшым кажуць аб оперным, сімфанічным, камерным жанры і г. д. У вузейшым адрозніваюць жанры лірычнай і камічнай оперы; сімфоніі і сімфаніеты; арыі, арыёза, каваціны і т. п.

Шэраг даследнікаў (у прыватнасці Віктар Цукерман) адрозніваюць першасныя і другасныя музычныя жанры. Першасныя непасрэдна звязаны з умовамі іх бытавання, а другасныя жанры фармаваліся ва ўмовах канцэртнага выканальніцтва.

Е. Назайкінскі вылучае тры гістарычныя формы функцыянавання жанраў — сінкрэтычную, эстэтычную і віртуальную. У сінкрэтычнай форме, якая характарызуецца сінхроннасцю творчасці і ўспрымання, музычны жанр выступае перш за ўсё як канон, які забяспечвае ўзнаўленне адпаведнай пэўнай традыцыі сітуацыі. У эстэтычнай форме, якая з’явілася з распаўсюджваннем нотнага запісу, музыка становіцца эстэтычным феноменам і на першы план выходзяць семантычныя функцыі. У віртуальнай форме, якая дзякуючы распаўсюджванню гуказапісу характарызуецца магчымасцю ўспрымаць музыку ў розных умовах, на першы план выходзяць структураўтваральныя функцыі жанру, што нярэдка прыводзіць да блытаніны тэрмінаў музычнага жанру і стылю, асабліва ў папулярнай музыцы.

## Гл. таксама

* Спіс музычных жанраў і напрамкаў

## Крыніцы

## Літаратура

* *Назайкинский Е. В.* Стиль и жанр в музыке. — М., 2003.
* *Коробова А. Г.* Теория жанров в музыкальной науке: история и современность. – М.: Московская гос. консерватория им. П. И. Чайковского, 2007. – 173 с. ISBN 978-5-89598-198-6
* *Коробова А.Г.* Проблемы современной музыкальной генологии // Научный вестник Московской консерватории. Том 15. Выпуск 2 (июнь 2024). – С. 184-199.
* *Korobova A.* Genre as a Classification Category in the History of Musical Science // Научный вестник Московской консерватории. – 2023, Том 14, вып. 3 (сентябрь). – С. 408-419.
* Handbuch der musikalischen Gattungen, hrsg. v. H. Leuchtmann u. S. Mauser. Laaber, 1993—2010 (24 Teilbände)

## Спасылкі

* *HANNAH SCHWARTZ*. Genre Just Ain't What It Used to Be (англ.). *allmusic.com*.  *Allmusic* (21 лютага 2024).