Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tear down this wall!

Рэйган выступае перад Брандэнбургскімі варотамі
**«Tear down this wall!»** (бел.: Знясіце гэтую сцяну!) — фраза, вымаўленая прэзідэнтам ЗША Рональдам Рэйганам 12 чэрвеня 1987 года падчас выступу на плошчы перад Брандэнбургскімі варотамі ў Берліне. Рэйган звяртаўся да Гарбачова з заклікам дэмантаваць Берлінскую сцяну.

Цалкам словы Рэйгана гучалі наступным чынам:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Генеральны сакратар Гарбачоў, калі вы шукаеце міра, калі вы шукаеце росквіту для Савецкага Саюза і Усходняй Еўропы, калі вы шукаеце лібералізацыі, прыязджайце сюды да гэтых варот, містэр Гарбачоў, адчыніце гэтыя вароты. Містэр Гарбачоў, знясіце гэтую сцяну! |  |

У арыгінале:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | General Secretary Gorbachev, if you seek peace, if you seek prosperity for the Soviet Union and Eastern Europe, if you seek liberalisation, come here to this gate. Mr. Gorbachev, open this gate. Mr. Gorbachev, tear down this wall! |  |

Вядома, што некаторыя супрацоўнікі адміністрацыі Рэйгана раілі яму перад паездкай у Германію пазбягаць гучных заклікаў, якія маглі б прывесці да чарговага пахаладання ў савецка-амерыканскіх адносінах. Тым не менш эмацыйны заклік, які мяжуе з патрабаваннем, усё ж быў уключаны ў прамову.

Праз два з паловай гады, у канцы 1989 года, сцяна была дэмантаваная.

## Гл. таксама

* Ich bin ein Berliner

## Спасылкі

* Reagan’s 'tear down this wall' speech turns 20 (USATODAY.com)  (англ.)
* 20 Years After «Tear Down This Wall» Архіўная копія ад 25 жніўня 2013 на Wayback Machine (Time)  (англ.)
* "Berlin Wall" Speech - President Reagan's Address at the Brandenburg Gate - 6/12/87 (англ.)
# Дагавор аб космасе

Падпісалі і ратыфікавалі
     Падпісалі, але не ратыфікавалі
     Не падпісалі
**Дагавор аб космасе** (поўная афіцыйная назва: **Дагавор аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы, уключаючы Месяц і іншыя нябесныя целы**) — міжурадавы дакумент, які з’яўляецца асновай міжнароднага касмічнага права.

Дагавор падпісалі Злучаныя Штаты Амерыкі, Вялікабрытанія і Савецкі Саюз 27 студзеня 1967 года, уступіў у сілу 10 кастрычніка 1967 года. Станам на 2025 год 117 краін з’яўляюцца дзяржавамі-удзельнікамі дагавора, а яшчэ 23 падпісалі яго, але не завяршылі ратыфікацыю.

Дагавор аб космасе вызначае асноўныя прававыя рамкі міжнароднага касмічнага права. Уключае ў сябе 17 артыкулаў. Сярод прынцыпаў: забарона для дзяржаў-удзельніц на размяшчэнне ядзернай зброі або любой іншай зброі масавага знішчэння на арбіце Зямлі, устаноўку яе на Месяцы або любым іншым нябесным целе, або на станцыі ў касмічнай прасторы. Гэты дагавор абмяжоўвае выкарыстанне Месяца і іншых нябесных цел толькі мірнымі мэтамі і прама забараняе іх выкарыстанне для выпрабаванняў любога роду зброі, правядзення ваенных манеўраў або стварэння ваенных баз, збудаванняў і ўмацаванняў. Тым не менш дамова не забараняе размяшчэнне звычайных узбраенняў на арбіце. Таксама ў дакуменце пазначана, што ні адна дзяржава не можа прад’яўляць прэтэнзію на валоданне касмічным целам або яго часткай, а суверэнітэт дзяржаў распаўсюджваецца толькі на непасрэдна запушчаныя імі касмічныя аб’екты.

## Спасылкі

* Тэкст дагавора
# Другая французская імперыя

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Другая французская імперыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
| Гімн: *Partant pour la Syrie[d]* |
|  |
| 2 снежня 1852 — 4 верасня 1870 |
| Сталіца | * Парыж
 |
| Афіцыйная мова | французская |
| Грашовая адзінка | Французскі франк |
| Форма кіравання | канстытуцыйная манархія і дуалістычная манархія[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Другая імперыя** (фр.: Le Second Empire), афіцыйна **Французская імперыя** (фр.: Empire Français) — палітычны рэжым у Францыі, якім кіраваў Луі-Напалеон Банапарт (як Напалеон ІІІ) з 14 студзеня 1852 па 27 кастрычніка 1870 года паміж Другой і Трэцяй рэспублікамі.

Гісторыкі звычайна давалі негатыўную ацэнку знешняй палітыцы Другой імперыі і некалькі больш пазітыўныя ацэнкі ўнутранай палітыцы, асабліва пасля таго, як Напалеон III лібералізаваў сваё кіраванне пасля 1858 года. Ён спрыяў французскаму бізнесу і экспарту. Найвялікшыя дасягненні Другой імперыі ўключалі пашырэнне чыгуначнай сеткі, якая спрыяла гандлю і звязвала рэгіёны краіны з Парыжам як сталіцай. Гэта стымулявала эканамічны рост і прынесла росквіт большасці рэгіёнаў краіны. У часы Другой імперыі адбывалася маштабная перабудова Парыжа з шырокімі бульварамі, прыгожымі грамадскімі будынкамі і элегантнымі жылымі кварталамі для заможных парыжан.

На міжнародным узроўні Напалеон III спрабаваў пераймаць свайму дзядзьку Напалеону І, удзельнічаючы ў шматлікіх імперскіх праектах па ўсім свеце, а таксама ў некалькіх войнах у Еўропе. Ён пачаў сваё праўленне з французскіх перамог у Крыме і Італіі, атрымаўшы Савойю і Ніцу, і вельмі ненадоўга Венецыю (якую пасля саступіў Італіі). Выкарыстоўваючы вельмі жорсткія метады, ён пабудаваў Французскую імперыю ў Паўночнай Афрыцы і ў Французскім Індакітаі. Напалеон III таксама распачаў інтэрвенцыю ў Мексіку, імкнучыся стварыць Другую Мексіканскую імперыю і ўключыць яе ў арбіту Францыі, але гэта скончылася фіяска. Ён няправільна справіўся з пагрозай Прусіі, і да канца свайго кіравання французскі імператар апынуўся без саюзнікаў перад абліччам пераважнай нямецкай сілы. Яго праўленне было спынена падчас Франка-прускай вайны, калі ён быў захоплены прускай арміяй у Седане ў 1870 годзе і скінуты рэспубліканцамі. Памёр у эміграцыі ў 1873 годзе ў Лондане.

## Зноскі
# Прэзідэнт ЗША

| Прэзідэнт ЗША |
| --- |
| англ.: President of the United States ісп.: presidente de los Estados Unidos |
|   |
|  |
| Узначальвае | * ЗША
 |
| Форма звароту | Пан Прэзідэнт[d], The Honourable[d] і Яго Эксцэленцыя |
| Афіцыйная рэзідэнцыя | Белы дом |
| Прызначаецца | Калегія выбаршчыкаў і Палата Прадстаўнікоў ЗША |
| Тэрмін паўнамоцтваў | 4 год[…] |
| Пасада з’явілася | 30 красавіка 1787 |
| Першы на пасадзе |
Джордж Вашынгтон |
| whitehouse.gov/ad… (англ.) whitehouse.gov/es… (ісп.) |

**Прэзідэнт ЗША** — кіраўнік дзяржавы ЗША, кіраўнік выканаўчай улады (Федэральнага ўрада ЗША і галоўнакамандуючы Арміі і Флота па Канстытуцыі ЗША). Мае права вета на законапраекты (білі), прынятыя Кангрэсам ЗША. Пасада ўведзена Канстытуцыяй ЗША, прынятай ў 1787 годзе. Першым прэзідэнтам ЗША стаў у 1789 годзе Джордж Вашынгтон. Да яго ўступлення ў пасаду вярхоўным кіраўніком канфедэрацыі штатаў, якія падпісалі Дэкларацыю аб незалежнасці, быў Прэзідэнт Кантынентальнага кангрэса.

Дзеючы прэзідэнт ЗША — Дональд Трамп. Афіцыйна 47-ы прэзідэнт ЗША ўступіў у пасаду 20 студзеня 2025 года.

## Патрабаванні да кандыдатаў

Стаць Прэзідэнтам ЗША па Канстытуцыі ЗША можа толькі грамадзянін ЗША па нараджэнні (альбо той, хто стаў грамадзянінам ЗША пры зацвярджэнні Канстытуцыі), старэйшы за 35 гадоў і, які пражывае ў ЗША не менш за 14 гадоў. Самым пажылым прэзідэнтам на момант абрання быў Джо Байдэн, абраны ў ўзросце 78 гадоў. Самым маладым быў Тэадор Рузвельт, абраны ва ўзросце 42 гадоў і 10 месяцаў.

Згодна з 22-й папраўкай да Канстытуцыі, прынятай у 1951 годзе, адна і тая ж асоба можа быць абрана прэзідэнтам ЗША не больш за два разы (усё роўна, запар ці з перапынкам). Акрамя таго, калі нейкая асоба пасля смерці або адстаўкі абранага прэзідэнта займала прэзідэнцкую пасаду (з пасады віцэ-прэзідэнта ці інакш) на працягу 2 гадоў і больш, то гэта асоба ў далейшым можа быць абрана Прэзідэнтам не больш за 1 раз. Фактычна прэзідэнты і раней амаль усе выконвалі гэта няпісанае правіла, прытрымліваючыся прыкладу Джорджа Вашынгтона, які прабыў на пасадзе толькі два тэрміны. Аднак у 1940 годзе Франклін Д. Рузвельт быў абраны на трэці тэрмін, а ў 1944 — і на чацвёрты (памёр у 1945). Пасля гэтага, не прымяншаючы заслуг Рузвельта і надзвычайных умоў, у якіх ён пераабіраўся (Другая сусветная вайна), было вырашана заканадаўча абмежаваць колькасць магчымых перавыбранняў, каб гэты выпадак не стаў прэцэдэнтам для ўстанаўлення дыктатуры. 22-я папраўка не мела зваротнай сілы і не распаўсюджвалася на дзейснага на той момант прэзідэнта Гары Трумэна, ён адбыў амаль цалкам тэрмін Рузвельта пасля яго смерці плюс свой уласны, але Трумэн сам не пажадаў зноў балатавацца ў 1952.

Толькі два прэзідэнты, Гровер Кліўленд і Дональд Трамп, займалі пасаду два тэрміны з перапынкам.

У многіх краінах з рэспубліканскім праўленнем патрабаванні да кандыдатаў у Прэзідэнты бяруцца аналагічныя патрабаванням у ЗША, напрыклад, узроставы цэнз.

## Гл. таксама

* Спіс прэзідэнтаў ЗША

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Прэзідэнт ЗША
* whitehouse.gov/ad… (англ.)
whitehouse.gov/es… (ісп.) — афіцыйны сайт
# Дэвіз

**шчыт (тарча)тынктура + полешчыта-
трымальнікшчыта-
трымальнікдэвіз (або слоган)клейнодбурэлет →← намётшлем
(прылбіца)карона← пастаментордэнгербавыя →
фігурыдэвіз (або слоган)**
Элементы герба

Дэвіз на стужцы
**Дэві́з** — у геральдыцы гербавая фігура або выслоўе на гербе.

Дэвізам зваліся першапачаткова гербавыя фігуры, якія змяшчаліся звыш іншых малюнкаў у шчыце і што служылі ўспамінам якой-небудзь выбітнай падзеі. Ва французскай геральдыцы дэвізам зваўся яшчэ вузкі геральдычны пояс. Такое значэнне дэвізу захавалася цяпер толькі ў англійскай геральдыцы пад імем *«badges»* (у гербе Ёрскага дома дэвізам служыла, напрыклад, белая ружа, у гербе Ланкастарскага дома —пунсовая).

У цяперашні час дэвізам завецца кароткае выслоўе, якое мае якое-небудзь дачыненне да герба:

* так, напрыклад, *«С нами Бог»* — расійскі,
* *«Съединението прави силата»* — балгарскі,
* *«Dieu et mon droit»* — брытанскі,
* *«ძალა ერთობაშია»* — грузінскі,
* *«Je maintiendrai»* — нідэрландскі,
* *«Gott mit uns»* — нямецкі і прускі,
* *«Montjoie Saint Denis»* — французскі,
* *«Pravda vítězí»* — чэшскі,
* *«E pluribus unum»* — ЗША і г. д.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дэвіз
# Арганізацыя войск

**Арганізацыя войскаў** (**Арганізацыя сіл**) — структура ўзброеных сіл у цэлым і воінскіх фарміраванняў, якое забяспечвае аптымальнае спалучэнне іх складу і колькасці, колькасці і відаў узбраення і ваеннай тэхнікі для падтрымання высокай баявой гатоўнасці і здольнасці паспяхова весці баявыя дзеянні.

Уяўляе сабой частку будаўніцтва ўзброеных сіл і выяўляецца ў іх дзяленні на тактычныя, аператыўныя, аператыўна-стратэгічныя і стратэгічныя структурныя воінскія адзінкі да якіх адносяцца падраздзяленні, воінскія часці, злучэнні і аб’яднанні відаў узброеных сіл і родаў войскаў, спецыяльных войскаў і службаў.

## Крыніцы

## Літаратура

* Военно-энциклопедический словарь / Под ред. С. Ф. Ахромеева. — М.: Воениздат, 1986. — С. 517—518. — 863 с. — 150 000 экз.
* Военная энциклопедия: В 8 томах / Пред. Главной ред. комиссии С. Б. Иванов. Огарков — «Прогресс». — М.: Воениздат, 2002. — Т. 6. — 639 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01873-1.
# Ваенная псіхалогія

**Ваенная псіхалогія** — галіна псіхалогіі, якая вывучае псіхалагічныя праблемы, якія ўзнікаюць у працэсе падрыхтоўкі ваеннаслужачых і вядзення вайны. Як асобная дысцыпліна склалася ў пачатку 20 ст. у сувязі з масавымі даследаваннямі асабістага складу армій у мэтах яго адбору, навучання і расстаноўкі. Тэарэтычныя канцэпцыі ваеннай псіхалогіі ў асобных краінах вызначаюцца іх залежнасцю (пры наяўнасьці агульнай праблематыкі) ад пануючай ідэалогіі, філасофскіх і псіхалагічных поглядаў.

Пасля 2-й сусветнай вайны даследаванні па ваеннай псіхалогіі рэзка ўзраслі, асабліва ў ЗША, дзе яны праводзяцца як ваеннымі арганізацыямі пад кіраўніцтвам адпаведных упраўленняў пры штабах ВПС, ВМС і сухапутных войскаў, так і па кантрактах з рознымі псіхалагічнымі інстытутамі.
# Баліста

Рымская баліста для кідання ядра ў 1 талент
**Балі́ста** ((лац.: balistarum, грэч. βαλλιστης — «кідаць») — антычная зброя для кідання сферычных каменных снарадаў. Галоўны дзеючы механізм — два рычага з тарсіённымі спружынамі ў якасці штурхача, спружыны складаліся з некалькіх завес скручаных лінаў.

Старажытныя грэкі называлі такія кідальныя машыны **палінтонамы** (*тыя, што кідаць падстрэшкам* або «*катапелта петроболос*» — *літаральна — камень супраць шчыта*). Распаўсюджаная рымская назва для такой зброі — баліста. Канструкцыя балісты мала чым адрозніваецца ад катапульты, якая страляе стрэламі (ці дроцікамі) і амаль гарызантальна, у той час як баліста страляе камянямі падстрэшкам.

## Агульныя звесткі

Першая згадка пра катапульту датуецца 399 да н. н.э. Дакладна вядома, што балісты выкарыстоўваліся ў часы Аляксандра Македонскага. Мяркуецца, што балісты з'явіліся на 50—60 гадоў пазней катапульты як іх мадыфікацыя. Калі катапульты выкарыстоўвалі супраць жывой сілы праціўніка, то баліста прызначаліся перш за ўсё супраць абаронных умацаваных або аблогавых збудаванняў. Дыядор, апісваючы аблогу Тыра, так называе балісту «*Аляксандр усталяваў каменябойныя катапульты ў некалькіх месцах і сцены уздрыгвалі ад удараў, якія яны наносілі камянямі*».

Тыпавыя цяжкія балісты кідалі камяні вагой у 2 таленты, тады як цяжкія дроцікі для катапульты важылі каля 2 кг. Балісты былі значна больш складанымі за катапульты, але эфект ад адначасовага прымянення некалькіх дзясяткаў балістаў мог быць разбуральны для абарончых сцен. Балісты выкарыстоўваліся пераважна для руйнавання абарончых збудаванняў па верхнім ярусе сцяны — навесаў, вежаў, кідальных машын, ахоўных зубцоў і для знішчэння абаронцаў сцяны. Калібр балістаў вызначаўся вагою каменя, які, як правіла, меў форму шара. Антычныя аўтары згадвалі балісты калібру ў паўталенту і талент, а таксама магутную балісту ў 3 таленты, што было надзвычайнай з'явай. Старажытнарымскі аўтар I ст. да н. э. Вітрувій, распавядаючы пра калібр балістаў, пачынае з вагі ў 0,6 кг і заканчвае трыма талентамі. Баліста калібрам у 2 таленты згадваецца ў Візантыйскім слоўніку Суда.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 254. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

## Спасылкі

* Баллиста // Энциклопедия техники (руск.)
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Баліста
# Арган (зброя)

Арган, XVII ст.
**Арга́н**, **саро́ка** — агнястрэльная зброя, мнагаствольная гармата, якая выкарыстоўвалася ў XVI—XVII стагоддзях. На Русі насіла назву *сарока*.

Уяўляла некалькі (да 50 і больш) аднолькавых пісталетных, ружэйных або пішчальных ствалоў, замацаваных радамі на адным лафеце. Запальныя адтуліны ствалоў злучаліся жолабам з порахам для забеспячэння залпавага або паслядоўнага выстралу. У залежнасці ад колькасці ствалоў і іх калібру, арганы былі стацыянарнымі і перасоўнымі.

## Крыніцы

## Літаратура

* Арга́н // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 459. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Саро́ка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 184. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М.: Воениздат, 1983. — 863 с. (руск.)
* Орга́н; Соро́ка // Военный энциклопедический словарь / Отв. ред. Еремина Н.. — М.: Эксмо, 2007. — С. 654, 868. — 1024 с. — 5 000 экз. — ISBN 978-5-699-23223-9. (руск.)
* Орга́н; Соро́ка // Военный энциклопедический словарь : [ВЭС] : в 2 т. Т. 2. / редкол.: А. П. Горкин [и др.] ; Ин-т воен. истории Минобороны России. — М. : БРЭ : РИПОЛ КЛАССИК, 2001. — С. 229, 576. — 816 с. — 5000 экз. — (Энциклопедические словари). — ISBN 5-85270-219-6 («БРЭ»); ISBN 5-7905-0994-0 («РИПОЛ КЛАССИК»); ISBN 5-7905-0996-7 (т. 2). (руск.)

## Спасылкі

* Сорока Архівавана 5 сакавіка 2016. // *Крюковских А.* Словарь исторических терминов, 1998  (руск.)
# Цэнтрабежная сіла

**Цэнтрабе́жная сі́ла** — сіла інерцыі, што дзейнічае на цела ў неінерцыяльнай сістэме адліку, якая верціцца адносна інерцыяльнай сістэмы. Цэнтрабежнай яна назывецца таму, што накіравана ў напрамку ад цэнтра вярчэння.

Як і іншыя сілы інерцыі, цэнтрабежная сіла з'яўляецца фіктыўнай і ўводзіцца для таго, каб у неінерцыяльнай сістэме можна было ўжываць законы Ньютана.

У інерцыяльнай сістэме адліку, каб цела магло вярцецца з вуглавой скорасцю WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , на яго павінна дзейнічаць сіла F, якая надасць яму нармальнае паскарэнне WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , дзе r — радыус вярчэння. Адпаведна другому закону Ньютана, гэтая сіла павінна быць роўная

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
дзе m — маса цела.

У сістэме адліку, якая верціцца вакол той жа восі з той жа вуглавой скорасцю WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , цела з'яўляецца нерухомым. Каб у гэтай сістэме адліку выконваўся першы закон Ньютана, трэба ўвесці сілу WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , роўную сіле F па велічыні і процілеглую па напрамку. Гэта і ёсць цэнтрабежная сіла. Яна ўраўнаважвае сілу F і, у адпаведнасці з першым законам Ньютана, абумоўлівае нерухомаць цела.

Такім чынам, велічыня центрабежнай сілы складае

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
Такім чынам, центрабежная сіла тым большая, чым большая скорасць v, і чым меншы радыус r.
# Дывізія караблёў

**Дыв́ізія карабл́ёў** (лац.: Divisio — падзел) — асноўнае тактычнае злучэнне флоту.

У эпоху парусных караблёў галоўным баявым злучэннем флоту была эскадра. Эскадра складалася з трох дывізій: 1-я дывізія - *кордэбаталія* — знаходзілася ў цэнтры баявога парадку і ўзначальвалася адміралам (ён жа камандаваў ўсёй эскадрай); 2-я — *авангард* — размяшчалася ў галаве баявога парадку, яна ўзначальвалася віцэ-адміралам; 3. — *ар'ергард* — завяршала баявы парадак, яна ўзначальвалася контр-адміралам.

У сучасных флатах у склад эскадраў могуць уваходзіць некалькі дывізій або брыгад, асобныя дывізіёны мінна-тральных, супрацьлодачных і малых ракетных караблёў, падводных лодак розных класаў, а таксама дапаможныя суда.

У Рускім Імператарскім флоце дывізіі існавалі з пачатку XIX стагоддзя і да яго ліквідацыі пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. У 1927-1929 гадах у складзе Марскіх сілах Балтыйскага флоту знаходзілася дывізія лінейных караблёў, пазней расфармаваная. З 1951 году ішло маштабнае фарміраванне дывізій ў складзе Ваенна-Марскога Флота СССР.

У складзе ВМС ЗША апошняя дывізія была расфармаваная ў 1974 годзе. У складзе сучасных флатоў свету, за выключэннем ВМФ Расіі, дывізій не існуе.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)., с.274
# Радавы

| Радавы |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Краіна | Беларусь |
| Старэйшае званне | Яфрэйтар |

Пагон радавога Савецкай Арміі.
**Радавы́** — ніжэйшае, першае воінскае (спецыяльнае) званне ва Узброеных Сілах (сілавых структурах) Рэспублікі Беларусь і большасці іншых краін, па рангу вышэй толькі рэкрута або курсанта (акрамя афіцэрскіх курсаў), якое адносіцца да складу салдат, сяржантаў.

Воінскае званне радавы прысвойваецца:

1. грамадзяніну, які не мае воінскага звання, прызванаму на тэрміновую ваенную службу — пры залічэнні ў спісы асабовага складу воінскай часці;
2. грамадзяніну, які не мае воінскага звання, прынятага для навучання ў ваенную навучальную ўстанову — пры залічэнні ў спісы курсантаў;
3. грамадзяніну жаночага полу, які не знаходзіцца ў запасе і паступіў на ваенную службу па кантракце — пры залічэнні ў спісы асабовага складу воінскай часці.

Звычайна радавыя займаюць ніжэйшыя пасады: стралок, кіроўца, нумар гарматнага разліку, механік-кіроўца, сапёр, разведчык, радыст і г. д.

## Зноскі
# Прадаўгаваты мозг

| **Мозг: Прадаўгаваты мозг** |
| --- |
|  |
| **Лацінская** | *medulla oblongata* |

**Прадаўгаваты мозг** — аддзел галаўнога мозга.

З'яўляецца працягам спіннога мозга. Хаця дакладнай мяжы паміж імі няма, лічыцца, што як толькі спінны мозг праходзіць праз патылічную адтуліну ў чэрапе, ён пераходзіць у прадаўгаваты мозг.

Прадаўгаваты мозг не мае дакладнага падзелу на шэрае і белае рэчывы. Шэрае рэчыва (целы нейронаў) размяшчаецца ў ім асобнымі групамі — ядрамі. Паколькі яны кіруюць жыццёва важнымі рэфлексамі, іх называюць цэнтрамі (сасударухальны, дыхальны, глытання, чхання, кашлю, ірвоты, слёза-, слінааддзялення, мігання і інш.).

Акрамя рэфлекторнай, прадаўгаваты мозг, як і спінны, выконвае і правадніковую функцыю. Праз яго праходзяць адчувальныя і рухальныя праводзячыя шляхі, якія звязваюць спінны мозг з рознымі структурамі галаўнога мозга.

Прадаўгаваты мозг з'яўляецца жыццёва важным аддзелам нервовай сістэмы, яго пашкоджанне непазбежна прыводзіць да гібелі арганізма.

## Літаратура

* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М.В.Машчанка, А.Л.Барысаў; пер. з рус. мовы В.У.Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.
# Крыж Вікторыі

| Крыж Вікторыі |
| --- |
| Victoria Cross |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Арыгінальная назва | Victoria Cross |
| Краіна | * Вялікабрытанія
 |
| Тып | ваенная ўзнагарода[d], courage award[d] і крыж |
| Кім уручаецца | манарх Злучанага каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі[d] |
| Дата заснавання | 29 студзеня 1856 |
| Статус |
вручается |
| Колькасць | 1 356 |
| Матэрыял | бронза |
| Малодшая | George Cross[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Крыж Вікторыі** (англ.: Victoria Cross, VC - вышэйшая вайсковая ўзнагарода Вялікабрытаніі, уручаецца за гераізм, праяўлены ў баявой абстаноўцы. Крыжам Вікторыі могуць быць ўзнагароджаны ваеннаслужачыя ўсіх званняў і родаў войскаў, а таксама цывільныя асобы, якія падпарадкоўваюцца вайсковаму камандаванню.

## Агульная інфармацыя

Узнагарода учреждена 29 студзеня 1856 года, указ позволял ретраактыўныя узнагароджвання за падзеі да 1854 года, гэтае было зроблена для таго, каб узнагородзіць ўдзельнікаў Крымскай вайны. Першая цырымонія ўзнагароджвання адбылася 26 чэрвеня 1857 года, усяго 1 356 узнагароджванняў. Самае вялікая колькасць узнагароджванняў Крыжам Вікторыі па падрахункам аднаго боя состоялось у 1879 году пасля Роркс-Дрыфту: былі ўзнагароджаныя адразу **11 людзей**.

Лічыцца, што ўсё крыжы выраблены з бронзы рускіх гарматаў, захопленых пасля ўзяцця Севастополя, аднак сучасныя даследаванні ставят пад сумненне тое, што крыжы, вырабленыя да 1914 і ў прамежку між 1942 і 1945 годам, сапраўды адлітыя з гэтага металу.

У студзені 1991 года быў заснаваны Крыж Вікторыі для Аўстраліі (першае ўзнагароджванне ў 2009 году), у лютым 1993 года быў заснаваны Крыж Вікторыі для Канады (пакуль не ўручаўся), у верасні 1999 года быў заснаваны Крыж Вікторыі для Новай Зеландыі (першае і пакуль адзінае ўзнагароджванне ў 2007 году — капрал Віллі Апіята). Да ўстановы гэтых узнагарод грамадзянам гэтых краін Брытанскай садружнасці (раней — Брытанскай імперыі) уручаліся звычайныя Крыжы Вікторыі.

Зараз (на канец кастрычніка 2019 года) засталіся жывыя 5 кавалераў арыгінальнага Крыжа Вікторыі (у т. л. адзін крыж, які атрымаў крыж падчас Другой сусветнай войны), 3 кавалера Крыжа Вікторыі для Аўстраліі і 1 кавалер Крыжа Вікторыі для Новай Зеландыі. Апошнім кавалером Крыжа на люты 2015 года является Джошуа Лікі.