# Азербайджанская мова

| Азербайджанская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | Azərbaycan dili, زبان آذربایجانی, Азәрбајҹан дили |
| Вымаўленне | azærbajdʒan dili |
| Краіны | Азербайджан, Іран, Грузія, Расія, Украіна, Германія, ЗША, Ірак, Турцыя, Сірыя, Казахстан, , Вялікабрытанія, Арменія (да 1988 года) |
| Рэгіёны | *У Іране*: Заходні Азербайджан, Усходні Азербайджан, Ардэбіль, Зенджан, Казвін, Хамадан, Кум; часткова Меркезі, Гілян, Курдыстан; анклавы ў Мазендэране і Харасане-Рэзаві; у гарадах Тэгеран, Керэдж, Мешхед. *У Грузіі*: Марнеулі, Балнісі, Дманісі, Гардабані; кампактна ў Сагарэджа, Каспі, Мцхеце, Цалцы, Лагадэхі, Карэлі, Тэтры-Цкара, Горы, Тэлаві; у гарадах Тбілісі, Руставі, Дэдопліс-Цкара. *У Расіі*: кампактна ў Дагестане (Дэрбенцкі, Табасаранскі, Рутульскі, Кізлярскі раёны); таксама ў шматлікіх гарадах Расіі. *У Турцыі*: кампактна ў Карсе, Ігдыры, Эрзуруме; таксама ў шматлікіх гарадах Турцыі. *У Іраку*: дыялекты іракскіх туркменаў |
| Афіцыйны статус |  Азербайджан
**Расія: Дагестан

 **Іран**:
* Заходні Азербайджан
* Усходні Азербайджан
* Ардэбіль
* Зенджан
* Казвін
* Хамадан
* Кум
* Цэнтральны астан
* Гілян
* Курдыстан
 |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | — |
| Агульная колькасць носьбітаў | 45—50 млн. |
| Рэйтынг |
30 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Алтайская сям'я
Цюркская галіна
Агузская група |
| Пісьменнасць | лацінка (у Азербайджане) кірыліца (у Дагестане/Расіі) арабскае пісьмо (у Іране) |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | азе 025 |
| ISO 639-1 | az |
| ISO 639-2 | aze |
| ISO 639-3 | aze, azj, azb, qxq, slq |
| WALS | aze |
| Ethnologue | aze |
| ABS ASCL | 4302 |
| IETF | az |
| Glottolog | azer1255 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Азербайджанская мова** (азерб. *Azərbaycan dili*) — адна з цюркскіх моў; належыць да агузскай групы. Распаўсюджаная ў асноўным у Азербайджане (дзяржаўная мова краіны), часткова ў Грузіі, Іране, Іраку, Турцыі. Агульная колькасць носьбітаў — каля 45—50 млн чалавек.

## Дыялекты

Вылучаюцца чатыры групы дыялектаў: усходняя (кубінскі, шэмахінска-бакінскі і іншыя), заходняя (казахскі — ад назвы горада Казах на захадзе Азербайджана, карабахскі, гянджынскі і іншыя), паўночная (закатала-кахскі, шэкінскі і іншыя) і паўднёвая (ерэванскі, нахічэванскі, ардубадскі і іншыя).

## Фанетыка

У фанетыцы для азербайджанскай мовы, у адрозненне ад роднасных цюркскіх моў, характэрнае прыдыхальнае вымаўленне выбуховых глухіх зычных на пачатку і канцы слова, палаталізаванае вымаўленне велярных і іх пераход у афрыкаты перад галоснымі пярэдняга шэрагу.

## Граматыка

Сярод асаблівасцяў граматыкі — наяўнасць у афіксаў прэдыкатыўнай формы імя 1-й і 2-й асобы адзіночнага ліку толькі варыянтаў з шырокімі галоснымі, а таксама ўзнікненне проціпастаўлення сучаснасці і цяперашне-будучага часу.

## Гісторыя мовы

Азербайджанская мова паходзіць ад мовы агузскіх плямёнаў Сярэдняй Азіі 8—10 стст. Эпас на азербайджанскай мове (Кітабі Дэдэ Коркуд) зараджаецца да 11 ст. Літаратура на азербайджанскай мове існуе з 13 ст. на аснове табрызскага і шырванскага дыялектаў, з пачатку 19 ст. (пасля далучэння Паўночнага Азербайджану да Расіі) — на аснове шэмахінска-бакінскага дыялекту. У перыядызацыі літаратурнай мовы пераломнай датай лічыцца выхад у 1875 газеты «Экінчы». Літаратурная мова з 13 ст. да 1875 апісваецца як мова данацыянальнага перыяду (на ёй напісаныя творы класікаў азербайджанскай літаратуры — Насімі, Фізулі, Хатаі і інш.), а літаратурная мова з 1875 — як мова нацыянальнага перыяду; яна склалася ў творах М. Ф. Ахундава, Г. Зардабі, Дж. Мамедкулізадэ. Пачынаючы з сярэдзіны 19 ст. азербайджанская мова ўваходзіла ў навучальную праграму павятовых школ у Баку, Тыфлісе, Гянджы, Шэкі і іншых гарадах. Да 1929 пісьмовасць азербайджанскай мовы існавала на арабскай, у 1929—1940 на лацінскай аснове, з 1940 — на аснове кірылічнай графікі.

## Паўднёваазербайджанская мова

На паўднёваазербайджанскай размаўляюць у Іранскім Азербайджане (гістарычным Азербайджане) і, у меншай ступені, у суседніх рэгіёнах Ірака, Турцыі і Сірыі.

## Гл. таксама

* Азербайджанская Савецкая Энцыклапедыя
* Афшарская мова

## Зноскі

## Спасылкі

* Азербайджанская мова. Матэрыялы, падрыхтаваныя Прэзідэнцкай бібліятэкай Кіравання справамі Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі