Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Заходняя культура

«*Вітрувіянскі чалавек*» Леанарда да Вінчы — сімвал важнасці эмпірызма ў Заходняй культуры.
**Заходняя культура**, таксама **Заходняя цывілізацыя**, **Заходні лад жыцця** — тэрмін, які шырока выкарыстоўваецца для абазначэння сацыяльных нормаў, маральных каштоўнасцяў, традыцыйных звычаяў, сістэм вераванняў і палітычных сістэм, якія маюць еўрапейскае паходжанне або асацыююцца з Еўропай. Тэрмін таксама прымяняецца да краін, гісторыя якіх цесна звязана з еўрапейскай іміграцыяй, такіх як краіны Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі і Аўстралія, і не абмяжоўваецца кантынентальнай Еўропай.
# Другі Кантынентальны Кангрэс

| Другі Кантынентальны Кангрэс |
| --- |
| англ.: Second Continental Congress |
| Дата заснавання / стварэння | 10 мая 1775 |
|  |
| Краіна | * ЗША
 |
| Месцазнаходжанне | * Філадэльфія
 |
| Орган улады | President of the Continental Congress[d] |
| Размяшчэнне штаб-кватэры | * Індэпендэнс-хол
 |
| Пераемнік | Congress of the Confederation[d] |
| Папярэднік | Першы Кантынентальны Кангрэс |
| Дата пачатку | 10 мая 1775 |
| Дата заканчэння | 1 сакавіка 1781 |
| Колькасць удзельнікаў | 65 |
| Дата спынення існавання | 1 сакавіка 1781 |

*Дэкларацыя незалежнасці* Джона Трамбула. На карціне выяўленыя пяць чалавек падчас рэдагавання тэксту Дэкларацыі ў 1776 годзе для Другога Кантынентальнага кангрэсу ў Філадэльфіі.
**Другі Кантынентальны Кангрэс** (англ.: The Second Continental Congress; 10 мая 1775 — 1 сакавіка 1781) — з’езд дэпутатаў ад 13 амерыканскіх калоній Вялікабрытаніі. Рашэнне аб скліканні другога Кантынентальнага Кангрэса было прынятае падчас першага Кантынентальнага Кангрэса ў 1774. Падчас работы другога Кантынентальнага Кангрэса прынімалі ўдзел 65 дэпутатаў ад усіх амерыканскіх калоній, хоць прадстаўнікі ад Джорджыі далучыліся да Кангрэсу толькі 20 ліпеня. Фактычна другі Кантынентальны Кангрэс узяў на сябе ролю нацыянальнага ўраду ў хадзе Вайны за незалежнасць ЗША.

## Вынікі працы Кангрэса

* 14 ліпеня 1775 года Кангрэс прыняў рашэнне аб стварэнні Кантынентальнай арміі і прызначыў Джорджа Вашынгтона галоўнакамандуючым амерыканскім апалчэннем.
* 10 мая 1776 года Кангрэс выдаў рэзалюцыю, па якой любой калоніі, якая не мае ўрада, вынікала сфармаваць такое.
* 15 мая 1776 года Кангрэс выдаў прэамбулу, у якой прапанавалася адмовіцца ад клятвы вернасці англійскай кароне.
* 4 ліпеня 1776 года была падпісана Дэкларацыя Незалежнасці, якая стала самым важным дакументам, выпрацаваным падчас працы кангрэса. Дэкларацыя незалежнасці стала першым дакументам, у якім калоніі называліся, як «Злучаныя Штаты Амерыкі».
* 15 лістапада 1777 гады былі выдадзены «Артыкулы Канфедэрацыі», якія сталі першым канстытуцыйным дакументам Злучаных Штатаў.

### Дакументы, распрацаваныя Кангрэсам

* Дэкларацыя незалежнасці ЗША
* Петыцыя аліўкавай галінкі
* Артыкулы Канфедэрацыі

## Літаратура

* Андрэй Берастоўскі. Гісторыя ЗША ў апавяданнях і дакументах. Мінск: выдавец А. М. Вараксін, 2019—176 с. ISBN 978-985-7220-59-5
# Саборныя школы

**Сабо́рныя шко́лы** — сярэднія навучальныя ўстановы, якія дзейнічалі ў эпоху сярэдневякоўя пры саборах (епіскапскіх кафедрах) буйных гарадоў Еўропы.

Саборныя школы давалі больш шырокую адукацыю, чым манастырскія і царкоўнапрыходскія школы. У школах навучалі чытанню, пісьму, граматыцы, лічэнню, царкоўным спевам. У эпоху позняга сярэдневякоўя ў іх таксама выкладаліся прадметы трывіума: граматыка, рыторыка, дыялектыка. У асобных школах выкладаліся прадметы квадрывіума: арыфметыка, геаметрыя, астраномія і музыка.

## Зноскі

## Літаратура

* Саборныя школы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 49. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
# Свабодная тэрыторыя Трыест

|  |
| --- |
| Горад-дзяржава |
| Свабодная тэрыторыя Трыест |
| *Territorio libero di Trieste Svobodno tržaško ozemlje Slobodni teritorij Trsta* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
|  Свабодная тэрыторыя Трыест у 1947-1954 гг. |
| <
 >  >
15 верасня 1947 — 26 кастрычніка 1954 |
| Сталіца | Трыест |
| Найбуйнейшыя гарады |
Трыест, Копер, Піран, Умаг |
| Мова(ы) | італьянская, славенская, харвацкая |
| Афіцыйная мова | італьянская мова, сербахарвацкая мова і славенская мова |
| Рэлігія | каталіцтва |
| Грашовая адзінка | трыесцкая ліра («югаліра») |
| Плошча | 738 км² |
| Насельніцтва | 330000 чалавек |
| Форма кіравання | рэспубліка |
| Ваенны губернатар |
|  • 1947-1951 |
Тэрэнс Сідні Эйры, Мірка Ленац |
|  • 1951-1954 |
Томас Уінтэртан, Мілаш Стаматавіч |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Свабодная тэрыторыя Трыест** або **Свабодная дзяржава Трыест** (італ.: Territorio libero di Trieste, славенск.: Svobodno tržaško ozemlje, харв.: Slobodni teritorij Trsta) — падмандатная тэрыторыя ААН на тэрыторыі гістарычнага горада-дзяржавы ў Паўднёвай Еўропе, размешчанага паміж паўночнай Італіяй і Югаславіяй.

## Гісторыя тэрыторыі

З 1382 года Трыест і прылеглыя тэрыторыі знаходзіліся ў складзе Аўстрыі і мелі змяшанае насельніцтва, якое складалася галоўным чынам з італьянцаў у горадзе і славенцаў і харватаў у сельскіх прыгарадах. У 1921 Італія анексавала Трыест, дзе пасля ўсталявання фашысцкага рэжыму пачаліся рэпрэсіі супраць славянскага насельніцтва, якія выклікалі у адказ тэрарыстычную дзейнасць з боку арганізацыі ТЫГР. У 1943 пасля капітуляцыі Італіі горад быў акупаваны Германіяй, а 1 мая 1945 вызвалены адначасова часцямі югаслаўскай і брытанскай армій.

Тэрыторыя была заснавана 15 верасня 1947 Саветам бяспекі ААН паводле ўмоў мірнага дагавора з Італіяй з мэтай захаваць раўнавагі ў гэтым шматнацыянальным рэгіёне і зменшыць рызыку тэрытарыяльных прэтэнзій паміж Італіяй і Югаславіяй. Кіраванне тэрыторыяй ажыццяўлялася ваеннымі губернатарамі, прызначанымі краінамі, якія кіравалі міратворчымі сіламі на тэрыторыі. Была падзелена па лініі Моргана на англа-амерыканскую зону A (горад Трыест і прылеглыя прыбярэжныя раёны) і югаслаўскую зону B (частка істрыйскага ўзбярэжжа). 5 кастрычніка 1954 у Лондане быў падпісаны дагавор, паводле якога зона A была далучана да Італіі, а зона B да Югаславіі. У 1975 тэрыторыя была фармальна распушчана паводле дагавора ў Азіма.

Тэрыторыя, не з'яўляючыся незалежнай дзяржавай, мела сваю валюту (трыесцкая ліра, фактычна італьянская ліра ў зоне A і югаліра ў зоне B) і паштовыя маркі.

У наш час (на 2009) тэрыторыя зоны A уваходзіць у склад італьянскай правінцыі Трыест, а зона B падзелена паміж Славенскім Прымор'ем і харвацкай жупаніяй Істрыя.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свабодная тэрыторыя Трыест
# Пясец

|  |
| --- |
| Пясец |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Laurasiatheria* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Драпежныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | Сабакападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраатрад:  | **Canoidea** |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Сабачыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Caninae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Лісы |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Пясец** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Vulpes lagopus Linnaeus, 1758 |
| Сінонімы |
|

Alopex lagopus
 |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Выклікаюць найменшыя асцярогі IUCN 3.1 *Least Concern* : / 899  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 622025 |
| NCBI   | 494514 |
| EOL   | 1053894 |

 |

 |

**Пясец**, **Палярная лісіца** (*Alopex lagopus* або *Vulpes lagopus*) — драпежнае млекакормячае сямейства сабачых, адзіны прадстаўнік роду пясцы (*Alopex*).

## Постаць

Параўнальна невялікая драпежныя жывёла, якая нагадвае лісіцу. Даўжыня цела 50—75 см, хваста — 25—30 см, вышыня ў карку — 20—30 см. Сярэдняя маса цела самца — 3,5 кг, максімальная — да 9 кг, самкі — 3 кг.
# Узрост сексуальнай згоды ў Еўропе

Карта ўзросту згоды ў Еўропе
**Узрост згоды на сексуальную актыўнасць** вар'іруецца ў залежнасці ад юрысдыкцыі па ўсёй Еўропе. Іспанія (13 гадоў) мае самы нізкі ўзрост згоды, у той час як Мальта і Турцыя самы высокі (18 гадоў). Законы могуць таксама прадугледжваць пэўныя дзеянні, якія дазволены і/ці дыферэнцыяльна ўказаць узрост, у якім гэты від сексу дазволены для асобы гэтага ўзросту.

Самаабвешчаная дзяржава Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра з'яўляецца адзінай юрысдыкцыяй у Еўропе, якая дагэтуль мае закон супраць садаміі, які забараняе анальны секс. Іншыя прынятыя да ўвагі змены, могуць існаваць, для адносін паміж блізкімі ва ўзросце партнёрамі, для абароны ў Грэцыі (у дачыненні да гетэрасексуальных і лесбійскіх сексуальных практык, але не для гомасексуальных адносін), аднак узрост згоды ў Грэцыі галоўным чынам 15 гадоў для ўсіх, незалежна ад сексуальнай арыентацыі і/ці гендарнай ідэнтыфікацыі. Усе іншыя юрысдыкцыі ў Еўропе маюць роўныя і гендарна-нейтральныя ўстаноўкі ўзросту згоды.

## Гл. таксама

* Шлюбны саюз
* Падлетак
* Дзіця
* Сексуальнае злоўжыванне
* Падлеткавая цяжарнасць
* Частата падлеткавай цяжарнасці ў краінах свету
* Палавая асвета

## Літаратура

* Дерягин Г. Б. Криминальная сексология. Курс лекций для юридических факультетов. М., 2008. С. 276—283. ISBN 978-5-93004-274-0.

## Спасылкі

* Worldwide ages of consent
# Планаванне

**Планава́нне** — працэс распрацоўкі планаў развіцця эканамічных аб’ектаў, што ўключае таксама працэсы арганізацыі ажыццяўлення планаў, іх карэкціроўкі і кантролю за выкананнем.

У эканоміцы рыначнага тыпу сустракаецца ў форме бізнес-планаў на ўзроўні кампаній, фірм. У цэнтралізаванай кіроўнай эканоміцы — у дырэктыўнай форме, дзе вядучую ролю адыгрываюць дзяржаўныя планы. Прытым у некаторых краінах з рыначнай эканомікай урад ажыццяўляе індыкатыўнае праграмаванне эканомікі.

Віды:

* імператыўнае — вызначэнне дакладных заданняў усім вытворчым ячэйкам;
* нарматыўнае — вызначэнне цэн і аптымальных ацэнак;
* змешанае — злучэнне элементаў імператыўнага і нарматыўнага планавання, якое дае пэўную свабоду дзеянняў у рыначных умовах.

## Крыніцы

## Літаратура

* Шестакова И. Г. Человек и социум в новой реальности инфокоммуникационного мира / Национальный минерально-сырьевой университет «Горный». СПб., 2015. 147 c.
* B. R. Kuc, Audyt wewnętrzny — teoria i praktyka, Wyd. PTM, Warszawa 2002, s. 383.
* Allmendinger, Phil; Gunder, Michael (2005). «Applying Lacanian Insight and a Dash of Derridean Deconstruction to Planning’s 'Dark Side'». Planning Theory. 4: 87-112. doi:10.1177/1473095205051444.
* Bazin, A. (2012). Bilateral and multilateral planning: Best practices and lessons learned. Strategos.
* Das, J P, Binod C Kar, Rauno K Parrila. Cognitive Planning: The Psychological Basis of Intelligent Behaviour. Sage Publications Pvt. Ltd; illustrated edition. English ISBN 0-8039-9287-4 ISBN 978-0-8039-9287-0
* Gunder, Michael (2003). «Passionate Planning for the Others' Desire: An Agonistic Response to the Dark Side of Planning». Progress in Planning. 60 (3): 235—319. doi:10.1016/s0305-9006(02)00115-0.
* Pløger, John (2001). «Public Participation and the Art of Governance». Environment and Planning B: Planning and Design. 28 (2): 219—241. doi:10.1068/b2669.
* Roy, Ananya (2008). «Post-Liberalism: On the Ethico-Politics of Planning». Planning Theory. 7 (1): 92-102. doi:10.1177/1473095207087526.
* Tang, Wing-Shing (2000). «Chinese Urban Planning at Fifty: An Assessment of the Planning Theory Literature». Journal of Planning Literature. 14 (3): 347—366. doi:10.1177/08854120022092700.
* Yiftachel, Oren, 1995, «The Dark Side of Modernism: Planning as Control of an Ethnic Minority», in Sophie Watson and Katherine Gibson, eds., Postmodern Cities and Spaces (Oxford and Cambridge, MA: Blackwell), pp. 216-240.
* Yiftachel, Oren (1998). «Planning and Social Control: Exploring the Dark Side». Journal of Planning Literature. 12 (4): 395—406. doi:10.1177/088541229801200401.
* Yiftachel, Oren (2006). «Re-engaging Planning Theory? Towards South-Eastern Perspectives». Planning Theory. 5 (3): 211—222. doi:10.1177/1473095206068627.
# Граната

Граната М67
**Граната** (італ.: granata, лац.: granatus — зярністы) — боепрыпас для паражэння жывой сілы і тэхнікі праціўніка ў блізкім баі. Адрозніваюць гранаты: ручныя і для стральбы з гранатамётаў (гранатамётныя стрэлы і вінтовачныя гранаты); процітанкавыя, проціпяхотныя (РГ-42, РГО, РГД-5, РГН, Ф-1), запальныя і спецыяльныя (дымавыя, сігнальныя, асвятляльныя і іншыя).

Гранатамётныя стрэлы маюць калібр 30-112 мм, масу 0,2-5 кг, броніпрабівальнасць да 400 мм і болей. Бываюць з парахавым стартавым зарадам, рэактыўным рухавіком і стабілізатарам.

Проціпяхотныя гранаты падзяляюцца на асколачныя ручныя, асколачныя, асколачна-фугасныя і асколачна-кумулятыўныя гранатамётныя стрэлы. Маса сучасных гранат 0,3-1,2 кг, радыус паражэння фугасных да 20 м, асколасных да 200 м. Гранаты з'явіліся ў 16 стагоддзі, з 17 стагоддзя імі ўзбройвалі спецыяльныя падраздзяленні пяхоты — грэнадзёраў.

Процітанкавыя гранаты — кумулятыўныя ручныя гранаты і гранатамётныя стрэлы. Прабіваюць браніраваныя цэлі накіраваным струменем разрыўнога зарада. Маса 1,1-1,2 кг.

## Выкарыстанне ў якасці мін

Ручныя гранаты нярэдка выкарыстоўваюцца ў якасці мін. Для гэтага амаль выдзіраюць чэку, застаецца зусім лёгкі высілак. Потым граната фіксуецца з аднаго боку меркаванага шляху ворага. Да чакі прывязваецца вяроўка ці дрот, яе канец фіксуецца на іншым боку шляху. Вораг, праходзячы па шляху, кранае дрот — чака выдзіраецца, адбываецца выбух. Падобная прылада завецца «расцяжка».

## Абарона ад выбуху гранаты

Ручныя гранаты часта выкарыстоўваюцца пры тэрарыстычных актах. Хоць гэта немагчыма прадбачыць, але можна пазбегнуць пашкоджання выбухам ці мінімізаваць яго наступствы.

Выбух гранаты мае форму перавернутага конуса, зона пашкоджання ўдарнай хваляй — шэсць метраў. Пры адсутнасці прыдатнай хованкі ў радыусе трох крокаў, трэба адскочыць як мага далей у бок ад гранаты і зваліцца на зямлю: ступні да выбуху, ногі скрыжаваць, каб абараніць сцегнавыя артэрыі, заціснуць рукамі вушы, локці прыціснуць да цела, адкрыць рот (каб зраўнаваць ціск). Трэба помніць, што ва ўмовах горада дадатковую небяспеку можа ўяўляць навакольнае становішча: адломкі сцен, аскепкі вокнаў ці вітрын могуць быць дадатковымі фактарамі пашкоджанняў.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
# Empire (часопіс)

| *Empire* |
| --- |
|  |
| Арыгінальная назва | англ.: Empire |
| Тып | часопіс |
| Заснавальнік | Ascential[d] |
| Выдавец | Bauer Media Group[d] |
| Краіна | * Вялікабрытанія
 |
| Заснавана | 1989 |
| Мова | англійская |
| ISSN | 0957-4948 |
| Вэб-сайт | empireonline.com (англ.) empireonline.com (англ.) |

**«Empire»** — штомесячны часопіс прысвечаны тэме папулярнага кінематографа, які выдаецца ў Вялікабрытаніі з 1989 года. З моманту свайго стварэння ён лідзіруе на брытанскім рынку кіначасопісаў, паступова выцясняючы з рынку свайго бліжэйшага канкурэнта «Total Film». Належыць нямецкай медыягрупе «Bauer». Таксама выходзіць у Аўстраліі, Турцыі.

У Вялікабрытаніі «*Empire*» кожны год уручае кінапрэмію «Імперыя», якая прысуджаецца чытачамі часопіса. Спонсарам прэміі па 2009 год выступала кампанія «Sony Ericsson», а ў далейшым — кампанія «Jameson».

## Зноскі
# Portal 2

| *Portal 2* |
| --- |
| Вокладка гульні |
| Распрацоўшчык | Valve Corporation |
| Выдавец | Valve Corporation |
| Лакалізатар |  Бука |
| Частка серыі | *Portal* |
| Дата выпуску | 18 красавіка 2011 |
| Жанры | галаваломка, шутар ад першай асобы, навукова-фантастычная камп’ютарная гульня[d] і post-apocalyptic video game[d] |
| Стваральнікі |
| Прадзюсар | Гэйб Ньюэл |
| Мастакі | Жарэмі Барэт Рандзі Люндэн |
| Кампазітары | Майк Мараскі Джонатан Коўлтон |
| Тэхнічныя даныя |
| Платформы | Windows, macOS, PlayStation 3, Xbox 360 і Linux |
| Гульнявы рухавік | Source[d] |
| Рэжымы гульні | аднакарыстальніцкая гульня, шматкарыстальніцкая гульня і кааператыўны рэжым[d] |
| Мовы інтэрфейсу | руская, польская, англійская, французская, нямецкая, іспанская, венгерская і інш. |
| Носьбіты | аптычны дыск, DVD, Blu-ray, лічбавае распаўсюджванне |
| Кіраванне | клавіятура, мыш, геймпад |
| **Афіцыйны сайт** |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**«Portal 2»** — гульня амерыканскай кампаніі Valve, якая была выпушчана 19 красавіка 2011 года. У дадзены момант гульня падтрымлівае такія платформы, як Microsoft Windows, OS X, Linux, PlayStation 3 і Xbox 360.

## Зноскі
# Ваеннае злачынства

Расстраляныя гітлераўцамі польскія сяляне
**Ваеннае злачынства** — сур'ёзныя парушэнні Жэнеўскіх канвенцый, а таксама іншыя сур'ёзныя парушэнні законаў і звычаяў, якія ўжываюцца ў міжнародных узброеных канфліктах.

Да ваенных злачынстваў адносяцца:

* Вярбоўка, навучанне, фінансаванне і выкарыстанне наймітаў
* Найміцтва
* Выкарытсанне зброі масавага знішчэння
* Парушэнне законаў і звычаяў вайны
* Злачынныя парушэнні нормаў міжнароднага гуманітарнага права падчас узброеных канфліктаў
* Бяздзейнасць альбо адданне злачыннага загаду падчас узброенага канфлікту
* Незаконнае карыстанне знакамі, якія ахоўваюцца міжнароднымі дагаварамі
* Марадзёрства

## Літаратура

* Уголовный кодекс Республики Беларусь, Мн. "Амалфея", 2009

## Спасылкі

* Еўрапейская Канвенцыя аб неўжывальнасці тэрміна даўнасці да злачынстваў супраць чалавецтва і ваенных злачынстваў, 25 студзеня 1974 года Архівавана 25 верасня 2010.
* Канвенцыя аб неўжывальнасці тэрміна даўнасці да ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавецтва, 26 лістапада 1968 года Архівавана 25 верасня 2010.
* Міжнароднае крымінальнае правасуддзе. Архівавана 3 ліпеня 2010. Пакаранне за ваенныя злачынствы.
* Міжнародны крымінальны суд. Пытанні і адказы.
# Лонданскае пагадненне (1915)

**Ло́нданскае пагадне́нне** — сакрэтны дагавор паміж Італіяй і краінамі Антанты, падпісанае ў Лондане 26 красавіка 1915 года прадстаўнікамі Італіі, Вялікабрытаніі, Францыі і Расіі. Вызначала ўмовы ўступлення Італіі ў Першую сусветную вайну.

## Умовы пагаднення

Згодна з пагадненнем, Італія пакідала Траісты саюз і далучалася да Антанты, што ўжо было ўстаноўлена сакрэтным пагадненнем, падпісаным у Лондане 4—5 верасня 1914 года. Акрамя таго, на працягу месяца Італія павінна была абвясціць вайну Германіі і Аўстра-Венгрыі, што і было зроблена (дэкларацыя аб абвяшчэнні вайны была апублікавана 23 мая таго ж года). Наўзамен Італія прэтэндавала па заканчэнні вайны на частку зямель, якія належалі Аўстра-Венгрыі, а таксама на іншыя тэрыторыі.

Раздзел Ціроля. Чырвоным адзначаны тэрыторыі, якія адышлі Аўстрыі.
Італіі павінны былі адысці:

1. Ціроль аж да альпійскага водападзелу, што ўключае ў сябе сучасныя італьянскія правінцыі Трэнта і Бальцана (Паўднёвы Тыроль).
2. Трыест.
3. Гарыца і Градзішка.
4. Істрыя, акрамя горада Рыека.
5. Частка Унутранай Крайны.
6. Паўночная Далмацыя, уключаючы Задар і большасць астравоў.
7. Астравы Дадэканес.
8. Горад Влёра.
9. Пратэктарат над Албаніяй.
10. Частка азіяцкіх і афрыканскіх калоній Германіі.

Сербскаму каралеўству былі абяцаны:

1. Узбярэжжа Далмацыі паміж ракой Крка і паселішчам Стогн, уключаючы Пелешац.
2. Спліт.
3. Востраў Брач.

Чарнагорскаму каралеўству прызначаліся:

1. Узбярэжжа Далмацыі паміж горадам Будва і паселішчам Стогн, уключаючы Дуброўнік і Котарскі заліў, але выключаючы Пелешац.
2. Частка ўзбярэжжа Албаніі.

Таксама (аднак менш вызначана) Сербіі былі абяцаны:

1. Боснія і Герцагавіна.
2. Срэм.
3. Бачка.
4. Славонія.
5. Частка тэрыторыі Албаніі.

Італія прапанавала і саюзнікі пагадзіліся, што пытанне пра далейшы лёс узбярэжжа Харватыі паміж Істрыяй і Задарам павінен быць урэгуляваны пасля вайны. Італія таксама настойвала на тым, што Сербія не павінна быць паведамлена аб дамоўленасцях. Аднак 4 жніўня 1915 года саюзнікі накіравалі сербскім уладам афіцыйную ноту, якая пацвярджае пасляваенныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі Сербіі і Чарнагорыі.

Пагадненне трымалася ў таямніцы, аднак было апублікавана пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі (апублікавана ў газеце «Известия» ў лістападзе 1917 года).

## Лёс пагаднення пасля вайны

На Парыжскай мірнай канферэнцыі прадстаўнікі Італіі настойвалі на вядзенні перамоваў толькі са сваімі былымі саюзнікамі, прадстаўнікамі Сербіі і Чарнагорыі, але не з прадстаўнікамі пераможанага боку, уключанымі ў склад дэлегацыі новага дзяржаўнага ўтварэння, Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў. Канкрэтна, італьянская дэлегацыя выказвала пратэст супраць удзелу ў канферэнцыі двух харватаў і двух славенцаў, трое з якіх былі дэпутатамі, а адзін — міністрам у аўстрыйскім кабінеце ў час вайны.

Пагадненне было анулявана ў 1919 годзе Версальскім мірным дагаворам, паколькі прэзідэнт ЗША Вудра Вільсан, падтрымліваючы патрабаванні славянскіх народаў і не прызнаючы дагавор, адхіліў прэтэнзіі Італіі на Далматыю. Раздзел Ціроля быў пацверджаны ў тым жа годзе Сен-Жэрменскім мірным дагаворам.

## Спасылкі

* Лонданскі дагавор 1915 года
# Анексія

**Ане́ксія** (ад лац.: ad і nexus — *да* і *злучэнне*) — афіцыйнае далучэнне дзяржавай усёй ці часткі тэрыторыі іншай дзяржавы ў аднабаковым парадку. Па міжнароднаму праву анексія — адзін з відаў агрэсіі і ў наш час цягне міжнародна-прававую адказнасць.

Як адзначае Ленін, у паняцце анексіі ўваходзяць звычайна 1) паняцце гвалту (гвалтоўнае далучэнне); 2) паняцце чужанацыянальнага прыгнёту (далучэнне «чужой» вобласці і т.п.) і — часам — 3) паняцце парушэння status quo.

Анексію варта адрозніваць ад акупацыі, якая не цягне за сабой змены юрыдычнай прыналежнасці тэрыторыі. Так, напрыклад, Боснія і Герцагавіна, якая знаходзілася пад акупацыяй Аўстра-Венгрыі з 1878 года, была анексавана ёю толькі ў 1908 годзе, а да таго лічылася фармальна тэрыторыяй Асманскай імперыі.

У XX стагоддзі ў сувязі з развіццём міжнароднага права анексія часцей за ўсё мае форму не аднабаковага абвяшчэння далучэння тэрыторыі, а паступовага ўключэння рэгіёну ў сферу ўплыву дзяржавы, акупацыю, фармаванне часовага ўраду і правядзенне плебісцыту, пасля якога аб’яўляецца пра рэалізацыю права нацыі на самавызначэнне ў рамках уключэння тэрыторыі ў склад агрэсара (Рэспубліка Гаваі ў 1898, Заходняя Беларусь у 1939, Рэспубліка Кувейт у 1990).

## Прыклады анексій

* 1833 — Вялікабрытанія анексавала Фалклендскія астравы.
* 1848 — Францыя анексавала Алжыр.
* 1861 — Іспанія анексавала Дамініканскую Рэспубліку.
* 1898 — ЗША анексавалі Гаваі.
* 1908 — Аўстра-Венгрыя анексавала Боснію і Герцагавіну. (Гл. Баснійскі крызіс) (дэ-факта частка Аўстра-Венгрыі з 1878).
* 1910 — Японія анексавала Карэю.
* 1914 — Вялікабрытанія анексавала Егіпет.
* 1914 — Вялікабрытанія анексавала Кіпр, які да гэтага належаў Асманскай імперыі. (дэ-факта калонія Вялікабрытаніі з 1878).
* 1918 — Румынія анексавала Бесарабію.
* 1940 — СССР анексаваў Бесарабію і Паўночную Букавіну.
* 1961 — Індыя акупавала і анексавала Партугальскую Індыю.
* 1967 — Ізраіль анексаваў Усходні Іерусалім.
* 1975 — Індыя анексавала Сікім.
* 1975 — Марока і Маўрытанія акупавалі і анексавалі Іспанскую Сахару (Маўрытанія адмовілася ў 1979 годзе, Марока кантралюе 2/3 тэрыторыі).
* 1976 — анексія Інданезіяй Усходняга Тымора.
* 1981 — Ізраіль анексаваў Галанскія вышыні.
* 1990 — Ірак анексаваў Кувейт.
* 2014 — Расія анексавала Крым і Севастопаль, што належалі Украіне.

## Гл. таксама

* Агрэсія (палітыка)
* Акупацыя
* Дэбеляцыя

## Зноскі