Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гідрахімія

**Гідрахімія** — навука, раздзел гідралогіі, якая вывучае хімічны склад прыродных вод і заканамернасці яго змены пад уплывам фізічных, хімічных і біялагічных уздзеянняў.

Гідрахімія цесна звязана з геахіміяй, гідрагеалогіяй, гідралогіяй сушы, петраграфіяй, мінералогіяй, глебазнаўствам, гідрабіялогіяй.

Задачай з'яўляецца ўсталяванне хімічнага складу асноўных элементаў экасістэм акіянаў і мораў, працэсаў біягеахімічнай трансфармацыі і эвалюцыі. Мінеральныя рэсурсы Сусветнага акіяна можна падзяліць на тыя, якія знаходзяцца ў самой вадзе, і тыя якія здабываюцца з яго дна. Найкаштоўнейшы рэсурс Сусветнага акіяна - сама вада, якая ўтрымлівае 75 хімічных элементаў. З яе ў прамысловых маштабах здабываюць магній, натрый, хлор і бром.

Веданне хімічнага складу вады неабходна для такіх галін практычнай дзейнасці, як водазабеспячэнне, ірыгацыя, рыбная гаспадарка; гідрахімічныя звесткі важныя для ацэнкі карозіі будаўнічых матэрыялаў (бетон, металы), для характарыстык мінеральных вод, пры пошуках карысных выкапняў (нафта, рудныя радовішчы, радыеактыўныя рэчывы ) і г. д.
# Хазарскі каганат

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Хазарскі каганат |
|  |
| 650 — 969 |
| Сталіца | Семендэр, Іціль |
| Мова(ы) | Хазарская мова |
| Афіцыйная мова | Khazar language[d] |
| Рэлігія | Тэнгрыянства пазней Іўдаізм у знаці |
| Пераемнасць |
|
< Заходне-цюркскі каганат |
|
Палавецкі стэп > |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Хазарскі каганат**, **Хазарыя** (650—969) — сярэднявечная дзяржава, створаная качавым народам — хазарамі. Вылучыўся з Заходне-Цюркскага каганата. Кантраляваў тэрыторыю Перадкаўказзя, Ніжняга і Сярэдняга Паволжа, сучаснага паўночна-заходняга Казахстана, Прыазоўя, ўсходнюю частку Крыма, а таксама стэпы і лесастэпы Усходняй Еўропы да Дняпра. Цэнтр дзяржавы першапачаткова знаходзіўся ў прыморскай частцы сучаснага Дагестана, пазней перамясціўся ў нізоўі Волгі. Частка кіруючай эліты прыняла іўдаізм. У палітычнай залежнасці ад хазараў знаходзілася частка ўсходнеславянскіх племянных саюзаў.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хазарскі каганат
# Провады (фільм, 2008)

| Провады  |
| --- |
| яп.: おくりびと |
|  |
|  Жанры
 | драматычны фільм[…] і музычны фільм[d] |
| Рэжысёр | * Ёдзіро Такіта[d]
 |
| Сцэнарысты | * Кундо Кояма[d]
* Аокі Сінмон[d]
 |
| У галоўных ролях | * Масахіро Матокі[d][…]
* Рако Хіросуэ[d][…]
* Цутому Ямадзакі[d][…]
* Тору Мінэгісі[d]
* Кіміко Ё[d]
* Кадзуко Ёсіюкі[d][…]
* Такасі Сасано[d]
* Тэта Сугімато[d]
* Тацуо Ямада[d]
* Юкары Татыбана[d]
* Росукэ Отані[d]
* Тацухіто Окуда[d]
* Санаэ Міята[d]
* Юкіко Татыбана[d]
* Таро Ісіда[d]
* Юдзі Кідо[d]
* Юкімі Коянагі[d]
* Таро Сува[d]
* Масаакі Такараі[d]
* Такао Тодзі[d]
* Сіндзі Хіватасі[d]
* Акэмі Фудзі[d]
* Міцуё Хасіно[d]
* Мары Хаясіда[d]
* Юкі Масіта[d]
* Садамі Сакамато[d]
* Нарытыка Ііморы[d]
 |
| Аператар | * Такэсі Хамада[d]
 |
| Кампазітар | * Дзё Хісаісі[d]
 |
| Кінакампанія | Tokyo Broadcasting System[d] |
| Працягласць | 131 хв. |
| Краіна | * Японія
 |
| Мова | японская мова |
| Год | 23 жніўня 2008, 26 лістапада 2009, 13 верасня 2008, 29 мая 2009 і 19 чэрвеня 2009 |
| IMDb | ID 1069238 |
| Афіцыйны сайт (англ.) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

«**Провады**» (яп.: おくりびと) — мастацкі фільм 2008 года рэжысёра Ёдзіро Такіта. Галоўныя ролі ў фільме выканалі Масасіро Матокі, Рыёко Хіросу, Кіміко Ё.

## Сюжэт

Малады музыка Дайго Кобаясі набывае дарагую віяланчэль і ўладкоўваецца на працу ў адзін з прыватных такійскіх аркестраў. Калі пасля аднаго з выступаў менеджар абвяшчае, што аркестр распушчаны, Кобаясі застаецца без працы ды дзеля эканоміі пастанаўляе перабрацца разам з жонкаю ў роднае мястэчка. Маці, што памерла некалькі гадоў таму, пакінула яму ў спадчыну дом. Маладая сям’я асвойваецца на новым месцы, і неўзабаве Кобаясі натрапляе ў газеце на абвестку: турыстычнаму агенцтву трэба працаўнік, практыка неабавязковая. Калі Кобаясі з’яўляецца ў офісе агенцтва, то нечакана пераконваецца, што фірма зарганізоўвае провады нябожчыкаў у апошні шлях…

## Крытыка

Вядомы амерыканскі кінакрытык Роджэр Эберт адзначыў фільм чатырма зоркамі з чатырох магчымых і занёс у свой спіс «*Выдатных фільмаў*».

## Узнагароды

Паводле інфармацыі сайта «*Internet Movie Database*» фільм быў адзначаны 40 кінаўзнагародамі і яшчэ 11 намінацыямі.

## Зноскі

## Спасылкі

* Провады на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
# Бітва на Калцы

| Бітва на Калцы |
| --- |
|  Мангольскія конныя лучнікі. |
| Дата |
31 мая 1223 |
| Месца |
Калка (цяпер Данецкая вобласць Украіны) |
| Вынік |
Перамога манголаў |
| Праціўнікі |
|

|  |  |
| --- | --- |
| * Кіеўскае княства
* Галіцка-Валынскае княства
* Чарнігаўскае княства
* Смаленскае княства
* полаўцы
 | Мангольская імперыя
 |

 |
| Камандуючыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| * Мсціслаў Раманавіч Стары
* Даніла Раманавіч
* Мсціслаў Мсціслававіч Удатны
* Мсціслаў Святаслававіч
* Ярун
 | * Субэдэй
* Джэбэ
 |

 |
| Страты |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 9/10 войска
  | невядома
  |

 |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Бітва на Калцы** (руск.: Битва на реке Калка, укр.: Битва на річці Калка) — бітва паміж Мангольскай імперыяй, чые войскі ўзначальвалі з Джэбэ і Субэдэя, і кааліцыяй некалькіх княстваў Русі, у тым ліку Кіеўскага і Галіцка-Валынскага, і полаўцаў, пад агульным камандаваннем Мсціслава Удатнага і Мсціслава Старога. Бітва адбылася 31 мая 1223 года на беразе ракі Калкі (цяпер Данецкая вобласць Украіны) і скончылася перамогай манголаў.

Пасля мангольскага нашэсця ў Цэнтральную Азію і распаду імперыі Харэзмшахаў, мангольскія сілы пад камандаваннем Джэбэ і Субутая захапілі Ірак. Джэбэ прасіў дазволу Чынгісхана працягнуць паход яшчэ на некалькі гадоў, перад тым як вярнуцца да галоўнай арміі праз Каўказ. У чаканні адказу Чынгісхана, арміі двух палкаводцаў адправілася ў рэйд на Грузію. Чынгісхан дазволіў працягнуць іх экспедыцыю, і прайшоўшы праз Каўказ, яны перамаглі кааліцыю каўказскіх плямёнаў, а потым полаўцаў. Палавецкі хан збег да двара цесця князя Мсціслава Галіцкага, якога пераканаў дапамагчы полаўцам у змаганні з манголамі. Мсціслаў Галіцкі сфарміраваў альянс князёў Русі, у тым ліку вялікага князя кіеўскага Мсціслава III.

Аб’яднаныя войскі князёў Русі спачатку атакавалі ар’ергард мангольскага войска, пераследавалі манголаў, якія імітавалі адступленне на працягу некалькіх дзён, пакуль не падышлі да свайго асноўнага войска каля ракі Калкі. Мсціслаў Галіцкі і яго саюзнікі полаўцы напалі на манголаў, не чакаючы падыходу астатняга войска і былі разбіты. Потым былі разбіты і войскі іншых рускіх князёў былі разбіты, а Мсціслаў Кіеўскі быў ва ўмацаваным лагеры. Пасля трохдзённых перамоў ён здаўся на абяцанне бяспечнага выхаду для сябе і сваіх ваяроў. Аднак манголы забілі іх і закатавалі Мсціслава Кіеўскага. Мсціслаў Галіцкі ўцёк, а манголы вярнуліся ў Азію, да Чынгісхана.
# Балерына

Балетніца і балетнік. Сцэна з балета «Спартак». Мастак — А. Гапіенка
**Балеры́на**, або **бале́тніца** (італ.: ballerina — танцоўшчыца, ад італ.: ballare — танчыць), мужчынская форма — **бале́тнік** — артыстка балетнага тэатра, выканаўца класічных танцаў, якая вывучана паводле акадэмічных балетных канонаў і выкарыстоўвае ў танцы пальцавую тэхніку.

Тэрмін увайшоў ва ўжытак у другой палове XIX ст., пасля трыўмфальных выступленняў італьянскіх танцоўшчыц-віртуозак. У Расійскай імперыі званне балерыны прысуджалася вядучым танцоўшчыцам імператарскай балетнай трупы (званне было звязана з атрыманнем пэўнага акладу і характарам партый, які выконвала танцоўшчыца). У наш час балерынамі прынята называць усіх артыстак балета.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Балерына
* The Ballerina Gallery — фатаграфіі вядомых балерын (англ.)
# 1966

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1940-я
* 1950-я
* **1960-я 1970-я
* 1980-я
 |
| Гады: | * 1963
* 1964
* 1965
* **1966 1967
* 1968
* 1969
 |

|  |
| --- |
| **1966 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Прэм’ер-міністр Індыі Індзіра Гандзі.
Матч чэмпіяната свету па футболе Аргенціна — ФРГ.
* 11 студзеня: Адкрыты Тбіліскі метрапалітэн.
* 19 студзеня: Індзіра Гандзі стала 3-м прэм’ер-міністрам Індыі.
* 31 сакавіка: У СССР ажыццёўлены паспяховы запуск першага ў свеце штучнага спадарожніка Месяца.
* 1 красавіка: Створаны Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт.
* 8 красавіка: Генеральным сакратаром ЦК КПСС абраны Леанід Брэжнеў.
* 9 красавіка: Ватыкан адмяніў Індэкс забароненых кніг.
* 26 красавіка: Землетрасенне ў Ташкенце з эпіцэнтрам у цэнтры горада.
* 29 красавіка: Уладзімір Караткевіч завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні».
* 26 мая: Гаяна атрымала незалежнасць ад Вялікабрытаніі, прыняты сцяг Гаяны.
* 30 ліпеня: Чэмпіянат свету па футболе 1966 завяршыўся ў Англіі.
* 18 жніўня: На плошчы Цяньаньмэнь у Пекіне для сустрэчы з Маа Цзэдунам сабралася каля мільёна хунвейбінаў.
* 30 верасня: Батсвана абвешчана незалежнай дзяржавай.
* 16 снежня: Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый прыняты Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах, Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах.

## Нарадзіліся

* 28 лютага: Алесь Бадак, беларускі паэт, літаратуразнаўца.
* 18 сакавіка: Джэры Кантрэл, амерыканскі музыка.
* 13 красавіка: Юрась Барысевіч, беларускі эсэіст, перакладчык і мастак.
* 27 чэрвеня: Айгар Калвітыс, латышскі палітык.
* 1 ліпеня: Рафаэль Сіманкас, іспанскі палітык.

## Памерлі

* 6 студзеня: Жан Люрса, французскі мастак.
* 11 студзеня: Альберта Джакамеці, швейцарскі мастак, скульптар.
* 10 сакавіка: Фрыц Цэрніке, галандскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі 1953 (нар. 16.7.1888).
* 10 красавіка: Іўлін Во, англійскі пісьменнік (нар. 28.10.1903).
* 30 мая: Вяйнё Валдэмар Аалтанен, фінскі скульптар (нар. 8.3.1894).
* 7 чэрвеня: Ханс Арп, нямецкі і французскі паэт, мастак, графік, скульптар (нар. 16.9.1886).
* 10 жніўня: Фелікс Андрыс Венінг-Мейнес, нідэрландскі геафізік і геадэзіст (нар. 30.7.1887).
* 10 кастрычніка: Шарлота Купер, брытанская тэнісістка (нар. 22.9.1870).
* 2 лістапада: Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай, фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі 1936 (нар. 24.3.1884).
* 15 снежня: Уолт Дысней, амерыканскі мультыплікатар і прадпрымальнік (нар. 5.12.1901).
# Кітайскі каляндар

| Каляндар |
| --- |
| Звесткі аб календары |
| Тып календара |
Месяцава-сонечны |
| Каляндарная эра |  | Устаўка высакосных |  |
|

---

 |
| Іншыя календары |
| Армеліна · Армянскі: паганскі, хрысціянскі · Асірыйскі · Ацтэкскі · Бахаі · Бенгальскі · Будысцкі · Вавілонскі · Візантыйскі · В'етнамскі · Гільбурда · Галацэнскі · Грыгарыянскі · Грузінскі · Старажытнагрэчаскі · Старажытнаегіпецкі · Старажытнаіндыйскі · Старажытнакітайскі · Старажытнаперсідскі · Старажытнаславянскі · Зараастрыйскі · Індыйскі · Інкі · Іранскі · Ірландскі · Ісламскі · Кітайскі · Конта · Копцкі · Малайскі · Мая · Непальскі · Новаюліянскі · Рымскі · Сіметрычны · Савецкі · Стабільны · Тамільскі · Тайскі: месяцавы, сонечны · Тыбецкі · Трохсезонны · Туркменскі · Французскі · Ханаанейскі · Хараппскі · Чучхэ · Шведскі · Шумерскі · Эфіопскі · Юліянскі · Яванскі · Японскі · Яўрэйскі |

**Кіта́йскі калянда́р** — месяцава-сонечны каляндар, заснаваны адначасова на фазах Месяца і вярчэнні сонца і аб’ядноўвае ў сабе элементы як месячнага, так і сонечнага календароў. У Кітаі ў шырокі ўжытак увайшоў Грэгарыянскі каляндар, але месяцавы каляндар, як і раней, выкарыстоўваецца для вызначэння датаў традыцыйных святаў, як, напрыклад, «Свята вясны» («Аджэ»), «Свята сярэдзіны восені» і іншых.

Таксама месяцавы каляндар выкарыстоўваюць астролагі, напрыклад, для вызначэння найспрыяльнейшых дзён для вяселляў альбо для адчынення ўстаноў. Фазы Месяца вызначаюцца з дапамогай месяцавага календара, разбітага на месяцы згодна з месяцавым цыклам.

У Кітаі месяцавы каляндар атрымаў назву «сельскагаспадарчы» (農曆 nónglì), а грыгарыянскі каляндар называецца «звычайным» (公曆 gōnglì), «заходнім» (西曆 xīlì) альбо «сонечным» (日曆 rìlì). Пасля ўвядзення грэгарыянскага календара яго таксама называлі «новым», а месяцавы каляндар — адпаведна — старым.

## Варыянты

Іншыя падобныя календары альбо цалкам ідэнтычная кітайскаму (напрыклад, карэйскі), альбо падобныя да кітайскага, але маюць пэўныя адрозненні (у в’етнамскім календары — Трус у задыякальным цыкле заменены на Ката; у тыбетскім календары — змененыя некалькі задыякальных назваў жывёл; у японскім календары — зменены прынцып падзялення, з-за чаго з’яўляюцца адрозненні ў гадах з іншымі календарамі).

Элементы кітайскага (кітайска-уйгурскага) календара дзякуючы мангольскім захопам сталі таксама здабыткам ісламскіх народаў. Назвы жывёл, перакладзеныя з мангольскай мовы на турэцкую, выкарыстоўваліся для вядзення храналагічных запісаў, чыноўніцкіх і гістарычнах дакументаў на тэрыторыях, дзе былі пашыраныя персідская і турэцкая мовы ад Малой Азіі да Індыі, пачынаючы з сярэднявечча і на найноўшага часу. У Іране месяцавы каляндар заставаўся ў побыце сялян і збіральнікаў падаткаў да часу забароны на яго выкарыстанне ў 1925 годзе.

## Спасылкі

* The Mathematics of the Chinese Calendar  (англ.) — «Матэматыка кітайскага календара».