Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фізік

Альберт Эйнштэйн прызнаецца адным з самых вялікіх фізікаў у свеце
**Фізік** — навуковец, навуковыя даследаванні якога ў асноўным прысвечаны фізіцы. Фізікі працуюць над шырокім колам праблем як у фундаментальнай навуцы, пачынаючы ад субатамных часціц і заканчваючы паводзінамі Сусвету як цэлага, так і ў прыкладной фізіцы.
# Перыяд паўраспаду

**Перыяд паўраспаду** квантавамеханічнай сістэмы (часціцы, ядра, атама, энергетычнага ўзроўню і г. д.) — час *T*½, на працягу якога сістэма распадаецца з імавернасцю 1/2. Калі разглядаецца ансамбль незалежных часціц, то на працягу аднаго перыяду паўраспаду колькасць выжылых часціц паменшыцца ў сярэднім у 2 разы. Тэрмін выкарыстоўваецца і ў дачыненні толькі да экспанентна распадальных сістэм.

Не варта лічыць, што за два перыяды паўраспаду распадуцца ўсе часціцы, узятыя ў пачатковы момант. Кожны перыяд паўраспаду памяншае колькасць выжылых часціц удвая, таму за час 2 *T*½ застанецца чвэрць ад пачатковага ліку часціц, за 3 *T*½  - адна восьмая і г. д. Наогул, доля выжылых часціц (ці, дакладней, імавернасць выжывання *p* для дадзенай часціцы) залежыць ад часу *t* наступным чынам:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

Перыяд паўраспаду, сярэдні час жыцця WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 і пастаянная распаду WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 звязаныя наступнымі суадносінамі, атрыманымі з закона радыеактыўнага распаду:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 таму перыяд паўраспаду прыкладна на 30,7% карацейшы, чым сярэдні час жыцця.

Часам перыяд паўраспаду называюць таксама паўперыядам распаду.

## Літаратура

* Перыяд паўраспаду // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 322. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
# Памезанія

Прускія землі ў XIII стагоддзі
**Памезанія** (ням.: Pomesanien, польск.: Pomezania) — гістарычная вобласць у Прусіі. Адна з абласцей (ням.: gaue), на якія была падзелена правінцыя Заходняя Прусія да рэформы Фрыдрыха Вялікага. У наш час складае частку Паморскага і Вармінска-Мазурскага ваяводстваў Польшчы. Назва паходзіць ад прускага *Pomedian* са значэннем «Палессе». У XIII—XIV стст. Памезанія была падзелена на 10 абласцей.

## Геаграфія

Уключала ў сабе тэрыторыі па правым беразе Віслы ад Граўдэнца да Эльбінга, затым уваходзіла ў склад германскай правінцыі Заходняя Прусія. Знаходзілася на поўнач ад Хелмінскай зямлі, на паўднёвы захад ад Пагезаніі.
Падчас з’яўлення крыжакоў заходняя мяжа Памезаніі праходзіла па Вісле, паўночная — па Ногаце да возера Друзін, на поўдні — па густых лясах над ракой Осай, Дрэвенцам і Дрэвенцкім возерам. Усходняя мяжа вызначаецца па-рознаму, Генрык Лаўмяньскі праводзіў яе на захад ад Паслекі і Замбраха.

Найважнейшыя гарады: Марыенбург (польск.: Мальбарк), Марыенвердэр (польск.: Квідзын), Эйлау (польск.: Ілава).

## Гісторыя

З 1243 года Памезанія складала дыяцэзію, якая падпарадкоўвалася рыжскаму архібіскупу. З 1524 года ўзначальвалася лютэранскімі біскупамі. У 1587 годзе дыяцэзія была скасавана, каталіцкія парафіі ўвайшлі ў Кульмскую дыяцэзію.

## Літаратура

* *Lowmianski H.* Studja nad poczatkami spoleczenstwa i paristwa litewskiego. Wilno, 1931—1932. T. I—II.

## Спасылкі

* Комментарий 16. Помезания. Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. — М.: Ладомир. 1997.
# Баляслаў Запамятаваны

| Баляслаў Запамятаваны |
| --- |
| Bolesław Zapomniany |
|  |
|

|  Князь Польшчы  |
| --- |
| 1034 — 1038 або 1039 |

 |
| Папярэднік | Мешка II Ламберт |
| Пераемнік | Казімір I Аднавіцель |
|

---

 |
| Нараджэнне |
да 1016 |
| Смерць |
1038 або 1039 |
| Род | Пясты |
| Бацька | Мешка II Ламберт |

**Баляслаў Запамятаваны** (польск.: Bolesław Zapomniany, раней за 1016—1038 або 1039) — паўлегендарны кіраўнік Польшчы з 1034 да 1038 або 1039 гадах, прадстаўнік дынастыі Пястаў.

Згодна з Велікапольскай хронікай, якая была напісана ў XIV стагоддзі, ён стаў кіраўніком Польшчы пасля смерці свайго бацькі Мешкі II Ламберта як яго старэйшы сын. Пасля гэтай жа хронікі ён быў забіты і выдалены з усіх спісаў польскіх манархаў з-за сваёй жорсткасці.

Згадкі аб жыцці Баляслава таксама існуюць у Вінцэнта з Кельчы (XIII стагоддзе) і ў іншых крыніцах. У нататках кракаўскіх аналаў 1038 год узгадваецца як смерць караля Баляслава. Гэтая дата не можа быць аднесена да смерці Баляслава I Храбрага (1025) і Баляслава II Смелага (1081), што з’яўляецца яшчэ адным пацверджанем існавання Баляслава Запамятаванага. Тым больш, што ў той жа крыніцы Баляслаў II Смелы ўзгадваецца як Баляслаў III.

Згадкі аб Баляславе Запамятаваным існуюць таксама ў чэшскіх і венгерскіх хроніках. Але ў той жа час у хронікі Гала Ананіма апісанне Баляслава адсутнічае, што верагодна звязана з язычніцкай рэакцыяй у Польшчы тых часоў.

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* «Вялікая хроніка» аб Польшчы, Русі і іх суседзях XI—XIII стст.
* Мазавецкія анналы
# Царква (збудаванне)

Царква
**Царква́** — храм у хрысціянстве.

Праваслаўная або каталіцкая царква (храм) складаюцца як мінімум з алтарнай часткі (у праваслаўі, як правіла, арыентаванай на усход) і далучанага да яе памяшкання для тых, хто моліцца. У большасці пратэстанцкіх цэркваў алтароў няма (за выключэннем лютэранства, англіканства і некаторых іншых кірункаў).
Звычайна праваслаўная або каталіцкая царква складаюцца з некалькіх узаемазлучаных частак.
# Прыбалтыйска-фінскія народы

**Прыбалтыйска-фінскія народы** — народы, якія размаўляюць на прыбалтыйска-фінскіх мовах і ўяўляюць сабой пэўную этнакультурную супольнасць. Пражываюць на паўночным захадзе Расіі, у Фінляндыі і Эстоніі. Да прыбалтыйска-фінскіх народаў адносяць фінаў, карэл, эстонцаў, вепсаў, іжору, водзь, сету, ліваў.

Пры несумненнасці генетычнага сваяцтва прыбалтыйска-фінскіх народаў, дакладны час іх падзелу на асобныя этнасы ў наш час не вызначаны. Ва ўсякім разе, даныя археалогіі дазваляюць казаць пра наяўнасць уласнай матэрыяльнай культуры ва ўсіх народаў групы. Для этнічнай гісторыі прыбалтыйска-фінскіх народаў характэрны актыўныя культурныя сувязі ўнутры групы, а таксама з балтамі, германцамі і ўсходнімі славянамі. Агульны, характэрны для іх гаспадарча-культурны тып — ральнічае (у старажытнасці — падсечна-агнявое) земляробства, спалучанае са жывёлагадоўляй, паляваннем і рыбалоўствам. Больш актыўна земляробства развівалася ў паўднёвай частцы арэала, на поўначы большае значэнне мела жывёлагадоўля і паляванне. Перавага рыбнай лоўлі была характэрна для прыбалтыйска-фінскіх жыхароў усходняга ўзбярэжжа Балтыйскага мора: ліваў, эстонцаў, фінаў, іжоры.

## Літаратура

* Прибалтийско-финские народы: История и судьбы родственных народов / Сост. М. Йокипии; Ред. рус. издания П. Мутанен. — Ювяскюля: Атена, 1995. — 504 с.: ил.
* Прибалтийско-финские народы России/Отв. ред. Клементьев, Е. И., Шлыгина, Н. В. — М.: Наука, 2003. — (Народы и культуры).
* Бубрих, Д. В. Прибалтийско-финское языкознание: избранные труды./Под ред. Г. М. Керта, Л. И. Сувиженко. — СПб.: СПбГУ, 2005.