Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Спадарожнікі Юпітэра

Галілеевы спадарожнікі: Іо, Еўропа, Ганімед, Каліста
**Спадарожнікі Юпітэра** — натуральныя спадарожнікі планеты Юпітэр. Налічваецца 67 спадарожнікаў Юпітэра — найбольшая колькасць адкрытых спадарожнікаў сярод усіх планет Сонечнай сістэмы. Акрамя таго, у Юпітэра ёсць сістэма кольцаў.

У 1610 годзе Галілеа Галілей, назіраючы Юпітэр у тэлескоп, адкрыў чатыры найболей буйных спадарожніка — Іо, Еўропа, Ганімед і Каліста, якія цяпер носяць назву «галілеевых». Яны яркія і круцяцца па досыць аддаленых ад планеты арбітах, так што іх лёгка адрозніць нават у палявы бінокль. Першынства ў адкрыцці спадарожнікаў аспрэчваў таксама нямецкі астраном Сімон Марыус, які пазней даў ім назвы, узяўшы імёны са старажытнагрэчаскіх міфаў.

Дзякуючы наземным назіранням сістэмы Юпітэра, да канца 1970-х гадоў было вядома 13 спадарожнікаў. У 1979 годзе, здзяйсняючы пралёт міма Юпітэра, касмічны апарат «Вояджэр-1» выявіў яшчэ тры спадарожнікі.

Пачынаючы з 1999 года, з дапамогай наземных тэлескопаў новага пакалення былі адкрытыя яшчэ 47 спадарожнікаў Юпітэра, пераважная большасць з якіх маюць дыяметр у 2-4 кіламетры.

**Параметры некаторых спадарожнікаў**| Назва | Дыяметр ™ | Маса (кг) | Радыус арбіты ™ | Перыяд (д) | Нахіл (°) да экватара Юпітэра | Эксцэнтрысітэт | Група |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Метыда | 47 | 1,2×1017 | 127 690 | 0,294780 | 0,000° | 0,0012 | Група Амальтэі |
| Адрастэя | 26×20×16 | 7,5×1015 | 128690 | 0,29826 | 0,000° | 0,0018 |
| Амальтэя | 262×146×134 | 2,1×1018 | 181 170 | 0,49817905 | 0,360° | 0,0031 |
| Тэба | 110×90 | 1,5×1018 | 221 700 | 0,6745 | 0,901° | 0,0177 |
| Іо | 3660.0×3637,4×3630,6 | 8,9×1022 | 421 700 | 1,769137786 | 0,050° | 0,0041 | Галілеевы спадарожнікі |
| Еўропа | 3121,6 | 4,8×1022 | 671 034 | 3,551181041 | 0,471° | 0,0094 |
| Ганімед | 5262,4 | 1.5×1023 | 1 070 412 | 7,15455296 | 0,204° | 0,0011 |
| Каліста | 4820,6 | 1,1×1023 | 1 882 709 | 16,6890184 | 0,205° | 0,0074 |
| Феміста | 8 | 6,9×1014 | 7 391 645 | 129,827611 | 15,346° | 0,2006 |  |
| Леда | 20 | 1,1×1016 | 11 097 245 | 238,824159 | 27,210° | 0,1854 | Група Гімаліі |
| Гімалія | 170 | 6.7×1018 | 11 432 435 | 249,726305 | 29,590° | 0,1443 |
| Лісітэя | 36 | 6.3×1016 | 11 653 225 | 256,995413 | 25,771° | 0,1132 |
| Элара | 86 | 8,7×1017 | 11 683 115 | 257,984888 | 30,663° | 0,1723 |
| Ананке | 28 | 3.0×1016 | 20 815 225 | 613,518491 | 149,526° | 0,3963 |  |
| Кармэ | 46 | 1.3×1017 | 23 734 465 | 747,008062 | 120,659° | 0,3122 |
| Пасіфэ | 60 | 3.0×1017 | 24 094 770 | 764,082032 | 143,037° | 0,2953 |
| Сінопэ | 38 | 7.5×1016 | 24 214 390 | 769,779665 | 146,657° | 0,2468 |

* Калірое
* Іакастэ
* Гарпаліке
* Праксідыке
* Каліке
* Тайгетэ
* Ісаноэ
* Эрыномэ
* Мегаклітэ
* Аўтаное
* Тыёнэ
* Герміпэ
* Этнэ
* Эўрыдомэ
* Эвантэ
* Эўпорыэ
* Артазіэ
* Спондэ
* Кале
* Пазіфеэ
* Каліхорэ
* Халдэнэ
* Карпа
* Мнемэ
* Тэльксіноэ
* Геліке
* Гегемонэ
* Кіленэ
* Архэ
* Эўкеладэ
* Аойдэ
* Корэ

## Крыніцы

## Літаратура

* БЭ ў 18 тамах. Т.15, Мн., 2002, С.93: *Спадарожнікі планет*

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Спадарожнікі Юпітэра
* Спадарожнікі Юпітэра
* Jupiter's Known Satellites
# Кіраўнік дзяржавы

| Выканаўчая ўлада  |
| --- |
| * Выканаўчая ўлада
* Кіраўнік дзяржавы
	+ Дыктатар
	+ Манарх
	+ Прэзідэнт
* Урад
	+ Кіраўнік урада
		- Канцлер
		- Кіраўнік выканаўчай улады
		- Прэм’ер-міністр
	+ Кабінет міністраў
	+ Міністэрства
	+ Міністр
	+ Сістэма кіравання
		- Прэзідэнцкая сістэма кіравання
		- Напаўпрэзідэнцкая сістэма кіравання
		- Парламенцкая сістэма кіравання
	+ Парламенцкая дэмакратыя
	+ Парламенцкая манархія
	+ Парламенцкая рэспубліка
	+ Змяшаная сістэма кіравання
	+ Вестмінстарская сістэма ўлады
* Спісы
	+ Спісы прэзідэнтаў дзяржаў
	+ Спісы кіраўнікоў дзяржаў
	+ Спіс урадаў
* Губернатар
* Мэр
 |
| **Партал:Палітыка** ·  |

**Кіраўнік дзяржавы** — службовая асоба, якое валодае выключным правам прадстаўляць дзяржаву ўнутры краіны і ў міжнародных адносінах.

Паводле формы кіраўнік дзяржавы можа быць *індывідуальным* (фізічнай асобай) або *калектыўным* (органам публічнай улады). Форма кіраўніка дзяржавы ў розных краінах ёсць вынікам мноства фактараў, уключаючы форму дзяржаўнага кіравання, форму дзяржаўнага ладу, палітычныя традыцыі, палітычную філасофію кіруючага класу і інш.

У манархіях кіраўніком дзяржавы з'яўляецца манарх. У прэзідэнцкай рэспубліцы або паўпрэзідэнцкай рэспубліцы -- прэзідэнт.

У адных краінах (напрыклад, ЗША) прэзідэнт з'яўляецца кіраўніком выканаўчай улады з прадстаўніцкімі функцыямі, у іншых (напрыклад, Германія) прэзідэнт мае некаторыя паўнамоцтвы выканаўчай улады з прадстаўніцкімі функцыямі. У абодвух выпадках канстытуцыя не называе прэзідэнта кіраўніком дзяржавы. Фактычна, кіраўніком дзяржавы ў рэспубліцы з'яўляецца народ, які дэлегуе прэзідэнту некаторыя функцыі кіравання дзяржавай на абмежаваны тэрмін.

## Гл. таксама

* Спісы кіраўнікоў дзяржаў
* Генеральны сакратар
* Тытул
# Цыроз печані

| Цыроз печані |
| --- |
|  Цыроз печані, які прывёў да гепатацэлюлярнай карцыномы (макрапрэпарат) |
| МКХ-11 | DB93.1 |
| МКХ-10 | K74.3 - K74.6 |
| МКХ-10-КМ | K74.60 |
| МКХ-9 | 571 |
| МКХ-9-КМ | 571.5 |
| DiseasesDB | 2729 |
| MedlinePlus | 000255 |
| eMedicine |
med/3183 radio/175 |
| MeSH | D008103 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Цыроз печані** — цяжкае захворванне печані, якое суправаджаецца незваротным замяшчэннем парэнхіматознай тканкі печані фіброзна злучальнай тканкай, або стромай. Цыратычная печань павялічаная або зменшана ў памерах, незвычайна шчыльная, грудкаватая, шурпатая.

У эканамічна развітых краінах цыроз ўваходзіць у лік шасці асноўных прычын смерці пацыентаў ад 35 да 60 гадоў, складаючы 14-30 выпадкаў на 100 тыс. насельніцтва. Штогод у свеце паміраюць 40 млн чалавек ад віруснага цырозу печані і гепатацэлюлярнай карцыномы, якая развіваецца на фоне носьіцтва віруса гепатыту В. У краінах СНД цыроз сустракаецца ў 1 % насельніцтва.

Часцей за ўсё назіраецца ў мужчын: суадносіны мужчын і жанчын складае ў сярэднім 3:1. Захворванне можа развіцца ва ўсіх узроставых групах, але часцей пасля 40 гадоў.

## Крыніцы
# Кара (біялогія)

**Кар́а** — знешняя частка сцябла і кораня раслін, аддзеленая ад цэнтральнай часткі утваральнай тканкай (камбіем). Па кары ад лісця да каранёў і пладоў перамяшчаюцца пластычныя рэчывы. Кара абараняе расліну ад шкодных уздзеянняў навакольнага асяроддзя, у ёй адкладваюцца розныя пажыўныя рэчывы. Кару многіх раслін выкарыстоўваюць як лекавую сыравіну.

Кара клёна японскага
Па фактуры і малюнку кару падзяляюць на:

* дрэвы з гладкай карой (бук, граб, айлант, вішня);
* дрэвы з пласціністай карой (каштан, платан, эўкаліпт);
* дрэвы з дробна-трашчыністай карой (груша, лірыядэндран, гінкга);
* дрэвы з глыбока- трашчыністай карой (дуб звычайны, вярба белая).

## Будова

Паводле будовы адрозніваюць *першасную* і *другасную кару*. **Першасная кара** - складаецца з двух слаёў: каленхімы (слой пад перыдэрмай) - механічнай тканкі, парэнхімы першаснай кары (можа выконваць функцыю назапашвання). **Другасная кара** - (ці луб, флаэма). Тыповая будова лубу: сітападобныя трубкі, клеткі-спадарожнікі, лубяная парэнхіма і лубяныя валокны. Лубяныя валокны ўтвараюць слой, які завецца цвёрдым лубам; усе астатнія элементы ўтвараюць мяккі луб.