# Вялікая французская рэвалюцыя

| Вялікая франнцузская рэвалюцыя |
| --- |
| фр.: Révolution française |
|  Узяцце Бастыліі, 14 ліпеня 1789 года |
| Месца | Францыя |
| Дата | 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799 (10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) |
| Вынікі | * Скасаванне Старога парадку і стварэнне канстытуцыйнай манархіі.
* Абвяшчэнне Першай французскай рэспублікі ў верасні 1792 года.
* Эпоха Тэрору і пакаранне смерцю Людовіка XVI.
* Французскія рэвалюцыйныя войны.
* Усталяванне Французскага кансулата ў лістападзе 1799 года.
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя** (фр.: Révolution française, даслоўна — *Французская рэвалюцыя*) — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы Францыі, якая прывяла да знішчэння ў краіне Старога парадку (*Ancien Régime*) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння Першай французскай рэспублікі (верасень 1792 года) дэ-юрэ свабодных і роўных грамадзян пад лозунгам «Свабода, роўнасць, братэрства». Пачаткам рэвалюцыі стала ўзяцце Бастыліі 14 ліпеня 1789 года, а заканчэннем — пераварот 18 брумера (9 лістапада) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі ліберальнай дэмакратыі, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі існуючы рэжым аказаўся не ў стане справіцца.

Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі Трэцяга саслоўя аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. Узяцце Бастыліі ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна.

На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля Людовіка XVI у Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку Французскіх рэвалюцыйных войнаў у красавіку 1792 года прывялі да паўстання 10 жніўня 1792 года. Вынікам у верасні манархія была заменена Першай французскай рэспублікай, пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога Людовіка XVI.

Пасля чарговага паўстання ў чэрвені 1793 года дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад Нацыянальнага канвента да Камітэта грамадскага выратавання, дзе дамінавалі радыкальныя якабінцы на чале з Максімільенам Рабесп’ерам. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны Рэвалюцыйным трыбуналам і пакараны смерцю ў перыяд Тэрору, які скончыўся ў ліпені 1794 года Тэрмідарыянскай рэакцыяй. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года Дырэкторыяй. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе пераваротам 18 брумера і ўсталяваннем Кансулата з Напалеонам Банапартам як першага консула.

## Прычыны рэвалюцыі

Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць улады, сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «старога парадку», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў (дваранства і духавенства) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй Асветніцтва, якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях Амерыканскай рэвалюцыі; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў.

Францыя ў XVIII стагоддзі была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай.

Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць узурпацыяй у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання Мантэск’ё) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання Русо). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя фізіякраты і энцыклапедысты, у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры Людовіку XV і ў яшчэ большай ступені пры Людовіку XVI былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах.

## Абсалютная манархія

Людовік XVI у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам ордэна Святога Духа працы Антуана-Франсуа Кале, 1781 год
### Перадрэвалюцыйны крызіс

У 1787 годзе быў неўраджай шаўковых коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе.

Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў амерыканскай вайне за незалежнасць. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі Асветніцтва, і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў Некер фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн ліўраў, у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў.

Шарль Аляксандр дэ Калон
Некаторы час пераемнік Некера Калон па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная. Для пакрыцця дэфіцыту (фр.: Precis d'un plan d'amelioration des finances) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў Цюрго і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў.

Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць сход натабляў, з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю.

### Арыстакратычная фронда

Натаблі сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, герцагі, маршалы, епіскапы і архіепіскапы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года.

Ламені дэ Брыен
Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы Марыі Антуанеты быў прызначаны Ламені дэ Брыен, якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца эдыкты караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў пратэстантам, пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля (фр.: Lit de justice), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у Труа, але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў.

Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным.

### Скліканне Генеральных штатаў

Жак Некер
У канцы жніўня 1788 года міністэрства Ламені дэ Брыена атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы Некер (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу.

Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы (фр.: cahiers de doleances), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства (фр.: lettres de cachet), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку.

Эмануэль-Жазеф Сіес
Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата Сіеса «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза Лафаета, абата Сіеса, епіскапа Талейрана, графа Мірабо, радцы Парламента Дзюпора. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае (фр.: par tête) галасаванне дэпутатаў.

Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях (фр.: par ordre): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным.

### Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу

Агюст Кудэр. Адкрыццё Генеральных штатаў
5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» (фр.: Menus plaisirs) Версаля адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» (фр.: innovations dangereuses) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі.

4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола Людовік Жазеф, кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі.

Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат Сіес прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам (фр.: Assemblee nationale). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту.

Жак-Луі Давід. Клятва ў зале для гульні ў мяч
Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч (фр.: Jeu de paume) і паводле прапановы Мунье далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» (фр.: Lit de justice). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся.

Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні Баі пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся Мірабо і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з Лафаетам. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці.

Анарэ дэ Мірабо
На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у Нацыянальны сход, які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам (фр.: Assemblee nationale constituante) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі.

Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў Сен-Дэні, Сен-Клу, Сеўры і на Марсавым полі. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе Пале-Раяля стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у Нуаён або Суасон. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу.

11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона Брэтэйля, які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал Бральі. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне.

Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй.

### Узяцце Бастыліі

Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі
Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы.

Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У Пале-Раялі малады адвакат Каміль Дэмулен кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. Французская гвардыя, сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі Лефеўр, Гюлен, Элі, Лазар Гош, амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка (фр.: Royal-Allemand) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. Барон дэ Безенваль, камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на Марсава поле.

На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы (фр.: Hôtel de ville) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне парыжскай рэвалюцыйнай Камуны і Нацыянальнай гвардыі.

Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў Доме інвалідаў, але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да Бастыліі. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам.

## Канстытуцыйная манархія

### Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі

Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна
Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра Баі трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў Лафает. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, графа д’Артуа.

Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. Бардо, Кан, Анжэ, Ам’ен, Вернон, Дыжон, Ліён і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход.

Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «Вялікі страх» (фр.: Grande peur), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні.

Падчас пасяджэння «ночы цудаў» (фр.: La Nuit des Miracles) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня Устаноўчы сход адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў роўнасць усіх перад законам у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі.

26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «*Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах*». У артыкуле 2-м гарантаваліся «*натуральныя і неад’емныя правы чалавека*», пад якімі меліся «*свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту*». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі».

### Паход на Версаль

Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на Версаль
Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі.

У той жа час у Версаль сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры ордэна Святога Людовіка. 1 кастрычніка лейб-гвардыя караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж.

Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі Грэўскую плошчу і акружылі ратушу (фр.: Hôtel-de-Ville). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю.

Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!».

6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход.

### Рэканструкцыя Францыі

Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і.

Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 секцый (замест 60 акруг, якія існавалі раней).

Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове маёмаснага цэнзу і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных.

Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка Талейран прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў папам (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі.

Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым святары, якія не прысягнулі, захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі.

Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: Пеціён, Грэгуар, Рабесп’ер. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі клуб Якабінцаў і Кардэльеры. Канстытуцыяналісты ў асобе Мірабо, і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» Барнаў, Дзюпор і Ламет лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI.

### Варэнскі крызіс

Вяртанне Людовіка XVI з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў Варэне (дэпартамент Мёз, рэгіён Латарынгія).
Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай.

Расстрэл на Марсавым полі
Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў Варэне паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз.

Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. Кардэльеры заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр Баі і Лафает з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя.

3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў Канстытуцыю. Паводле яе прапаноўвалася склікаць Заканадаўчы сход — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны.

У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар Леапольд II і прускі кароль Фрыдрых Вільгельм II падпісалі Пільніцкую дэкларацыю, пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у Кобленцы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку жырандыстаў, прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну каралю Венгрыі і Багеміі.

### Падзенне манархіі

Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера федэратаў каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства Жыронды.

20 чэрвеня 1792 года была арганізавана дэманстрацыя з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець фрыгійскі каўпак санкюлотаў і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў.

1 жніўня прыйшла вестка пра маніфест герцага Браўншвайгскага з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «Айчына ў небяспецы» (фр.: La patrie est en danger), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля.

У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным.

Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года
Кароль Людовік XVI разам з сям’ёй схаваўся ў Заканадаўчым сходзе і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму Тампль. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне Нацыянальнага канвента на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы.

У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла Вердэн. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных». Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «Вераснёўскія забойствы», у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы.

## Першая рэспубліка да 9 тэрмідора

### Нацыянальны канвент

21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні Нацыянальны канвент. 22 верасня Канвент скасаваў манархію і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 мантаньяраў і 389 дэпутатаў Раўніны (фр.: La Plaine ou le Marais), усяго 749 дэпутатаў . Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты.

22 верасня прыйшла вестка пра бітву пры Вальмі. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг Рэйна. Аўстрыйцы, якія аблажылі Ліль, 6 лістапада былі разбіты Дзюмур’е ў бітве пры Жэмапе і эвакуіравалі Паўднёвыя Нідэрланды. Была занята Ніца, і Савоя абвясціла саюз з Францыяй.

Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння першай кааліцыі. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі. У сакавіку 1793 года пачаўся Вандэйскі мяцеж. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца Камітэт грамадскага выратавання, найбольш уплывовым сябрам якога стаў Дантон.

#### Суд над Людовікам XVI

Суд над каралём у Канвенце
Пасля паўстання 10 жніўня 1792 года Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак Тампль. Знаходка тайнага сейфа (фр.: armoire de fer) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. Верньё даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент.

Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы».

Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў абезгалоўлены на плошчы Рэвалюцыі.

#### Падзенне Жыронды

Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня
Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць *«максімум»* на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта Максімен Інар заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі.

Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў.

Федэралісцкі мяцеж пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У Ліёне кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — Бардо, Марсель, Нім. 13 ліпеня Шарлота Кардэ забіла ідала санкюлотаў Жана-Поля Марата. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў Нармандыі, і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: Тулон і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу.

#### Якабінскі канвент

Санкюлот
Луі-Леапольд Буальі
Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: федэралісцкі мяцеж, вайна ў Вандэі, ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту.

Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. Майнц, сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці Кандэ і Валансьен і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі Пірэнеі і пачалі наступленне на Перпіньян. П’емонт скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На Корсіцы Паолі падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу Дзюнкерка ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў Эльзас. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай.

На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і 14 ліпеня і 10 жніўня) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі.

Канвент зацвердзіў новую Канстытуцыю ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы Дэкларацыі 1789 года, дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць». Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру.

##### Рэвалюцыйны ўрад

19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру».

*Марсельеза* на фасадзе Трыумфальнай аркі ў Парыжы
Канвент абнавіў склад Камітэта грамадскага выратавання (фр.: Comité du salut public): Дантон быў з яго выключаны 10 ліпеня. Кутон, Сен-Жуст, Жанбон Сент-Андрэ і Прыёр з Марны склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі Барэра і Лендэ, 27 ліпеня Рабесп’ера, а потым 14 жніўня Карно і Прыёра з дэпартамента Кот-д’Ор; Кало д’Эрбуа і Бійо-Варена — 6 верасня. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада.

Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» (фр.: les Enragés) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі (фр.: levée en masse) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі».

5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя Рэвалюцыйнага Трыбунала, 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў.

Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль.

##### Шлях да перамогі

Леон Канье *Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт*
Блакада прымусіла Францыю да аўтаркіі; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны.

Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. Монж, Вандэрмонд, Бертале, Дарсэ, Фуркруа ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі. У Мёдоне праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас бітвы пры Флёрусе паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам Шапа на Манмартры на працягу гадзіны вестак аб падзенні Ле-Кенуа, якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа.

Летні набор (фр.: Levée en masse) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса (фр.: École de Mars) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент.

Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: Марсо, Гош, Журдан, Банапарт, Клебер, Масена. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці.

##### Тэрор

Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева Марыя Антуанета была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, Верньё і Брысо ў тым ліку.

Англійская карыкатура Д. Крукшэнка на французскі рэвалюцыйны тэрор
На вяршыні апарата тэрору быў Камітэт грамадскай бяспекі, другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал.

Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша Мацьез, — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу».

Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» (фр.: les représentants en mission), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені Робер Лендэ ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, Кало д’Эрбуа і Жазэф Фушэ рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка.

Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — Тулона. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў Шале і 14 снежня ў Ле-Мане пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. Дзюнкерк — пасля перамогі пры Ондскаце (8 верасня), Мабёж — пасля перамогі пры Ваціньі (6 кастрычніка), Ландау — пасля перамогі пры Вісамбуры (26 снежня). Келерман адціснуў іспанцаў да Бідасоа, і Савоя была вызвалена. Гош і Пішэгру нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у Эльзасе.

##### Барацьба фракцый

Жак Эбер
Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі эбертыстамі — хоць сам Эбер ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў клубе Кардэльераў, запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — дантаністы; вакол дэпутатаў Канвента: Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, як найбольш прыкметныя сярод іх.

Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «дэхрысціянізацыі». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага рэвалюцыйнага календара, закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «культ Розуму». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец.

Жорж Дантон
Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу, 3 вантоза Барэр ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты (фр.: Loi de ventôse an II). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года.

Максімільен Рабесп’ер
Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, Рансена, Венсана і Мамаро былі дададзены замежнікі Пролі, Клоатс і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года). Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, Філіпо былі пакараны смерцю.

Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада.

Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць.

##### 9 тэрмідора: Крах якабінцаў

9 тэрмідора
Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры Флёрусе. Бельгія была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня Пішэгру заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй Журдана. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору.

Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як Тальен у Бардо, Фушэ ў Ліёне, Кар’е ў Нанце, адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і Рабесп’ер не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада.

Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання фестывалю Найвышэйшай Істоты постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт.

Казнь рабесп’ерыстаў, 28 ліпеня 1794
Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; Барасу была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу (фр.: Hôtel de Ville) і арыштавалі мяцежнікаў.

Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, Сен-Жюст, Кутон і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі.

Тэрмідарыянскі пераварот паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі.

## I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера

### Тэрмідарыянская рэакцыя

Прэрыяльскае паўстанне
Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах вайны першай кааліцыі, унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны.

Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора Якабінскі клуб быў закрыты, у Канвент вярнуліся жывыя жырандысты. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» (фр.: commission administrative de police). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «максімум» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва Парыжа двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і 1 прэрыяля) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы.

Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана Батаўская рэспубліка. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны Базельскі мір з Прусіяй і 22 ліпеня мір з Іспаніяй. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася.

13 вандэм’ера
22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую канстытуцыю. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — Савету пяцісот і Савету старэйшын, быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі Дырэкторыі — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента.

Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі паўстанне 13-га вандэм’ера (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала Напалеона Банапарта, былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, Бруна, Луазона, Дзюпона. Мюрат захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны.

26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца *саветам пяцісот і старэйшын* і *Дырэкторыі*.

### Дырэкторыя

Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу Антуана Тыбадо. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа.

#### Спроба стабілізацыі

Гракх Бабёф
Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання.

Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і Гракх Бабёф узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных (фр.: Conjuration des Égaux). Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі бабувістаў. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год.

Напалеон на Аркольскім мосце
Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал Банапарт вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — Лодзі (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), Арколе (15—17 лістапада), Рыволі (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў Кампа-Форміа быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў вайну першай кааліцыі, з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць.

Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы. 18 фруктыдора V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў Гвіяну. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці.

#### Крызіс 1799 года

Пераварот 18 фруктыдора быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся.

Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў егіпецкі паход, які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: Батаўская рэспубліка, Гельветычная рэспубліка ў Швейцарыі, Цызальпінская, Рымская і Партэнапейская (Неапалітанская) у Італіі.

Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. Другая кааліцыя аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. 30 прэрыяля VII года (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала Журдана быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку былых дваран.

Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў Вандэі. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года.

#### 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады

Генерал Банапарт у Савеце пяцісот
Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках.

У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал Жубер, быў забіты пры Нові. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта. Ад Фрэжуса да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым.

Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, Сен-Клу; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, Сіес і Дзюко, самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, Бараса, да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат Люсьен выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на часовы ўрад з трох консулаў — Сіеса, Ражэ Дзюко і Банапарта.

Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі.

Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі.

## Вынікі рэвалюцыі

Рэвалюцыя прывяла да краху старога парадку і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося». Алексіс Таквіль пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. П’ер Губер адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай Бурбонаў, якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года.

У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем.

## Заўвагі

## Крыніцы

↑ Паказаць кампактна
## Літаратура

* *Тупік П.* Французская рэвалюцыя 1789—99 // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 461—462. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

на англійскай мове
* *James Livesey.* Making democracy in the French Revolution. — Cambridge, Mass: Harvard University Press, 2001. — Т. 140. — 326 с. — (Harvard historical studies). — ISBN 978-0-674-00624-9.
* *Dmitry Shlapentokh* A problem in self-identity: Russian intellectual thought in the context of the French Revolution(англ.) // *Journal of European Studies*. — 1996-03. — В. 1. — Т. 26. — С. 061–76. — ISSN 0047-2441. — DOI:10.1177/004724419602600104
* The French Revolution in global perspective / Suzanne Desan, Lynn Hunt, William Max Nelson. — EPub edition. — Ithaca: Cornell University Press, 2013. — 1 с. — ISBN 978-0-8014-6746-2.
* The French Revolution and the birth of modernity / Ferenc Fehér. — Berkeley: University of California Press, 1990. — 289 с. — ISBN 978-0-520-06879-7, 978-0-520-07120-9.</ref>
* *Ballard R.* A New Dictionary of the French Revolution. — L.: I.B. Tauris, 2012. — 422 с. — ISBN 978-1-848-85465-9.
* *Bouloiseau, Marc.* The Jacobin Republic: 1792–1794. — Cambridge: Cambridge University Press, 1983. — ISBN 0-521-28918-1.
* *Doyle, William.* The Oxford History of the French Revolution. — Oxford: Oxford University Press, 2002. — ISBN 978-0199252985.
* French Revolution **(нявызн.)**.  — Encyclopædia Britannica Online. Праверана 6 студзеня 2018.
* *Furet, François.* The French Revolution: 1770-1814. — London: Wiley-Blackwell, 1996. — ISBN 0-631-20299-4.
* *Hampson, Norman.* A Social History of the French Revolution. — Toronto: University of Toronto Press, 1988. — ISBN 0-710-06525-6.
* *Lefebvre, George.* The French Revolution: from its Origins to 1793. — New York: Columbia University Press, 1962. — Т. I. — ISBN 0-231-08599-0.
* *Lefebvre, George.* The French Revolution: from 1793 to 1799. — New York: Columbia University Press, 1963. — Т. II. — ISBN 0-231-08599-0.
* *Rude, George.* The French Revolution. — New York: Grove Weidenfeld, 1991. — ISBN 0-8021-3272-3.
* *Soboul, Albert.* The French Revolution: 1787-1799. — New York: Random House, 1975. — ISBN 0-394-47392-2.
* *Thompson J. M.* The French Revolution. — Oxford: Basil Blackwell, 1959.
* *Vovelle Michel.* The Fall of the French monarchy 1787-1792. — Cambridge: Cambridge University Press, 1984. — ISBN 0-521-28916-5.
* *Woronoff, Denis* The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799. — Cambridge: Cambridge University Press, 1984. — ISBN 0-521-28917-3.

На рускай мове
* *Барг М. А., Черняк Е. Б.* Великие социальные революции XVII—XVIII веков. — М.: Наука, 1990. — 258 с. — ISBN 5-02-008946-x.
* Французская революция 18 в. / Бовыкин Д. Ю. // Уланд — Хватцев. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2017. — С. 593—596. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-370-5.
* *Дмитрий Бовыкин, Александр Чудинов.* Французская революция. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — 468 с. — ISBN 978-5-91671-975-8.
* *Карлейл Т.* Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой. — М.: Мысль, 1991. — 576 с. — ISBN 5-244-00420-4.
* *Кропоткин П. А.* Великая французская революция 1789-1793. — М., 1979.
* *Манфред А. З.* Великая французская революция. — М.: Наука, 1983.
* *Матьез А.* Французская революция. — Ростов: Феникс, 1995. — 576 с.
* *Матьез А.* Как побеждала Великая французская революция. — М.: Книжный дом ЛИБРОКОМ, 2011. — 184 с. — ISBN 978-5-397-02087-9.
* *Ревуненков В. Г.* История Французской революции. — СПб.: Образование—Культура, 2003. — 776 с.
* *Собуль А.* Первая республика, 1792—1804. — М.: Прогресс, 1974. — 393 с.
* *Троцкий Л.* Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?. — 1936.
* *Чудинов А. В.* Французская революция: история и мифы. — М.: Наука, 2007. — 310 с. — ISBN 5-02-035177-6.
* *Шартье Р.* Культурные истоки Французской революции. — М.: Издательство дом «Искусство», 2001. — 256 с. — ISBN 5-85200-160-0.

Зборнікі дакументаў
* Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933)
* Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). Т. 1 Т. 2
* Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др. / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926
* Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794 / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927
* Французская революция в документах, 1789—1794 / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926
* Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента). — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV

На французскай мове
* Dictionnaire critique de la Révolution française / Furet F., Ozouf M. — P.: Flammarion.
* Dictionnaire historique de la Révolution française / Soboul, Albert. — P.: Quadrige, 2014. — LXVIII+1133 с. — ISBN 978-2-13-053605-5.
* *Tulard J., Fayard J.-F., Fierro A.* Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799. — P.: Éditions Robert Laffont, 2002. — 1224 с. — ISBN 978-2-2210-8850-0.
* Révolution française (1789-1799) **(нявызн.)**.  — Encyclopédie Larousse en ligne. Праверана 6 студзеня 2018.

## Спасылкі