Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Прагісторыя

Старажытныя малюнкі на кавалках аленевага рогу
**Прагісторыя**, таксама **Дагісторыя**, **Дагістарычны перыяд** — пачатковы этап гісторыі чалавецтва, гісторыя першабытнага грамадства, дапісьмовая гісторыя, гісторыя першабытнага грамадства.

## Кароткае апісанне

Прагісторыя разглядаецца найчасцей як перыяд гісторыі чалавецтва між выкарыстаннем першых каменных інструментаў гамінінамі 3.3 млн гадоў таму і вынаходам сістэмы пісьма. Але, у адрозненне ад дагісторыі, у межах прагісторыі разглядаюцца падзеі, не звязаныя з чалавекам, напрыклад, геалагічная гісторыя і асноўныя этапы фарміравання планеты Зямля. Тэорыя вялікага выбуху. Тэорыя руху літасферных пліт. Асноўныя сферы зямной кулі. Крыясфера. Асноўныя характарыстыкі кліматычных умоў плейстацэну і галацэну. Фаўна і флора плейстацэну і галацэну.

Прагісторыя як навуковы напрамак, асобная дысцыпліна ўзнікла ў другой палове ХІХ ст. Яе станаўленне адбылося дзякуючы працам Д. Вільсана, Д. Лабока, Ч. Лаеля, С. Нільсана, Е. Тайлара, Л. Моргана, К. Томсена, Й. Ворса, Г. Марцілье, О. Мантэліуса. Крыніцамі прагісторыі з’яўляюцца археалогія, палеагеаграфія, геаархеалогія, палеаантрапалогія, археазаалогія, этнаграфія, лінгвістыка.

Дапісьмовая гісторыя ахоплівае палеаліт, мезаліт, неаліт, халкаліт, бронзавы век.

Прагісторыя пераходзіць да протагісторыі.

## Гл. таксама

* Першабытнае грамадства

## Зноскі

## Літаратура

* Словник-довідник з археології. К, Наукова Думка, 1996.
* Україна: хронологія розвитку з давніх часів до пізньої античності. Том 1. — К.: КВІЦ, 2007.
* Станко В. Н., Гладких М. І., Сегеда С. П. Історія первісного суспільства. — К.: Либідь. — 1999.
* Вишняцкий Л. Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры. Курс лекций. 2 изд. Кишинев: Высшая антропологическая школа, 2005.
* История человечества. Том I. Доисторические времена и начала цивилизации / ЮНЕСКО, под. Ред. З. Я. Де Лаат. Издательский Дом Магистр-Пресс, 2003.
* Леббок Дж. Начало цивилизации и первобытное состояние человека: Умственное и общественное состояние дикарей / Пер. с англ. 2-е изд., испр. М., 2011.
* Daniel, Glyn Edmund, and Colin Renfrew. The Idea of Prehistory. 2nd ed. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1988
* Hermann Parzinger: *Vor- und Frühgeschichte*. In: Hans-Joachim Gehrke (Hrsg.): *Die Welt vor 600. Frühe Zivilisationen* (Geschichte der Welt, Band 1). C. H. Beck, München 2017, ISBN 978-3406641015, S. 42-262
* Hermann Parzinger: *Die Kinder des Prometheus. Eine Geschichte der Menschheit vor der Erfindung der Schrift*. 5., durchgesehene Auflage. C. H. Beck, München 2016, ISBN 978-3-406-66657-5
* Hans Jürgen Eggers: *Einführung in die Vorgeschichte.* Neu herausgegeben von Christof Krauskopf. Mit einem Nachwort von Claudia Theune. 6. Auflage, scrîpvaz, Schöneiche bei Berlin 2010, ISBN 978-3-942836-17-3. Mit einem Verzeichnis der Schriften von Hans Jürgen Eggers.

## Спасылкі

* North Pacific Prehistory
# Альманах

Альманах 1739 года
**Альманах** (ад сяр.-лац. almanachus ад арабскага *аль-манах* «каляндар»): зборнік літаратурных або іншых твораў розных аўтараў, часам сабраных паводле пэўнай адзнакі (тэматычнай, жанравай, ідэйна-мастацкай, тэрытарыяльнай і інш.), звычайна неперыядычны.

У Сярэднявеччы назвай «альманах» азначаліся календары (каляндарныя табліцы) са звесткамі рознага гатунку, пераважна астранамічнымі і астралагічнымі. Такія табліцы былі запазычаны ў арабаў. Пазней альманахі дапаўняліся нататкамі пра гістарычныя падзеі, невялікімі апавяданнямі, анекдотамі, вершамі, і сталі правобразам перыядычнага друку.

Першыя літаратурныя альманахі з’явіліся ў Францыі («Альманах муз», Парыж, 1764—1833).

У жорсткіх цэнзурных умовах Расійскай імперыі ХІХ ст. выдаўцам Літвы і Беларусі было немагчыма атрымаць дазвол на выхад літаратурна-грамадскіх часопісаў (забарона была выкліканая выхадам "Філасафічных пісьмаў" Пятра Чаадаева ў часопісе "Тэлескоп" у 1836 і дзейнічала на працягу 20 гадоў). У выніку многія "тоўстыя" часопісы выходзілі пад выглядам альманахаў: Athaeneum, Rubon, Rocznik Literacki і іншыя.

## Гл. таксама

* Беларус, альманах
# Гагаузская мова

| Гагаузская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | Gagauz dili |
| Краіны | Малдавія, Украіна |
| Афіцыйны статус |
Гагаузія |
| Агульная колькасць носьбітаў | 489 000 (*з балканскімі гагаўзамі*) |
| Статус | ёсць пагроза знікнення[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Алтайская сям'я
Цюркская падгаліна
Агузская група |
| Пісьменнасць | лацінскі алфавіт (Гагаузская пісьменнасць) |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | гаг 145 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | не вызначаны, але прадугледжаны групавы код tut для моў Алтайскай сям'і |
| ISO 639-3 | gag |
| WALS | gag |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 354, 389, 671 і 673 |
| Ethnologue | gag |
| ELCat | 3406 |
| IETF | gag |
| Glottolog | gaga1249 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Гагаузская мова** — мова гагаузаў, належыць да паўднёва-заходняй (агускай) групы цюркскіх моў. Распаўсюджана ў паўднёвых раёнах Малдовы і Украіны, на Паўночным Каўказе, часткова ў Расіі, у паўночна-ўсходняй Балгарыі і Румыніі. Агульная колькасць носьбітаў — 489000 чалавек. У 2012 годзе ЮНЕСКА надала гагаузскай статус мовы, якой пагражае знікненне.

Гагаузская мова (пераважна ў лексіцы і сінтаксісе) развівалася пад значным уплывам моў суседніх народнасцей — балгарскай, рускай, румынскай і некаторых іншых. Асноўныя асаблівасці гагаузскай мовы: наяўнасць другасных доўгіх галосных, дыфтангізацыя і ётацыя галосных верхняга і сярэдняга ўздыму ў пачатку слова; моцная палаталізацыя большасці зычных у суседстве з галоснымі пярэдняга шэрагу, свабодны парадак слоў у сказе, развітая саюзная сувязь і інш. Галоўныя дыялекты — чадырлунгска-камрацкі (цэнтральны) і вулканешцкі (паўднёвы).

Да XIX стагоддзя гагаузская мова не мела пісьмовае формы. Пазней, у асноўным, з мэтаю пашырэння выдання праваслаўнай рэлігійнай літаратуры, абмежавана выкарыстоўваўся грэчаскі алфавіт. У 1957 годзе было створана гагаузскае пісьменства на аснове кірыліцы (іншыя алфавіты выкарыстоўваліся эпізадычна). У 1996 годзе на тэрыторыі Рэспублікі Малдова ўведзены запіс лацінскім алфавітам, мадэрнізаванага паводле турэцкага ўзору (з дадатковымі літарамі Ää, Êê, Ţţ для абазначэння спецыфічных гукаў). Нягледзячы на гэта, гагаузская кірыліца працягвае выкарыстоўвацца ў кнігавыдавецтве.

## Зноскі

## Спасылкі
# Таксідэрмія

| Таксідэрмія |
| --- |
|  |
| Матэрыял | carcass[d], кансерванты[d] і вацін |
| Вырабляе | mounted animal[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Таксідэрмі́я** (ад стар.-грэч.: τάξις + δέρμα) — спосаб вырабу чучал жывёл.

У экспазіцыі Дарвінаўскага музея ў Маскве
Уключае кансервацыю і рэканструкцыю аб’ектаў жывёльнага свету. У выніку вырабляецца аб’ёмнае чучала, аднаўляецца знешні выгляд жывёлы або цэлай
біягрупы.

Адмыслова апрацаваную і падрыхтаваную скуру жывёлы напаўняюць мяккім матэрыялам (пакулле, вата, пеннаполіурэтан) або нацягваюць яе на цвёрды каркас (мадэль жывёлы). Каркас уяўляе сабой копію фігуры жывёлы ў зададзенай позе, зробленую альбо спосабам накруткі на каркас з мяккага матэрыялу, альбо з металічнай сеткі, пап’е-машэ, пластмасы, мантажнай пены.

Таксідэрміяй займаюцца музеі, запаведныя і паляўнічыя гаспадаркі, аматары і іншыя.

## Зноскі

## Літаратура

* Таксідэрмі́я // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 394. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Таксідэрмі́я // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 72. — 583 с., іл. — 10 000 экз.
* Таксидерми́я // Т. 25. Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 219. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
* *Шкулёв А. А.* Таксидермия — ремесло и искусство // Мордовский заповедник. № 7, 2014. (руск.)
* *Заславский М. А.* Изготовление чучел, муляжей и моделей животных. Общая таксидермия. — Л.: Наука, 1968. — 352 с. — 7000 экз. (руск.)

## Спасылкі

* *Писарев А. А.* Таксидермия, искусство и новая природа постгуманизма (руск.) (Праверана 10 красавіка 2024) // Школа дызайна Вышэйшай школы эканомікі
* *Анастасия Гнединская* Шкурный интерес. Таксидермисты — о причудах заказчиков и особенностях работы (руск.) (Праверана 10 красавіка 2024) // РИА Новости
* *Диана Абрамова* Кому и зачем потребовались чучела животных // Московские новости (руск.) (Праверана 10 красавіка 2024)
# Герміпэ (спадарожнік)

| Герміпэ |
| --- |
| спадарожнік Юпітэра |
|  |
| Першаадкрывальнік | Скот Шэпард, Дэвід Джуіт і Джэн Кліна[d] |
| Дата адкрыцця | 9 снежня 2001 |
| Арбітальныя характарыстыкі |
| Вялікая паўвось | 21 131 000 км |
| Эксцэнтрысітэт | 0,21 |
| Перыяд абарачэння | 633,9 суткі |
| Фізічныя характарыстыкі |
| Маса | 90 petagram |
| Атмасфера | *няма* |

**Герміпэ** (ад стар.-грэч.: Ἑρμίππη) — натуральны спадарожнік Юпітэра, вядомы таксама як **Юпітэр XXX**.

## Адкрыццё

Быў знойдзены 9 снежня 2001 г групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда і атрымаў часовае абазначэнне **S/2001 J 3**. У жніўні 2003 года Міжнародны астранамічны саюз прысвоіў спадарожніку афіцыйную назву Герміпэ (імя каханай Зеўса).

## Арбіта

Герміпэ здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 21.131.000 км за 633 дні і 2 гадзіны. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,210. Нахіл рэтраграднай арбіты да плоскасці Лапласа 150,7 °. Належыць да групы Ананке.

## Фізічныя характарыстыкі

Дыяметр Герміпэ складае каля 4 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³. Спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +22,1 m.

## Крыніцы