Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тэрарыстычны акт у Александрыі

| Тэрарыстычны акт у Александрыі |
| --- |
|  Александрыя на карце. |
| Месца нападу |
Копцкая праваслаўная царква 31°12′00″ пн. ш. 29°55′00″ у. д. |
| Мэта нападу |
Хрысціяне-копты |
| Дата |
1 студзеня 2011 00:20 па мясцовым часе |
| Спосаб нападу |
выбух бомбы |
| Зброя |
аўтамабіль, начынены ўзрыўчаткай |
| Загінулыя |
32 |
| Параненыя |
97 |
| Арганізатары |
Аль-Каіда |

**Тэрарыстычны акт у Александрыі** (араб. تفجير الإسكندرية‎) здарыўся 1 студзеня 2011 года, загінулі па меншай меры 32 чалавекі, яшчэ каля 100 атрымалі раненні.

## Ход падзей

Па словах відавочцаў, зялёны аўтамабіль Škoda прыпаркаваўся каля царквы пасля паўночы. З машыны выйшлі двое мужчын, адзін з іх размаўляў па мабільным тэлефоне, затым яны сышлі ў невядомым кірунку. Выбух здарыўся амаль адразу пасля гэтага. На момант выбуху некалькі тысяч хрысціян-коптаў прысутнічалі на набажэнстве ў царкве з нагоды Новага года. 21 чалавек загінуў адразу ж пасля выбуху, яшчэ 11 сканалі ад атрыманых траўм у шпіталі.

## Крыніцы

## Спасылкі

* Інтэрв’ю з ахвярай тэракта  (англ.)
# Амар Сі

| Амар Сі |
| --- |
| фр.: Omar Sy |
|  |
| Дата нараджэння | 20 студзеня 1978(1978-01-20) (48 гадоў) |
| Месца нараджэння | * Hôpital privé de l'Ouest Parisien[d], Трап
 |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Прафесія | акцёр, комік, кінаакцёр, тэлеакцёр, сцэнарыст |
| Узнагароды | Globe de cristal[d] прэмія «Сезар» за найлепшую мужчынскую ролю (24 лютага 2012) Time 100[d] (2021) |
| IMDb | ID 1082477 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Амар Сі** (фр.: Omar Sy; нар. 20 студзеня 1978, Трап, Іль-дэ-Франс) — французскі акцёр, лаўрэат прэміі «Сезар» за найлепшую мужчынскую ролю. Сярод вядомых акцёрскіх работ Сі такія фільмы, як «Недатыкальныя (1+1)», «Шакалад», «Людзі Ікс: Дні мінулай будучыні».

## Біяграфія

Маці Амара з Маўрытаніі, бацька з Сенегала, абодва паходзяць з народнасці фульбэ. Ён быў чацвёртым з васьмі дзяцей у сям’і.

Падчас свайго навучання ў школе, Амар пачаў працаваць на радыё. Пасля заканчэння школы ён атрымаў прапанову ад прадзюсарскай кампаніі зрабіць ўласнае шоў, якое пасля ператварылася ў камедыйнае тэлешоу «Амар і Фрэд» (фр.: Omar et Fred) з акцёрам Фрэдам Цеста.

Поспех акцёру прынесла роля Дрыса ў фільме «1+1/Недатыкальныя» (2011), за якую ён атрымаў прэмію «Сезар» за найлепшую мужчынскую ролю, а таксама быў намінаваны на прэмію «Спадарожнік».

## Зноскі
# Іспанія ў Другой сусветнай вайне

Іспанія афіцыйна не ўдзельнічала ў Другой сусветнай вайне.

Нягледзячы на ідэалагічную блізкасць, у прыватнасці, антыкамунізм і антысаветызм дзяржаў восі, іспанскі дыктатар генерал Франсіска Франка быў супраць непасрэднага ўдзелу краіны ў вайне. Ва ўрадзе ў той час знаходзіліся як германафілы, так і англафілы. Калі пачалася вайна, міністрам замежных спраў быў англафіл Хуан Бейгбедэр-і-Ацьенса. Хуткае прасоўванне Германіі ў Еўропе прымусіла Франка замяніць яго на Рамона Серана Суньера, які лічыўся адным з галоўных прыхільнікаў далучэння Іспаніі да баявых дзеянняў. Пасля паражэнняў нацысцкай Германіі 1942 года на Усходнім фронце і ў Паўночнай Афрыцы Франка зноў змяніў курс, прызначыўшы міністрам Франсіска Гомеса-Хордана, які спачуваў брытанцам. Іншым уплывовым англафілам быў герцаг Альба, пасол Іспаніі ў Вялікабрытаніі.

У пачатку Другой сусветнай вайны Германія планавала захапіць брытанскі Гібралтар, які займаў стратэгічную пазіцыю над Гібралтарскім праліўвам, злучаючы Міжземнае мора з Атлантычным акіянам. Для гэтага Генштаб запланаваў на 1940—1941 год правядзенне аперацыі «Фелікс», падчас якой нямецкія войскі павінны былі штурмаваць Гібралтар з сушы, з тэрыторыі Іспаніі. Афіцыйны Мадрыд адпрэчыў прапанову Гітлера захапіць брытанскае ўладанне. Франка баяўся ўступаць у вайну на баку краін восі, разумеючы, што яго ўзброеныя сілы не змогуць абараніць Канарскія астравы і Іспанскае Марока ад брытанскага нападу. Пазней іспанскі кіраўнік нават размясціў палявыя арміі ў Пірэнеях, баючыся магчымай нямецкай акупацыі Іберыйскага паўвострава.

Пры ўсім тым, у знак прызнання дапамогі, атрыманай ад Германія і Італіі падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі, рэжым Франка аказваў ім матэрыяльную і ваенную падтрымку, у тым ліку дазволіўшы добраахвотнікам ваяваць супраць СССР.

У цэлым, добраахвотнікі з ліку іспанскіх грамадзян служылі ў абодвух бакоў, у значнай ступені адлюстроўваючы сваю пазіцыю ў мінулай грамадзянскай вайне: калі франкісты змагаліся за краіны восі, то рэспубліканцы далучыліся да антыгітлераўскай кааліцыі.

## Гл. таксама

* Іспанскае пытанне (ААН)

## Зноскі

## Літаратура

* *Peter Bond $ Gry Iverslien.* The Third Century 1904–2004 // 300 Years of British Gibraltar, 1704–2004. — Gibraltar: Peter-Tan Publishing Co., 2003. — 128 p.

## Спасылкі

* 1939-1945: The Spanish Resistance in France
* Nueve Company (French Second Armoured Division) Архівавана 24 ліпеня 2011.
* The *Blue Division*
* Spanish Involvement in World War II
* Operation Felix: Assault on Gibraltar Архівавана 27 верасня 2007.
* Excerpt from Christian Leitz, «Spain and Holocaust»
* *Libro Memorial. Españoles deportados a los campos nazis (1940—1945)*, Benito Bermejo and Sandra Checa, Ministerio de Cultura de España, 2006. Re-published in Portable Document Format.
* *Los vascos y la II Guerra Mundial*, Mikel Rodríguez, Euskonews & Media 301.
* Jimmy Burns, *Papa Spy: Love, Faith & Betrayal in Wartime Spain*. London, Bloomsbury, 2009.
# Бітва пад Монтэ-Касіна (1944)

| Бітва пад Монтэ-Касіна |
| --- |
| Асноўны канфлікт: Другая сусветная вайна |
|  Польскі сцяг над зруйнаваным Монтэ-Касіна |
| Дата |
17 студзеня — 19 мая 1944 |
| Месца |
Монтэ-Касіна, Італія |
| Вынік |
перамога саюзных войскаў |
| Праціўнікі |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  ЗША  Брытанская імперыя:
* Вялікабрытанія
* Канада
* Новая Зеландыя
* ПАС
* Брытанская Індыя  Каралеўства Італія  Польшча  Змагарная Францыя
 |  Германія  Італьянская сацыяльная рэспубліка
 |

 |
| Камандуючыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Марк Уэйн Кларк  Харальд Аляксандэр  Уладзіслаў Андэрс
  |  Альберт Кесельрынг  Умберта Уцілі
 |

 |
| Сілы бакоў |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 105 000 чалавек
  | 80 000 чалавек
  |

 |
| Страты |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 50 000
  | 20 000
  |

 |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Бітва пад Монтэ-Касіна** (англ.: Battle of Monte Cassino, ням.: Schlacht um Monte Cassino, фр.: Bataille du Mont Cassin, італ.: Battaglia di Montecassino, польск.: Bitwa pod Monte Cassino) — серыя з чатырох бітваў, у выніку якіх саюзныя войскі авалодалі стратэгічнай вышынёй на «Лініі Густава» і здзейснілі прарыў на Рым.

## Беларусы ў бітве пад Монтэ-Касіна

У канцы 1943 г. брытанскае камандаванне перакідвае II Польскі корпус на Апенінскі паўвостраў. У пачатку 1944 г. польскія часткі ў складзе 3-й Карпацкай пяхотнай дывізіі, 5-й Крэсовай пяхотнай дывізіі, 2-й Польскай бранятанкавай брыгады, 2-га артылерыйскага корпуса ўступілі ў баі са злучэннямі Вермахта. Армія саюзнікаў беспаспяхова штурмавала Монтэ-Касіна. 11 мая ў баі каля манастыра ўступіў II Польскі корпус. Праз нядзелю баёў «Лінія Густава» была прарвана. Польскі атрад узняў над манастыром бела-чырвоны сцяг. Страты Польскага корпуса — 924 чалавекі забітыя, 4199 параненыя; па падліках гісторыкаў, 177 загінуўшых салдат былі беларусамі.

## Зноскі
# Цюлень-манах

|  |
| --- |
| Цюлень-манах |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Laurasiatheria* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Драпежныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | Сабакападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраатрад:  | *Arctoidea* |

|  |  |
| --- | --- |
| Парватрад:  | Ластаногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Сапраўдныя цюлені |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Monachinae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Цюлені-манахі |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Цюлень-манах** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Monachus monachus Hermann, 1779 |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Віды на грані знікнення IUCN 3.1 *Critically Endangered* : / 13653  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180659 |
| NCBI   | 248254 |
| EOL   | 328633 |
| FW   | 80789 |

 |

 |

**Цюлень-манах** (*Monachus monachus*) — прадстаўнік роду цюлені-манахі (*Monachus*), сямейства Сапраўдныя цюлені (*Phocidae*). Знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

## Зноскі
# Белая Арда

**Бе́лая Арда́**, або **Ак-Арда** (наг.: Аk-Орда, каз.: Ақ-Орда) — частка Улуса Джучы ў XIII—XV стст.

## Паняцце

У гістарыяграфіі няма адзінага меркавання аб тым, што варта разумець пад дадзеным тэрмінам, таму што ў сярэдневяковых крыніцах маюцца супярэчлівыя звесткі. Паводле традыцыйнага пункта гледжання, які распаўсюджаны ва ўсходнеславянскай гістарыяграфіі і ўзыходзіць да рускіх летапісаў, пад Ак-Ардой разумеецца заходняя частка Залатой Арды, якая кіравалася Батыем і яго нашчадкамі — Джучыдамі правага крыла. Гэта значыць пад Белай Ардой разумеецца Залатая Арда ў вузкім сэнсе, як старэйшы ўлус, які кіруецца ханамі з Сарая, у залежнасці ад якога знаходзілася Русь. Пасля згасання дынастыі Батыя ў 1360-х гг. у час «Вялікай Замятні» ўлада перайшла да ўсходніх Джучыдаў (Сіняй Арды), нашчадкаў брата Батыя — Шыбана.

Частка гісторыкаў лічыць, што Белая Арда, наадварот, адпавядае ўсходняй частцы ўлуса Джучы, а Сіняя Арда — заходняй. У Казахстане распаўсюджаным з'яўляецца трэці пункт гледжання, паводле якога падзел на Белую і Сінюю Арду адносіцца толькі да ўсходняй часткі ўлуса Джучы. Адпаведна, пад Белай Ардой разумеецца ўлус старэйшага сына Джучы Арду Ічэна на тэрыторыі паміж Іртышом і Сырдар'яй (гл. Улус Арда-Эджэна), і яна разглядаецца як ядро сучаснай казахскай дзяржавы. Сталіца — горад Сыгнак.

Гэтак жа існуе версія Г. А. Фёдарава-Давыдава пра другасны падзел улусаў. Паводле яго меркавання, было дзве Белыя Арды і дзве Сінія Арды. Гэты пункт гледжання падтрымалі В. В. Трапаўлаў і К. А. Пішчуліна

## Тэрытарыяльны ахоп

У цюркскіх мовах слова «ак» азначае «белы», «свяшчэнны», слова «кок» абазначае спектр колераў ад цёмна-сіняга да светла-блакітнага. Кітайцы дзеляць свет на 5 каляровых гам: поўнач — чорны, усход — зялёны (сіні), захад — белы (свяшчэнная краіна), поўдзень — чырвоны і залатая (жоўтая) сярэдзіна. У сваю чаргу блакітны — гэта колер неба, г. зн.Тэнгры, вышэйшага бажаства цюркаў і манголаў.

Ак Арда была падзелена на дзве часткі: заходнюю — Паўночнае Прычарнамор'е, Крым, і Падонне, якая стала ўладаннем Курэмсы, Нагая, і ўсходнюю — Паволжа, Паўночны Каўказ, якая стала ўладаннем Батыя, Берке і іншых Джучыдаў. Улусы Батыя і Берке былі ў часы кіравання Берке аб'яднаны ў адзіны ўлус.

## Зноскі

## Спасылкі

* Белая Орда // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Ак Орда // Казахстан. Национальная энциклопедия (руск.). — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.