Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# П’емонцкая мова

| П’емонцкая мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | Piemontèis |
| Краіны | Італія |
| Рэгіёны | П’емонт |
| Афіцыйны статус |
П’емонт |
| Агульная колькасць носьбітаў | 2 млн. |
| Статус | ёсць пагроза знікнення[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўропы |
|
Індаеўрапейская
 Раманскія
  Заходнераманскія
     **П’емонцкая** |
| Пісьменнасць | лацінская |
| Моўныя коды |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | roa |
| ISO 639-3 | pms |
| WALS | itu |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 399 |
| Ethnologue | pms |
| ELCat | 3273 |
| IETF | pms |
| Glottolog | piem1238 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**П’емонцкая мова** (п’ем.: lenga piemontèisa) — адна з гальска-італійскіх моваў, распаўсюджаная на паўночным захадзе Італіі ў рэгіёне П’емонт. Традыцыйна адносіцца да «італійскіх дыялектаў». На гэтай мове размаўляюць каля 2 мільёнаў чалавек.

Многія еўрапейскія і амерыканскія лінгвісты лічаць п’емонцкую самастойнай мовай, але ў Італіі яна звычайна лічыцца дыялектам. П’емонцкая мова мае вызначаны афіцыйны статус, прызнаны рэгіянальным урадам П’емонта, але не ўрадам Італіі.

П’емонцкая была роднай мовай эмігрантаў, якія ў перыяд з 1850 па 1950 гады з’язджалі з П’емонта ў Францыю, Бразілію, ЗША, Аргенціну, Уругвай і іншыя краіны.

## Зноскі
# 1128

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XI стагоддзе
* **XII стагоддзе XIII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1100-я
* 1110-я
* **1120-я 1130-я
* 1140-я
 |
| Гады: | * 1125
* 1126
* 1127
* **1128 1129
* 1130
* 1131
 |

|  |
| --- |
| **1128 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 10 чэрвеня: У Руане адбылося пасвечанне Жафруа V Анжуйскага ў рыцары.
* жнівень: Вялікі паход рускіх князёў супраць Полацкай зямлі.

## Нарадзіліся

## Памерлі

* студзень: Рагвалод Усяславіч, князь полацкі (1101—1128)
# Малітоўнік Гертруды

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| **Малітоўнік Гертруды** |
| National Archaeological Museum of Cividale del Friuli[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Кодэкс Гертруды** (таксама вядомы як **Кодэкс Эгберта**, **Кодэкс Трыра** або **Малітоўнік Гертруды**) — ілюмінаваны рукапіс, напісаны ў Сярэдневякоўі, які захоўваецца ў муніцыпальным музеі горада Чывідале, Італія.

Першапачаткова Псалтыр была створана манахамі абацтва Райхенау ў канцы X стагоддзя для архібіскупа Эгберта з Трыра. У сярэдзіне XI стагоддзя кніга перайшла да Гертруды, мужам якой быў Ізяслаў I Яраславіч. Яна ўключыла ў кодэкс свой лацінскі малітоўнік (каля 90 малітваў, верагодна запісаных рукой самой Гертруды), а пасля прыбыцця Гертруды ў Кіеў каля 1043 г. у рукапіс былі дададзеныя пяць мініяцюр візантыйскага пісьма. У выніку кніга стала прадстаўляць сабой дзіўнае спляценне візантыйскіх і раманскіх традыцый. Дададзеныя ў Кіеве мініяцюры з'яўляюцца арыгінальнымі мясцовымі працамі, так на адной змешчана выява ўшанаванай кіеўскай іконы Багародзіцы «Пячэрская». У 1103 г. Кодэкс быў вывезены ў Польшчу ўнучкай Гертруды Сбыславай Святаполкаўнай, жонкай Баляслава III Крывавустага.

У цяперашні час Кодэкс Гертруды захоўваецца ў Нацыянальным Археалагічным музеі г. Чывідале-дэль-Фрыулі (Італія).

Часам Кодэкс разглядаецца як пацвярджэнне праявы інтарэсаў Ізяслава ў дачыненні да Рымска-каталіцкай царквы. Характэрнай асаблівасцю кнігі з'яўляецца шырокае жыццяпіс Апостала Пятра, якога шанавалі Гертруда і яе сын Яраполк. Пры хрышчэнні Яраполк атрымаў імя Пётр. Вядома, што Яраполк першым пабудаваў царкву Святога Пятра ў Кіеве і змясціў выяву святога на сваіх манетах.

У 1075 годзе ён быў пасланы сваім бацькам, зрынутым з трона, у Рым, каб атрымаць падтрымку Папы і аднавіць сваё праўленне над Руссю дзякуючы заступніцтву Святога Пятра («patrocinium beati Petri»). Маюцца таксама два лісты Папы Георгія VII, адрасаваныя каралю Польшчы і Святаславу II Кіеўскаму, у якіх Папа спрабаваў наставіць іх і прымусіць вярнуць трон Ізяславу.

## Літаратура

* Орлова М. А. «О некоторых приемах убранства Молитвенника Гертруды // От Царьграда до Белого моря». Сб. статей по средневековому искусству в честь Э. С. Смирновой. — М.: Северный Паломник, 2007. — С. 311—332.
# Земскі сабор

С. Іванаў *Земскі сабор*
**Зе́мскі сабо́р** (Савет усёй зямлі) — парламент, вышэйшая саслоўна-прадстаўніцкая ўстанова Расійскага царства з сярэдзіны XVI да канца XVII стагоддзя, сход прадстаўнікоў усіх пластоў насельніцтва (акрамя крапасных сялян) для абмеркавання палітычных, эканамічных і адміністрацыйных пытанняў.

Земскі сабор існаваў ва ўмовах саслоўна-прадстаўнічай манархіі. Апошнім земскім саборам прынята лічыць сход, які адбыўся ў 1683—1684 гады па пытанні аб «вечным міры» з Рэччу Паспалітай.

## Зноскі
# Цыклон

Цыклон Катрына ў Паўднёвай Атлантыцы. 26 сакавіка 2006 года.
Вертыкальны разрэз трапічнага цыклона
**Цыклон** (ад стар.-грэч.: κυκλῶν) — атмасферны віхур велізарнага (ад сотняў да некалькіх тысяч кіламетраў) дыяметра з паніжаным ціскам паветра ў цэнтры.

Паветра ў цыклоне цыркулюе супраць гадзіннікавай стрэлкі ў паўночным паўшар'і і па гадзіннікавай стрэлцы ў паўднёвым. Акрамя таго, у паветраных пластах на вышыні ад зямной паверхні да некалькіх сотняў метраў, вецер мае складнік, накіраваны да цэнтра цыклона, па барычным градыенце (у бок змяншэння ціску). Велічыня складніку памяншаецца з вышынёй.

Цыклон - не проста супрацьлегласць антыцыклону, у іх адрозніваецца механізм узнікнення. Цыклоны пастаянна і натуральным чынам з'яўляюцца з-за кручэння Зямлі, дзякуючы сіле Карыёліса. Следствам тэарэмы Браўэра аб нерухомай кропцы з'яўляецца наяўнасць у атмасферы як мінімум аднаго цыклону або антыцыклону.

Адрозніваюць два асноўных віды цыклонаў - нетрапічныя і трапічныя.

## Шкала вымярэнняў

Шкала ўраганаў Сафіра — Сімпсана

## Гл. таксама

* Антыцыклон
* Трапічны цыклон
* Пазатрапічны цыклон
* Субтрапічны цыклон
* Спіс трапічных цыклонаў
* Спіраль
* Дэпрэсія, метэаралогія
# J2000.0

**J2000.0** — назва эпохі ў астраноміі. Эпоха — вызначаны момант часу, у які дакладна вызначаны астранамічныя каардынаты і элементы арбіт, і ад якога вылічаны іншыя арбітальныя параметры, з мэтай прадказання становішча таго ці іншага аб’екта ў будучыні.

З цягам часу недакладнасці і памылкі вымярэнняў накопліваюцца, ствараючы ўсё больш памылак вылічэнняў становішча аб’екта. У мінулым астраномы і групы астраномаў вызначалі эпохі паводле сваіх меркаванняў, аднак у наш час эпохі вызначаны ў міжнародным пагадненні. Такім чынам, астраномы па ўсім свеце могуць супрацоўнічаць больш эфектыўна.

Бягучая эпоха, вызначаная міжнародным пагадненнем — J2000.0.

Дакладнае значэнне па Юліянскім календары:

* 2451545,0 TT (Зямны час), ці поўдзень 1 студзеня 2000 года.

Гэтыя дата і час эквівалентныя:

* 11:59:27,816 1 студзеня 2000 года па міжнародным атамным часе (TAI).
* 11:58:55,816 1 студзеня 2000 года па ўніверсальным каардынаваным часе (UTC).
# Гарызонт

Схематычная выява бачнага (true) і сапраўднага (astronomical) гарызонтаў.
**Гарызо́нт** (стар.-грэч.: ὁρίζων літар.: абмежавальны), крывая, якая абмяжоўвае частку паверхні Зямлі, якую бачыць назіральнік на адкрытай мясцовасці ці на моры.

Адрозніваюць гарызонт бачны і матэматычны (сапраўдны). Плоскасць сапраўднага гарызонту праходзіць цераз цэнтр нябеснай сферы перпендыкулярна адвесу.

Так выглядае гарызонт на Беларускім Палессі
## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гарызонт
# Ахмед Уях’я

| Ахмед Уях’я |
| --- |
| каб.: Ḥmed Uyeḥya араб. أحمد أويحي‎ |
|  |
|  |
|

| Прэм’ер-міністр Алжыра[d] |
| --- |
| 23 чэрвеня 2008 — 3 верасня 2012 |

 |
| Папярэднік | Abd al-Aziz Bilkhadim[d] |
| Пераемнік | Abd al-Malek Selal[d] |
|

| Прэм’ер-міністр Алжыра[d] |
| --- |
| 16 жніўня 2017 — 11 сакавіка 2019 |

 |
| Папярэднік | Абдэльмаджыд Тэбун |
| Пераемнік | Noureddine Bedoui[d] |
|

| Прэм’ер-міністр Алжыра[d] |
| --- |
| 5 мая 2003 — 24 мая 2006 |

 |
| Папярэднік | Ali ibn Flais[d] |
| Пераемнік | Abd al-Aziz Bilkhadim[d] |
|

| пасол Алжыра ў Малі[d] |
| --- |
| 16 верасня 1992 — 1993 |

 |
|

| міністр юстыцыі Алжыра[d] |
| --- |
| 23 снежня 1999 — 4 чэрвеня 2002 |

 |
|

---

 |
| Нараджэнне | 2 ліпеня 1952(1952-07-02) (73 гады)* Iboudraren[d], Beni Yenni District[d], Правінцыя Тызі-Узу, Алжыр
 |
| Грамадзянства | * Алжыр
 |
| Веравызнанне | суніты |
| Партыя | * Нацыянальнае дэмакратычнае аб'яднанне[d]
* Фронт нацыянальнага вызвалення[d]
 |
| Адукацыя | * El Idrissi High School[d]
* National School of Administration[d]
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ахмед Уях'я** (араб. أحمدأويحيى) (нар. 2 ліпеня 1952) — алжырскі палітычны дзеяч, прэм'ер-міністр Алжыра з 23 чэрвеня 2008. Ён быў раней прэм'ер-міністрам з 31 снежня 1995 года па 15 снежня 1998 і з 5 мая 2003 па 24 мая 2006 ад партыі Дэмакратычнае нацыянальнае аб'яднанне.

## Зноскі
# 1969

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1940-я
* 1950-я
* **1960-я 1970-я
* 1980-я
 |
| Гады: | * 1966
* 1967
* 1968
* **1969 1970
* 1971
* 1972
 |

|  |
| --- |
| **1969 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Інаўгурацыя Прэзідэнта ЗША Рычарда Ніксана.
Экіпаж «Апалона-11».
* 4 студзеня: Уступіла ў сілу Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх форм расавай дыскрымінацыі.
* 20 студзеня: Рэспубліканец Рычард Ніксан становіцца 37-ым прэзідэнтам Злучаных Штатаў Амерыкі.
* 18 сакавіка: Адкрыты для наведвальнікаў Мядзельскі музей народнай славы.
* 22 красавіка: У Х'юстане (ЗША) праведзена першая перасадка чалавечага вока.
* 13 чэрвеня: Створаны Яраслаўскі дзяржаўны універсітэт.
* 5 ліпеня: Адкрыццё мемарыяльнага комплекса «Хатынь».
* 21 ліпеня: Амерыканскі астранаўт Ніл Армстранг першым з зямлянаў ступіў на Месяц (у рамках месяцавай экспедыцыі карабля «Апалон-11»).
* 24 ліпеня: «Апалон-11», які даставіў першую экспедыцыю на Месяц, паспяхова прывадніўся ў Ціхім акіяне.
* 13 жніўня: Паміж кітайскімі і савецкімі войскамі пачаліся баявыя дзеянні ў раёне возера Жаланашколь.
* 15 жніўня: Распачаўся Фестываль музыкі і мастацтва Вудсток.
* 1 верасня: У Лівіі Муамар Кадафі зрынуў караля Ідрыса I.
* 2 верасня: Першы аўтаматычны адказвальнік усталяваны ў Цэнтры Роквіль, што ў Нью-Ёрку.
* 9 верасня: У Канадзе набыў моц Закон пра мовы, які абвяшчаў англійскую і французскую мовы афіцыйнымі на ўсёй тэрыторыі краіны.
* 11 верасня: Выходзіць першы сольны альбом Джэніс Джоплін.
* 1 кастрычніка: Адкрыты Пекінскі метрапалітэн.
* 23 кастрычніка: Адкрыта камета Чурумава — Герасіменка.
* 23 снежня: Уведзены ў дзеянне 1-ы энергаблок Лукомскай ДРЭС.

## Нараджэнні

* 19 красавіка: Сьюзан Полгар, венгерская і амерыканская шахматыстка, восьмая чэмпіёнка свету па шахматах
* 5 чэрвеня: Андрэй Рыбакоў, беларускі гісторык
* 18 жніўня: Эдвард Нортан, амерыканскі акцёр

## Смерці

* 29 студзеня: Ален Далес, амерыканскі дзяржаўны дзеяч, адзін з заснавальнікаў ЦРУ (нар. 7.4.1893)
* 23 лютага: Сауд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд, 2-і кароль Саудаўскай Аравіі
* 28 сакавіка: Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр, 34-ы прэзідэнт Злучаных Штатаў Амерыкі
* 22 чэрвеня: Джудзі Гарленд, амерыканская актрыса
* 24 ліпеня: Вітольд Гамбровіч, польскі пісьменнік
* 27 ліпеня: Яўхім Кіпель, беларускі педагог, дзеяч беларускай эміграцыі (нар. 25.12.1895)
* 6 жніўня: Тэадор Адорна, нямецкі філосаф
* 17 жніўня: Ота Штэрн, нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
# 2010-я

«« дзесяцігоддзі »»
1990-я 2000-я **2010-я** 2020-я 2030-я

 гады
2010 2011 2012 2013 2014
 2015 2016 2017 2018 2019

 стагоддзі
20 ст. **21 ст.** 22 ст.

**2010-я гады** — дзесяцігоддзе, якое ахоплівае гады з 2010 па 2019.

## Падзеі

* Эканамічны крызіс (2008—2012). Масавыя пратэсты («Захапі Уол-стрыт»).
* Беспарадкі ў Фергюсоне (2014)
* Палітычны крызіс у Бельгіі (2007—2011). Пратэсты ў Грэцыі (2010-12), Англіі (2011), Іспаніі (2011—2012).
* Мытны саюз ЕўрАзЭС (2010). Рэвалюцыя ў Кыргызстане (2010).
* Саміт па ядзернай бяспецы (2010; 2012; СНВ-III). Ядзерная праграма Ірана. Карэйская крызіс (2013 года).
* Уцечка дыпламатычных тэлеграм ЗША (2010). Разгалашэнне інфармацыі Сноўдэнам (2013; PRISM).
* Вайна ў Афганістане (з 2001).
* Іракская вайна (2003—2011).
* Хваляванні ў Пакістане (2011—2013).
* Рэвалюцыя ў Тунісе
* Хваляванні ў Алжыры
* Грамадзянская вайна ў Лівіі
* Рэвалюцыя ў Егіпце (2011)
* Хваляванні ў Бахрэйне
* Рэвалюцыя ў Емене
* Грамадзянская вайна ў Сірыі
* Голад ва Усходняй Афрыцы (2011)
* Эпідэмія ліхаманкі Эбола (2014).
* Палітычны крызіс на Украіне (2013—2014). Вайна на ўсходзе Украіны (2014).
* Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)

## Спасылкі
# Аперэта

Афіша аперэты «Арфей у пекле», 1874
**Аперэта** (італ.: operetta, літаральна *маленькая опера*) — адзін з відаў музычнага тэатра, у якім спалучаюцца вакальная і інструментальная музыка, танец, балет, элементы эстраднага мастацтва. Аперэты пішуцца на камічны сюжэт, музычныя нумары ў іх карацейшыя за оперныя, у цэлым музыка аперэты носіць лёгкі, папулярны характар, аднак успадкоўвае напрасткі традыцыі акадэмічнай музыкі.

У XVII — першай палове XIX ст. аперэтаю называлі невялікую, звычайна камічную оперу. Як самастойны музычна-тэатральны жанр сфарміравалася ў сярэдзіне XIX ст. ў Францыі. У аперэце вакальныя нумары (арыі песеннага характару, песні, дуэты, хоры) чаргуюцца з танцамі і размоўнымі дыялогамі. Родапачынальнікам аперэты лічыцца французскі кампазітар Жак Афенбах, які стварыў звыш 100 твораў у гэтым музычным жанры (напр., «Арфей у пекле», 1858; «Чароўная Алена», 1864 і інш.).

Выдзяляюцца наступныя разнавіднасці аперэты: сатырычная французская аперэта — *опера буф* (прадстаўнік — Ж. Афенбах); пранізаная стыхіяй вальсу венская аперэта (І. Штраус — сын, Ф. Зупэ); узбагачаная венгерскімі танцавальнымі рытмамі новая венская аперэта (Ф. Легар, І. Кальман).

У сярэдзіне XIX ст. словам «аперэта» часам называў свае п’есы В. Дунін-Марцінкевіч, у супрацоўніцтве з якім С. Манюшка стварыў свае аперэты «Рэкруцкі набор», «Ідылія» і інш. У 1920-30-я г. былі створаны блізкія да аперэты музычна-камедыйныя творы («Каваль-ваявода», «Простыя сэрцы», «Цудоўная дудка» і інш.), а пастаноўкі «Кухня святасці» Я. Цікоцкага (1931) і «Зарэчны барок» С. Палонскага і М. Іванова (1940) сучаснікамі вызначаліся як «першыя савецкія аперэты». У 1960 — першай палове 1990-х г. шмат выдатных узораў мастацтва аперэты стварылі беларускія кампазітары Ю. Семяняка («Пяе Жаваранак», «Паўлінка», «Тыдзень вечнага кахання» і інш.), Р. Сурус («Несцерка», «Судны час») і інш. У Беларусі аперэты ідуць на сцэне Музычнага тэатра.

## Зноскі

## Літаратура

* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6

## Спасылкі

* Радыёсерыял М. Малькова «Гук гісторыі аперэты» (№ 1-15)  (руск.)
# 1209

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XII стагоддзе
* **XIII стагоддзе XIV стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1180-я
* 1190-я
* **1200-я 1210-я
* 1220-я
 |
| Гады: | * 1206
* 1207
* 1208
* **1209 1210
* 1211
* 1212
 |

|  |
| --- |
| **1209 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 4 кастрычніка: Атон IV становіцца імператарам Свяшчэннай Рымскай Імперыі

## Нарадзіліся

* 5 студзеня: Рычард, кароль Германіі

## Памерлі

* 5 чэрвеня: Генрых фон Туна, вялікі магістр Тэўтонскага ордэна
# Джузэпэ Кастыльёнэ

| Джузэпэ Кастыльёнэ |
| --- |
| італ.: Giuseppe Castiglione |
| Дата нараджэння | 19 ліпеня 1688(1688-07-19)[…] |
| Месца нараджэння | * Мілан, Міланскае герцагства
 |
| Дата смерці | 17 ліпеня 1766(1766-07-17) (77 гадоў) |
| Месца смерці | * Пекін, імперыя Юань
 |
| Месца пахавання | * Zhalan Cemetery[d]
 |
| Грамадзянства | * Міланскае герцагства
* імперыя Цын
 |
| Род дзейнасці | мастак, місіянер, рысавальшчык, архітэктар, мастак-гравёр, дзеяч мастацтваў |
| Жанр | гістарычны жывапіс, рэлігійны жывапіс[d], партрэт, батальны жывапіс[d], анімалістычны жывапіс[d], архітэктурны жывапіс[d], Ведута і пейзаж |
| Мастацкі кірунак | рэалізм і Western painting[d] |
| Заступнікі | Цяньлун |
| Уплыў на | Yi Lantai[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Джузэпэ Кастыльёнэ** (Giuseppe Castiglione, кіт. 로세닝, кіраўніцтвам. кіт. ローセ宁, піньінь Láng Shìníng, 19 ліпеня 1688 — 17 ліпеня 1766, Пекін) — італьянскі манах-езуіт, місіянер і прыдворны мастак

## Біяграфія

Нарадзіўся ў Мілане. У 1715 годзе адправіўся місіянерам у Кітай. Яго таленты жывапісца і архітэктара былі адзначаны імператарам Цяньлунам. У 1744 годзе скончыў альбом з садовымі эскізамі для парка Юаньмін’юань, у 1749—1759 гадах пад заступніцтвам імператара Кастыльёнэ пабудаваў палац у заходнім стылі пры парку Юаньмін’юань (圓明園) у Пекіне.

У Кітаі прыняў імя Лан Шынін (郎世宁), пад якім і цяпер вядомы ў гэтай краіне. Ганенні на хрысціянскіх місіянераў не закранулі Кастыльёнэ. У 1750 годзе быў узведзены ў сан мандарына трэцяга класа. Быў пахаваны з ушанаваннямі на кітайскіх могілках.

Маляўнічы стыль Кастыльёнэ характарызуецца сумессю еўрапейскай тэхнікі і традыцыйных кітайскіх сюжэтаў.

## Зноскі