# Аканне

**А́канне** — заканамернасць ужывання галосных гукаў, якая заключаецца ў выкарыстанні гука [а] у ненаціскным становішчы пасля цвёрдых зычных на месцы націскных галосных [о], [э] (*кол* — *калы́*, *цэ́гла* — *цагля́ны*).

## Паходжанне

Прычыны і час узнікнення акання ва ўсходніх славян у лінгвістычнай навуцы асвятляюцца неадназначна. Паводле Р. І. Аванесава, аканне ўзнікла ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў і звязана са змяненнем былога націску і рэдукцыяй націскных галосных.

Некаторыя лічаць, што аканне з’явілася адносна позна, не раней XIV стагоддзя. Найбольш старажытныя выпадкі змешвання літар **о** і **а** на пісьме ў ненаціскных складах адносяцца да гэтага часу і зафіксаваны ў помніках маскоўскага паходжання.

Існуе меркаванне (яно ўзыходзіць да Аляксея Шахматава) пра больш раннія з’яўленні акання. Згодна з ім, аканне ўзнікае яшчэ ў некаторых гаворках праславянскай мовы з прычыны страты даўготнага проціпастаўлення ў сістэме вакалізму. Прычына позняга адлюстравання акання на пісьме ў гэтым выпадку тлумачыцца адсутнасцю старажытных помнікаў, напісаных на тэрыторыі распаўсюджвання гэтай з’явы.

## Распаўсюджванне

Аканне з’яўляецца нормай у беларускай (перадаецца і на пісьме) і рускай літаратурных мовах, а таксама ўласціва беларускім мясцовым гаворкам асноўнага масіву (за выключэннем мазырскай групы), паўднёварускім, частцы сярэднярускіх гаворак; ненарматыўнае ў паўночных дыялектах украінскай мовы.

Аканне супрацьпастаўляюць оканню — адрозніванню [о] і [а] ва ўсіх пазіцыях; оканне характэрна для мазырскай групы гаворак, гаворак паўночнарускіх дыялектаў. У балгарскай мове акаючымі з’яўляюцца радопскія гаворкі (смалянскія і златаградскія), прычым у гаворках вёсак Ціхаміраў і Трыград аканне выяўляецца ўва ўсіх ненаціскных складах, а не толькі ў пераднаціскных. Аканне існуе таксама ў некаторых дыялектах славенскай мовы.

## Тыпы

Адрозніваюць аканне пасля цвёрдых зычных і аканне пасля мяккіх (яканне) зычных.

Поўнае аканне ахоплівае ўсе ненаціскныя пазіцыі. Пры няпоўным аканні (гаворкі паўднёва-заходняга дыялекту беларускай мовы) адбываецца пераход галосных [о], [э] у [а] у пераднаціскных, а таксама ў закрытых паслянаціскных складах і не адбываецца ў канцавых адкрытых (*чарну́шка*, але *чо́рно*;
*ба́цько*, *ке́пско*).

Дысімілятыўнае аканне (віцебская і ўсходнемагілёўская групы гаворак) заключаецца ў з’яўленні гука [а] у першым пераднаціскным складзе пасля цвёрдых зычных пры наяўнасці пад націскам любога гука, акрамя [а], і невыразнага гука [ъ] або [ы] пры наяўнасці пад націскам гука [а]. Падобныя гукі адзначаюцца і ў іншых ненаціскных складах, за выключэннем канцавога адкрытага складу: *шчако́й* — *шчыка́*, *траве́* — *трыва́*, *бъръда́*, аднак *мно́га*, *го́ра*.

Пры недысімілятыўным (моцным) аканні (полацкая група гаворак, сярэднебеларускія гаворкі, паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы, беларуская літаратурная мова) у словах і іх формах у адпаведнасці з галоснымі [о], [э] пад націскам у ненаціскным становішчы вымаўляецца гук [а]: *во́ды* — *вада́*, *цэ́ны* — *цана́*, *чалаве́к*, *гавары́ў*.

## Гл. таксама

* Дыялекты беларускай мовы

## Зноскі

## Літаратура

1. *Букринская И. А., Кармакова О. Е. и др.* Карта 12. Различие или совпадение о и а в предударных слогах после твердых согласных (оканье и аканье) // Язык русской деревни. Школьный диалектологический атлас. — М.: БСМП «Элекс-Альфа», 2003.
2. *Бромлей С. В., Булатова Л. Н., Гецова О. Г. и др.* Русская диалектология / Под ред. Л. Л. Касаткина. — М.: Издательский центр «Академия», 2005. — 288 с. — ISBN 5-7695-2007-8.
3. *Георгиев В. И.* Русское аканье и его отношение к системе фонем праславянского языка // *Вопросы языкознания*. — М.: Изд-во АН СССР, 1963. — № 2. — С. 20-30. Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2011.
4. *Князев С. В.* К вопросу о механизме возникновения аканья // *Вопросы языкознания*. — М.: 2000. — № 1. — С. 75-101.
5. *Князев С. В.* К истории формирования некоторых типов аканья и яканья в русском языке // *Вопросы русского языкознания*. — М.: МГУ, 2001. — В. XI.
6. *Шаульский Е. В., Князев С. В.* Русская диалектология. Фонетика. — М.: Моск. гос. ун-т им М. В. Ломоносова, 2005. — 20 с.
7. *Князев С. В., Шаульский Е. В.* Генезис диссимилятивного аканья (в связи с проблемой фонологизации фонетических явлений) // *Русский язык в научном освещении*. — 2007. — № 1(13).
8. *Князев С. В.* Глава III // Структура фонетического слова в русском языке: синхрония и диахрония. — М.: Изд-во Макс-Пресс, 2006. — С. 143-183. — 226 с. — 500 экз.
9. *Лыткин B. И.* Еще к вопросу о происхождении русского аканья // *Вопросы языкозанания*. — М.: Изд-во АН СССР, 1965. — № 4. — С. 44-53. Архівавана з першакрыніцы 25 лістапада 2011.
10. *Назарова Т. В.* Аканье в украинских говорах // Общеславянский лингвистический атлас. Материалы и исследования. 1975. — М.: Наука, 1977. — С. 211-260.
11. *Риглер Я.* К проблеме аканья // *Вопросы языкознания*. — М.: Изд-во АН СССР, 1964. — № 5. — С. 36-45. Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2011.
12. Диалектологический атлас русского языка: Центр Европейской части СССР. Вып. 1 / Под ред. Р. И. Аванесова и С. В. Бромлей. — М., 1986.
13. Диалектологический атлас русского языка: Центр Европейской части СССР. Вып. 2. — М., 1989.