Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мафія

**Ма́фія** (італ.: mafia) — арганізаваная крымінальная злачынная група, таемнае злачыннае аб’яднанне, што дзеіць спосабам гвалта, забойстваў і шантажа. Першапачаткова тэрмін ужываўся ў адносінах да арганізацыі Коза Ностра (італ.: cosa nostra — наша справа). Узнікла ў 1670 годзе на востраве Сіцылія (Іспанская імперыя, цяпер Італія) ў якасці зладжанай самаабароны мясцовага насельніцтва. У 20 ст. засяродзіла ў сваіх руках гульнёвыя дамы, наркагандаль і прастутуцыю ды пранікла ў дзяржаўнае кіраваньне Італіі і ЗША. Захоўвае ўстойлівасць і ўнутраную згуртаванасць праз прытрымліванне родаплемянных звычаяў.

## Зноскі

## Спасылкі
# Левы тэрарызм

Наступствы тэракта Фракцыі Чырвонай Арміі ў 1981 годзе
**Левы тэрарызм** або **ўльтралевы тэрарызм** — гэта тэрарызм, якія ажыццяўляецца леварадыкальнымі тэрарыстычнымі арганізацыямі.

Левы тэрарызм сыходзіць сваімі каранямі ў анархічны тэрарызм пачатка XX стагоддзя і атрымаў развіццё падчас халоднай вайны. Сучасны левы тэрарызм развіўся ў кантэксце палітычных хваляванняў 1968.

## Распаўсюджванне

Левы тэрарызм атрымаў распаўсюджванне ў асноўным у краінах Заходняй Еўропы, Лацінскай Амерыцы, Азіі і ЗША. Большасць з леварадыкальных тэрарыстычных арганізацый спыніла сваю актыўную дзейнасць у канцы ХХ стагоддзя.

Пералік найбуйнейшых леварадыкальных тэрарыстычных арганізацый:

* Камуністычная арганізацыя 19 мая
* ФАРК
* Сэндэра Луміноса
* Чырвоная армія Японіі
* Тыгры вызвалення Таміл-Ілама
* Народны фронт вызвалення Палесціны
* Прамое дзеянне
* Групы патрыятычнага антыфашысцкага супраціву першага кастрычніка
* Народныя сілы 25 красавіка
* Фракцыя Чырвонай Арміі
* Чырвоныя брыгады
* Рэвалюцыйная арганізацыя 17 лістапада
* Рэвалюцыйная народна-вызваленчая партыя-фронт

## Зноскі
# Еўрапал

**Еўрапал** (англ.: Europol) — паліцэйская служба Еўрапейскага саюза, размешчаная ў Гаазе. Асноўнымі задачамі службы з'яўляюцца каардынацыя працы нацыянальных служб у барацьбе з міжнароднай арганізаванай злачыннасцю і паляпшэнне інфармацыйнага абмену паміж нацыянальнымі паліцэйскімі службамі. Сярод асноўных напрамкаў работы Еўрапала можна вылучыць барацьбу з тэрарызмам, нелегальнай гандлем зброяй, наркагандлем, дзіцячай парнаграфіяй і адмываннем грошай.

На дадзены момант Еўрапал каардынуе працу паліцэйскіх служб усіх 27 краін-членаў Еўрапейскага саюза.

Еўрапал на дадзены момант налічвае 630 супрацоўнікаў, з іх каля 120 афіцэраў сувязі Еўрапола (анг. Europol Liaison Officer, ELO), адкамандзіраваныя ў Еўрапал дзяржавамі-членамі ЕС у якасці прадстаўнікоў іх нацыянальных праваахоўных органаў.

## Крытыка Еўрапала

Шматлікія праваабаронцы і юрысты, якія спецыялізуюцца на абароне прыватнай інфармацыі, крытыкуюць Еўрапал за вядзенне банка даных падазраваных і банка працоўных даных для мэт аналізу, бо гэта супярэчыць прынцыпу «прэзумпцыі невінаватасці».

## Гл. таксама

* Інтэрпол

## Інтэрнэт рэсурсы

* афіцыйная старонка Еўрапола  (англ.)
# Ксенафобія

**Ксенафобія** (ад грэч. ξένος — чужы + φόβος - страх) — неадчэпны страх або нянавісць да каго-небудзь ці чаго-небудзь чужога, незнаёмага, нязвыклага; успрыманне чужога як незразумелага, неспасціжнага, і таму небяспечнага і варожага. Узведзеная ў ранг светапогляду, можа стаць прычынай варожасці па прынцыпе нацыянальнага, рэлігійнага або сацыяльнага падзелу людзей.

## Гл. таксама

* Расізм
* Ксенафілія
* Кірыяфобія
* Мізантропія
* Нацыяналізм
* Русафобія
* Славянафобія
* Каўказафобія
* Украінафобія
* Армянафобія
* Азербайджанафобія
* Шавінізм

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 542. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
# Сепаратызм

**Сепараты́зм** (фр.: séparatisme ад лац.: separatus — асобны) — палітыка і практыка адасаблення, аддзялення часткі тэрыторыі дзяржавы з мэтай стварэння новай самастойнай дзяржавы ці атрымання статусу вельмі шырокай аўтаноміі (індывідуальная свабода дзеяння; самастойнасць).

Сепаратызм вядзе да парушэння суверэнітэту, адзінства і тэрытарыяльнай цэласці дзяржавы, прынцыпу непарушнасці межаў і, як вынікае з практыкі, можа стацца крыніцаю самых вострых міждзяржаўных і міжнацыянальных канфліктаў. Разам з тым адзначаецца, што прычыны сепаратызму вельмі часта бываюць звязаныя з грубым парушэннем правоў чалавека і народаў, нацыянальных, расавых і рэлігійных груп (меншасцей). У гэтым плане сепаратызм можа адыграць істотную ролю, як гэта мела месца, напрыклад, у барацьбе супраць прыгнёту каланіялізму, пры ўтварэнні новых маладых нацыянальных дзяржаў. Сепаратызм сёння стварае нямала складаных і вострых праблем у жыцці як развітых (Канада, Іспанія і інш.), так і краін у стадыі развіцця (Індыя, Пакістан, Ірак, шмат афрыканскіх дзяржаў) краін. Сваю ролю сепаратызм адыграў у распадзе СССР, Югаславіі, Чэхаславакіі.

## Літаратура

* *Боўш В. І.* Сепаратызм // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 338—339. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сепаратызм
# Экатэрарызм

**Экатэрарызм** — тэрмін, які выкарыстоўваюць для апісання тэрарыстычнай дзейнасці радыкальных абаронцаў навакольнага асяроддзя (энвайраменталістаў). Мэтай экатэрарыстаў з’яўляецца спыненне забруджвання навакольнага асяроддзя і навуковага альбо прамысловага выкарыстання жывёл для правядзення эксперыментаў. Першыя акты насілля дзеля захавання дзікай прыроды адносяцца да 1970-х гг. Як правіла, экатэрарысты знішчаюць прамысловыя пабудовы ці навуковыя лабараторыі альбо вызваляюць жывёл і птушак з навукова-даследчых цэнтраў ці ферм. У адрозненне ад іншых форм тэрарызму, экатэрарызм пакуль не прывёў да чалавечых ахвяр, наколькі гэта вядома даследчыкам праблемы, але «зялёныя» радыкалы ўжо пагражалі смерцю некаторым вучоным. З 1980 па 2001 г. у ЗША радыкальныя абаронцы навакольнага асяроддзя (энвайраменталісты) ажыццявілі каля 100 тэрарыстычных актаў з агульнай сумай шкоды ў 42,8 млн долараў

Сярод арганізацый, якія абвінавачваюцца ў экатэрарызме, «Фронт вызвалення жывёл» (*Animal Liberation Front*), які мае прыхільнікаў у 40 краінах, у тым ліку і ў Расіі. Так, у 2000-х гг. прыхільнікі Фронту ўзломвалі дзверы навукова-даследчых лабараторый у буйных гарадах Расійскай Федэрацыі і выпускалі лабараторных жывёл у бліжэйшых лясах.

На тэрыторыі Беларусі актаў тэрарызму ці вандалізму дзеля экалогіі афіцыйна не зарэгістравана.

Можна сустрэць і супрацьлеглую трактоўку тэрміна «экатэрарызм»: «забруджванне навакольнага асяроддзя на тэрыторыі ворага падчас ваенных дзеянняў».

## Зноскі
# 1794

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVII стагоддзе
* **XVIII стагоддзе XIX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1770-я
* 1780-я
* **1790-я 1800-я
* 1810-я
 |
| Гады: | * 1791
* 1792
* 1793
* **1794 1795
* 1796
* 1797
 |

|  |
| --- |
| **1794 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Паланецкі ўніверсал.
* 24 сакавіка: У Кракаве пачалося паўстанне пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі.
* 23 красавіка: Утварылася Найвышэйшая літоўская рада — рэвалюцыйны ўрад ВКЛ падчас паўстання Т. Касцюшкі.
* 7 мая: Тадэвуш Касцюшка выдаў Паланецкі ўніверсал.
* 21 мая: Загадам Тадэвуша Касцюшкі ўтворана Вышэйшая народная рада Рэчы Паспалітай — вышэйшы заканадаўчы і адміністрацыйна-выканаўчы орган паўстання 1794 года.
* 10 чэрвеня: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя Вялікага Княства Літоўскага — выканаўчы орган паўстання 1794 г.
* 27 ліпеня: У часе Вялікай французскай рэвалюцыі арыштаваны Максімільен Рабесп’ер.
* 29 ліпеня: У бітве пад Салатамі паўстанцы атрымалі перамогу над расійскім войскам.
* 8 жніўня: Пачатак першай, двухдзённай атакі расійскіх войскаў на Вільню.
* 11 жніўня: Другая атака расійскіх войскаў на Вільню, наступным днём горад капітуляваў.
* 14 верасня: Рускі атрад А. Суворава нанес паразу польскай арміі пад Дзівінам.
* 15 верасня: Руская армія разбіла польскае войска пры Кобрыне.
* 19 верасня: Перамога рускага войска над польскай арміяй пад Брэстам.
* 10 кастрычніка: У баі пад Мацяёвіцамі быў цяжка паранены і трапіў ў расійскі палон Тадэвуш Касцюшка.
* 26 кастрычніка: Аляксандр Сувораў нанес паражэнне палякам пад Кабылкай.
* 4 лістапада: Рускія войскі ўзялі штурмам умацаванае прадмесце Варшавы Прагу.
* 9 лістапада: Капітуляцыя Варшавы перад рускай арміяй Аляксандра Суворава.

## Нарадзіліся

* 10 верасня: Франсуа Бенуа, кампазітар, арганіст і музычны педагог.
* 29 верасня: Ігнат Ходзька, пісьменнік і паэт.

## Памерлі

* 8 мая: Антуан Лавуазье, французскі хімік.
* 28 ліпеня: Максімільен Рабесп'ер, адзін з лідараў Вялікай Французскай рэвалюцыі.
* 28 ліпеня: Луі Антуан Сен-Жуст, дзеяч Вялікай Французскай Рэвалюцыі.
# Эпоха тэрору

Джордж Крукшэнк «Зброя радыкалаў» (карыкатура, 1819).
**Эпоха тэрору**, таксама вядомая як **«Тэрор»** (фр.: la Terreur) — перыяд на працягу аднаго года і аднаго месяца пасля пачатку Вялікай французскай рэвалюцыі (з 5 верасня 1793 па 27 ліпеня 1794 года (9 тэрмідора II года)).

Эпоха тэрору ўяўляла сабой перыяд гвалту падчас канфлікту паміж палітычнымі групоўкамі жырандыстаў і якабінцаў, на працягу якога былі адбыліся масавыя пакаранні смерцю «ворагаў рэвалюцыі». Колькасць забітых налічвае ад 16 000 да 40 000, у шматлікіх выпадках запісы не захаваліся, або меліся недакладныя даныя. Пад лязом гільяціны (якая стала сімвалічнай «брытвай нацыі») скончылі свае жыцці Людовік XVI (пакараны смерцю яшчэ ў студзені 1793 года), Марыя Антуанэта, герцаг Арлеанскі (грамадзянін Філіп Эгалітэ), лідары жырандыстаў (Жак-П'ер Брысо, П'ер Верньё, мадам Ралан), фельянаў (Антуан Барнаў, Жан Сільвен Баі), вялікі хімік Антуан Лавуазье, паэт Андрэ Шэнье і шматлікія іншыя.

У 1794 годзе рэвалюцыйная Францыя была пагружана ў існыя і выдуманыя змовы з унутранымі і знешнімі ворагамі. На тэрыторыі Францыі рэвалюцыйны рух пазбавіў мясцовае дваранства іх спадчынных прывілеяў. Рымска-каталіцкая царква таксама выступала супраць рэвалюцыі, у выніку якой святары сталі дзяржаўнымі служачымі і давалі прысягу на вернасць нацыі (гл. Грамадзянскі лад духавенства). Апроч усяго першая французская рэспубліка ўдзельнічала ў серыі рэвалюцыйных войнаў з суседнімі дзяржавамі. Развіццё грамадзянскай вайны і ўварванне замежных войскаў на тэрыторыю краіны вылілася ў палітычны крызіс і павелічэнне суперніцтва паміж жырандыстамі і больш радыкальнымі якабінцамі. Апошнія пры падтрымцы парыжскага насельніцтва, у канчатковым выніку, згрупаваліся ў парламенцкую фракцыю *«вярхоў»*. Французскі ўрад для прыгнечання ўнутранай контррэвалюцыйнай дзейнасці і прыцягнення дадатковых узброеных сіл стварыў Камітэт грамадскай бяспекі, які пад кіраўніцтвам Максіміліяна Рабесп'ера прыняў свой канчатковы выгляд 6 верасня 1793 года.

Пасродкам Рэвалюцыйнага трыбунала лідары Тэрору, маючы шырокія дыктатарскія паўнамоцтвы, выкарыстоўвалі іх для ўжывання масавых пакаранняў смерцю і палітычных рэпрэсій. Пасля павелічэння колькасці рэпрэсій у чэрвені і ліпені 1794 года (перыяд, званы фр.: «La Grande Terreur», *«Вялікі тэрор»*), іх дзейнасць скончылася ў выніку перавароту 9 тэрмідора II года (27 ліпеня 1794 года), падчас так званай «тэрмідарыянскай рэакцыі», пасля якога некалькі лідараў **Эпохі Тэрору** былі пакараны смерцю, у тым ліку Сен-Жуст і Рабесп'ер.

## Літаратура

* *Генифе П.* Французская революция и Террор. // Французский ежегодник 2000: 200 лет Французской революции 1789—1799 гг.: Итоги юбилея. — М.: Эдиториал УРСС, 2000.
* *Томас Карлейль.* История французской революции. Книга IV. ТЕРРОР

## Спасылкі

* *Ю. В. Гусева.* Террор в годы Великой французской революции. Архівавана 29 верасня 2017.
# 1866

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1840-я
* 1850-я
* **1860-я 1870-я
* 1880-я
 |
| Гады: | * 1863
* 1864
* 1865
* **1866 1867
* 1868
* 1869
 |

|  |
| --- |
| **1866 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

## Нарадзіліся

* 29 студзеня: Рамэн Ралан, французскі празаік (пам. 30.12.1944)
* 8 красавіка: Фрыц Макензен, нямецкі мастак
* 17 мая: Эрык Саці, французскі кампазітар
* 3 ліпеня: Амбруаз Валар, маршан
* 5 верасня: Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі, рускі мастак
* 21 верасня: Герберт Уэлс, брытанскі пісьменнік
* 20 кастрычніка: Казімір Твардоўскі, польскі філосаф і логік

## Памерлі

* 18 кастрычніка: Філіп Франц фон Зібальд, нямецкі прыродазнаўца і даследчык Японіі (нар. 17.2.1796)
* 18 кастрычніка: Мануэль Бульнес, прэзідэнт Чылі