# Ідэалогія

**Ідэалогія** (ад грэч. ιδεολογία) — сістэма поглядаў, у якой усведамляюцца і ацэньваюцца адносіны людзей да рэчаіснасці і друг да друга, якая выказвае інтэрасы розных сацыяльных класаў, гуртоў, грамадстваў.

Першапачаткова гэты тэрмін быў уведзены ў Францыі ў канцы XVIII ст. Антуанам Дэсцютам дэ Трасі, які разам з Эцьенам дэ Кандыльякам спрабаваў стварыць навуку аб агульных прынцыпах фармавання ідэй і асноў чалавечага ведання. Гэтыя мысляры спрабавалі аказаць уплыў на палітыку, праводжаную Напалеонам, які лічыў, што яны спрабуюць замяніць палітычную рэальнасць абстрактнымі сцвярджэннямі, і негатыўна паставіўся да высунутых прапаноў. З лёгкай рукі вялікага гістарычнага дзеяча слова «ідэалогія» набыла ўніжальны сэнс, які замацаваўся за ім аж да цяперашняга часу.

Існуе даволі вялікая колькасць азначэнняў ідэалогіі, якія адрозніваюцца, у прыватнасці, адзнакай пазначаемымі ім феномену.

Ідэалогія па К. Марксу — ілжывая свядомасць, якая выказвае спецыфічныя інтарэсы пэўнага класа, якія выдаюцца за інтарэсы ўсяго грамадства.

Ідэалогія па К. Мангейму — скажонае адлюстраванне сацыяльнай рэчаіснасці, якое выказвае інтэрасы вызначаных гуртоў або класаў, што імкнуцца захаваць існы парадак рэчаў; супрацьпастаўляецца ўтопіі.

Ідэалогія Шагін А. А. — класавы складнік сістэмы кіравання багаццем дзяржавы.

Ідэалогія Шагін А. А. = (Філасофія + Палітычная эканомія + Сацыялогія) х Метад спазнання.

Палітычная ідэалогія, як і любая іншая, складаецца спантана або ствараецца адмыслова з набору ідэалагем з мэтай выканання ёю галоўнай функцыі, а менавіта: забяспечваць праходжанне працэсаў у ахопліваемай ёю вобласці ў найболей эфектыўным рэжыме і складнасці, з вызначаным зададзеным ёю ўтрыманнем, калі апошняя ўмова ўваходзіць у ідэалогію, як складальны яе атрыбут.

Варта адрозніваць ідэалогію наогул, ад палітычнай у прыватнасці. Тым больш ад змястоўных інтэрпрэтацый яе ідэалагем або сувязяў. Іста палітычнай ідэалогіі зводзіцца да адпраўлення ўладных паўнамоцтваў.

## Гісторыя паняцця

### Дэ Трасі і Кандыльякам

Тэрмін «ідэалогія» быў уведзены ў Францыі у канцы XVIII стагоддзе а А. Дэсцютам дэ Трасі, які разам з Эцьеном дэ Кандыльякам спрабаваў стварыць навуку аб агульных прынцыпах фармавання ідэй і асновах чалавечага веды. Будучы паслядоўнікам сэнсуалістычнай гнасеалогія Джона Лока, дэ Трасі ўвёў дадзены тэрмін для абазначэння вучэння пра ідэі, які разумеецца ім як вучэнне аб агульных заканамернасцях паходжання ідэй са зместу пачуццёвага вопыту. Дадзенае вучэнне павінна было выступаць асноўнымі прынцыпамі для кіраўніцтва як у навуцы, так і ў сацыяльным жыцці. Таму Дэсцют дэ Трасі бачыў у ідэалогіі сістэму ведаў першаасноў маралі, палітыкі, правы.

Дэсцют дэ Трасі і Кандыльякам спрабавалі аказаць уплыў на палітыку, якая праводзіцца якія апынуліся ва ўладзе Напалеонам, які палічыў, што яны спрабуюць замяніць палітычную рэальнасць абстрактнымі сцвярджэннямі, і негатыўна паставіўся да высунутых прапаноў. З лёгкай рукі вялікага гістарычнага дзеяча слова «ідэалогія» набыла прыніжальны сэнс, які замацаваўся за ім аж да цяперашняга часу. У сувязі з тым, што праект дэ Трасі і Кандыльякам быў адпрэчаны Напалеонам, паняцце ідэалогіі аказалася на некаторы час забытым.

### Маркс і марксісцкая традыцыя

Паняцце ідэалогіі атрымала другое нараджэнне дзякуючы К. Марксу. Ідэалогія па К. Марксу - гэта ілжывая прытомнасць, зменлівае светапогляд, атрымліваецца з прычыны матэрыяльных супярэчнасцяў у вытворчай аснове грамадства - яна выказвае спецыфічныя інтарэсы вызначанага класа, якія выдаюцца за інтарэсы ўсяго грамадства праз ілжывая прытомнасць. Энгельс адзначае ў гэтай сувязі, што дзяржава - «першая ідэалагічная сіла над чалавекам» (Ф. Энгельс, Людвіг Фейербах і канец класічнай нямецкай філасофіі).

Паняцце ідэалогіі мае у Маркса ненаучный характар. Такім чынам, спалучэнне ідэалогіі і навуковага сацыялізму немагчымыя з-за іх прынцыповай супрацьлегласці. Ідэалогія ёсць ілюзорнае ўспрыманне рэчаіснасці, калі навуковы сацыялізм з'яўляецца навуковым аналізам гэтай рэчаіснасці.

На думку Тэадора Ойзермана адмоўнае стаўленне Маркса да паняцця ідэалогіі і поўнага недапушчэнні існавання "камуністычнай ідэалогіі" абумоўлена першапачатковым негатыўным успрыманнем ўсіх папярэдніх ідэалогій, якія былі варожыя ў адносінах да працоўнага класа.

У трактоўцы Леніна паняцце ідэалогіі набыло іншы сэнс: у сваіх працах Ленін неаднаразова казаў пра ідэалогію пралетарыяту, пазначыўшы яе як навуковы сацыялізм ці марксізм. Такім чынам У. Ленін першым узняў пытанне аб рэвалюцыйнай ідэалогіі як аб адмысловым мове рэвалюцыйнага класа, а не фальшывага свядомасці ў ранейшым сэнсе. Рэвалюцыйная ідэалогія не з'яўляецца ілжывым свядомасцю пастолькі, паколькі яе зместам з'яўляецца навуковы сацыялізм, і такім чынам яна з'яўляецца ідэалогіяй толькі па вонкавым падабенстве: спосабам данясенні і тлумачэння для тых, хто не здольны думаць навукова або зусім не адукаваны чалавек.

## Ідэалогія і грамадства

### Ідэалогія і навука

З развіццём Асветы адмежаваньне ад ідэалогіі стала складовай часткай навуковага падыходу. У адрозненне ад ідэалогіі і веры, навука імкнецца заставацца нейтральнай, інтэрсуб'ектыўнай і свабоднай ад нарматыўных выказванняў. Рэчаіснасць яе гіпотэз і тэорый пацвярджаецца эмпірычным шляхам, з дапамогай фактаў і вопыту (гл. Філасофія навукі).

Навуковыя шаблоны, навуковыя парадыгмы і школы таксама здольныя ўбіраць у сябе ідэалагічныя і негатывісцкія падыходы, перашкаджаючы тым самым развіццю навуковых ведаў. Томас Кун у сваёй кнізе  *«Структура навуковых рэвалюцый»*  прааналізаваў навуковыя парадыгмы таксама з пункту гледжання іх канкурэнцыі як ідэйных школ. Гэтыя школы усталёўваюць:

* Што назіраецца і правяраецца;
* Спосаб пастаноўкі пытанняў у дачыненні да разгляданай тэме;
* Напрамак, у якім інтэрпрэтуюцца вынікі навуковага даследавання.

Асобныя тэарэтыкі навукі (напрыклад, Бруна Латур) лічаць проціпастаўленне ідэалогіі і аб'ектыўнай навукі прыёмам, выкарыстоўваным для барацьбы за ўладу і ўтойвання фактаў. Гэтая пазіцыя, у сваю чаргу, падвяргаецца жорсткай крытыцы, як вядучая да татальнай ірацыяналізацыі навукі (гл. Містыфікацыя соку).

### Ідэалогія і палітыка

Палітыка, як практычная рэалізацыя інтарэсаў тых ці іншых таварыстваў, сацыяльных класаў і груп, паўсюль цесна звязана з палітычнай ідэалёгіяй, як канцэптуальным, тэарэтычным адлюстраваннем такіх інтарэсаў. Палітычныя праграмы грунтуюцца на пэўных сістэмах каштоўнасцяў. Асноватворныя палітычныя ідэалогіі - гэта лібералізм (апора на свабоду), сацыялізм (апора на роўнасць) і кансерватызм (апора на традыцыі).

У палітычных дыскусіях часта сустракаецца папрок суперніка ў «ідэалагізацыі». Такім папрокам як бы даюць зразумець, што пазіцыя суперніка небездакорная, бо грунтуецца на нейкай палітычнай ідэалогіі. Ўласная ж пазіцыя пры гэтым (відавочна або ўтоена) падаецца як заснаваная на навуковым аналізе фактаў, разумным чалавечым розуме або на несумнеўных этычных прынцыпах. Падобны падыход часта звязаны з тым, што ўдзельнікі палітычнай дыскусіі не ўсведамляюць, якія ідэалагемы (элементы ідэалогіі) у рэчаіснасці вызначаюць змест дыскусіі.

### Ідэалогія і рэлігія

Нароўні з паняццем  *«палітычная ідэалогія»*  шырокае прымяненне ў навуцы мае таксама паняцце  *«рэлігійная ідэалогія»* . Рэлігійная ідэалогія - гэта ідэалогія, якая дзякуючы звароту да тагасветнага звязвае таварыства і асобу ў канцэпцыі адзінага існавання і стварае інтэграцыйныя, злучныя сілы паміж рознымі сацыяльнымі групамі. Ўзнікненне рэлігійнай ідэалогіі часта звязана з тым, што ў сілу сваёй апазыцыйнасьці рэлігійная канфесія пачынае адыгрываць значную палітычную ролю. Агульнапрынятымі прыкладамі рэлігійных ідэалогій з'яўляюцца сусветныя рэлігіі, асабліва пратэстантызм і каталіцызм, незалежна ад таго, ці мелі яны першапачаткова палітычныя матывы. У дадзеным выпадку пад рэлігійнай ідэалогіяй разумеецца не рэлігія ў цэлым, а тыя яе рэлігійныя і палітычныя аспекты, якія могуць выклікаць да жыцця рэлігійны рух. Паняцце рэлігійнай ідэалогіі ўжываецца ў сувязі з паняццямі "артадоксія» і «фундаменталізм».

Палітолаг Маціяс Гільдэбрантам, які спрабуе прыраўняць адзін аднаму паняцця "рэлігійнай ідэалогіі» і «фундаменталізму», лічыць традыцыяналізм агульным прыкметай рэлігійных ідэалогій:  *«яны прэтэндуюць на тое, каб вярнуцца да першакрыніц ўласнай традыцыі і вызваліць яе ад скажэнняў гістарычнага развіцця, гэта развіццё часцяком успрымаецца імі як працэс дэгенерацыі »* . Парадокс рэлігійных ідэолагаў складаецца ў тым, што насуперак іх прэтэнзіям на вяртанне да праўдзівага вучэння, «у большасці выпадкаў яны ствараюць сучасную рэлігійную ідэалогію».

Нароўні з паняццем «рэлігійнай ідэалогіі» у паліталогіі рэлігіі распрацоўваецца паняцце «палітычнай рэлігіі». У гэтым паняцці падкрэсліваецца цесная ўзаемасувязь паміж рэлігійнымі і палітычнымі спосабамі мыслення і дзеяння.

## Зноскі