# Перавага белых

«Саюз, як ён быў», Harper's Weekly, 10 кастрычніка 1874 года (назва адсылае да лозунгу кампаніі «меднагаловых» каля 1862 года «Саюз, як ён быў, Канстытуцыя, як яна ёсць»). На шчыце намаляваны чорная сям'я з забітым дзіцем. Па баках стаяць члены Белай лігі і Ку-клукс-клана
**Перавага белых**, **белы супрэмасізм** (англ.: white supremacism) — уяўленні і ідэі аб натуральнай перавазе «белых» людзей над іншымі расавымі групамі, расісцкая канцэпцыя, якая абапіраецца на пабудовы расавых тэарэтыкаў, паводле якой «белыя» пераўзыходзяць іншых людзей па расавых асаблівасцях. Белы супрэмасізм узыходзіць да псеўданавуковай дактрыны «навуковага расізму» і раней складаў аснову ідэалогіі, якая апраўдвала еўрапейскі каланіялізм і сістэму рабства ў ЗША (да 1865 года).

Як палітычная ідэалогія белы супрэмасізм падтрымлівае культурнае, сацыяльны , палітычнае, гістарычнае і/ці інстытуцыйнае панаванне «белых» людзей. У мінулым гэтая ідэалогія ажыццяўлялася праз сацыяльна-эканамічныя і прававыя інстытуты, такія як трансатлантычны гандаль рабамі, законы Джыма Кроў у Злучаных Штатах, палітыка Белай Аўстраліі з 1890-х да сярэдзіны 1970-х гадоў і апартэід у Паўднёвай Афрыцы.

Белы супрэмасізм ляжыць у аснове шэрагу сучасных рухаў, такіх як белы нацыяналізм, белы сепаратызм, неанацызм і рух за хрысціянскую ідэнтычнасць. У Злучаных Штатах белы супрэмасізм падзяляецца Ку-клукс-кланам (ККК), «Арыйскімі нацыямі» і рухам белага амерыканскага супраціву. Арганізацыя «Proud Boys», нягледзячы на ўласныя заявы, што яны не звязаныя з белым супрэмасізмам, апісваюцца як такія даследчыкамі. Такія вэб-сайты, як Twitter, Reddit і Stormfront, а таксама прэзідэнцкая кампанія Дональда Трампа спрыялі павышэнню актыўнасці белага супрэмасізму і цікавасці да яго.

Розныя напрамкі белага супрэмасізму маюць розныя ўяўленні, хто належыць да ліку «белых» і каго лічыць галоўнымі «ворагамі» «белых». Розныя групы прыхільнікаў перавагі «белай расы» называюць расавых, этнічных, рэлігійных і іншых «ворагаў» «белых», прылічаючы да такіх выхадцаў з Афрыкі на поўдзень ад Сахары, карэнныя народы Амерыкі і Акіяніі, азіятаў, метысаў, жыхароў, мусульман і прадстаўнікоў ЛГБТК+.

Многія прыхільнікі ультраправых і іншых маргінальных ідэалогій не прызнаюць у якасці «белых» шэраг этнасаў, якія звычайна адносяцца да еўрапеоіднай расы, і фактычна таксама класіфікуюцца як «белыя» (габрэі, персы, большасць арабаў і этнічных груп Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі) на рэлігійных крытэрыяў, супрацьпастаўляючы ім антрапалагічныя. У пасляваенныя гады прыхільнікамі перавагі «белай расы» па ўсім свеце ў якасці агульнага абазначэння «белых» людзей, якія не з'яўляюцца яўрэямі, пачаў выкарыстоўвацца тэрмін «арыйцы».

У акадэмічным дыскурсе, асабліва ў рамках крытычнай расавай тэорыі ці інтэрсекцыйнасці, тэрмін «перавага белых» можа таксама адносіцца да сацыяльнай сістэмы, у якой «белыя» людзі карыстаюцца сацыяльнымі перавагамі (прывілеямі) над іншымі этнічнымі групамі як на калектыўным, так і на індывідуальным узроўні, нягледзячы.

## Тэрмін

«Рост арыйскага дамінавання», Альфрэд Колдэкот , «Англійская каланізацыя і імперыя», 1891
Тэрмін *«перавага белых»* выкарыстоўваецца ў некаторых акадэмічных даследаваннях расавай сістэмы ўлады для абазначэння сістэмы структурнага або сацыяльнага расізму, у рамках якога аддаецца перавага «белым» людзям, незалежна ад наяўнасці або адсутнасці міжрасавай нянавісці. Згодна з гэтым вызначэннем, *белыя расавыя перавагі* праяўляюцца як на калектыўным, так і на індывідуальным узроўні, *пры іншых роўных умовах*, гэта значыць калі параўноўваюцца людзі, якія істотна не адрозніваюцца, за выключэннем этна-расавай прыналежнасці. Правазнавец Фрэнсіс Лі Энслі тлумачыць гэтае азначэнне наступным чынам:

>
> Пад «перавагай белых» я разумею не толькі свядомы расізм груп нянавісці прыхільнікаў перавагі «белай расы». Я маю на ўвазе палітычную, эканамічную і культурную сістэму, у якой «белыя» ў пераважнай большасці кантралююць уладу і матэрыяльныя рэсурсы, дзе шырока распаўсюджаныя свядомыя і несвядомыя ўяўленні аб перавазе і правах «белых», а адносіны, пабудаваныя на панаванні «белых» і падначаленні «небелых» штодня прайграваюцца ў рамках шырокага спектру сацыяльных інстытутаў і грамадскіх установак.

«Таўлет», Фрэдэрык Базіль, 1870
Гэта і падобныя вызначэння падзяляюцца такімі даследчыкамі як Чарльз Мілс, Глорыя Уоткінс (бэл хукс), Дэвід Гілборн, Джэсі Дэніелс і Нили Фуллер-малодшы, а таксама шырока выкарыстоўваюцца ў крытычнай расавай тэорыі і інтэрсекцыянальны фемінізм. Некаторыя антырасісцкія педагогі, такія як Бетыта Марцінес і ўдзельнікі семінара «выклік перавазе белых», таксама выкарыстоўваюць тэрмін «перавагу белых» у гэтым сэнсе.Тэрмін выказвае гістарычную пераемнасць паміж эпохай адкрытага перавагі «белых», які існаваў раней руху за грамадзянскія правы, і цяперашняй расавай структурай улады ў Злучаных Штатах. Ён таксама выказвае інтуітыўны ўплыў структурнага расізму праз «правакацыйную і жорсткую» мову, якая характарызуе расізм як «ганебную, глабальную, сістэмную і пастаянную».Даследчыкі могуць аддаваць перавагу тэрміну «перавага белых» у параўнанні з тэрмінам «расізм», паколькі першы дазваляе правесці адрозненне паміж расісцкімі эмоцыямі і расавымі перавагамі або прывілеямі «белых». Джон Макуортэр, спецыяліст па мове і расавых адносінах, тлумачыць паступовую замену тэрміна «расізм» на тэрмін «перавага белых» тым, што «эфектныя тэрміны маюць патрэбу ў абнаўленні, асабліва пры іх інтэнсіўным выкарыстанні», праводзячы паралель з заменай тэрмінаў» «шавініст на «сэксіст».

Іншыя аўтары раскрытыкавалі рост папулярнасці тэрміна «перавага белых» сярод левых актывістаў як контрпрадуктыўны. Джон Маквортер разглядае новыя канатацыі тэрміна як адхіленне ад яго агульнапрынятага значэння, накіраванае на ахоп менш экстрэмальных пытанняў. У выніку тэрмін абясцэньваецца, што можа перашкаджаць прадуктыўнай дыскусіі. Палітычны аглядальнік Кевін Драм тлумачыць расце папулярнасць гэтага тэрміна частым яго выкарыстаннем журналістам Та-Нэхісі Коўтсам, і характарызуе яго як «жахлівую дзівацтва», якая не перадае неабходных нюансаў. Драм лічыць, што гэты тэрмін павінен ужывацца толькі ў дачыненні да прыхільнікаў ідэі прыроднай перавагі «белых» над «чорнымі», і не павінен выкарыстоўвацца для характарыстыкі менш адкрыта расісцкіх перакананняў ці дзеянняў. Акадэмічнае выкарыстанне гэтага тэрміна для абазначэння сістэмнага расізму падвергнулася крытыцы журналістам Конара Фрыдэрсдорфа за блытаніну, якую яно стварае для шырокай публікі, паколькі яно адрозніваецца ад больш агульнага слоўнікавага вызначэння; ён сцвярджае, што гэтае пашыранае значэнне можа адштурхнуць тых, каго мяркуецца пераканаць.

## Нататкі

## Літаратура

*
* Арийцы **(нявызн.)**.  Энциклопедия Холокоста / Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd / Мемориальный музей Холокоста (The United States Holocaust Memorial Museum) (14 чэрвеня 2020).
* Brooks, Michael E. and Fitrakis, Robert (2021). *A History of Hate in Ohio: Then and Now.* The Ohio State University Press. ISBN 978-0814258002
* Bessis, Sophie (2003) *Western Supremacy: The Triumph of an Idea*. Zed Books. ISBN 9781842772195 ISBN 1842772198
* Dobratz, Betty A. and Shanks-Meile, Stephanie (2000) *«White Power, White Pride!»: The White Separatist Movement in the United States*. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-6537-4
* MacCann, Donnarae (2000) *White Supremacy in Children’s Literature: Characterizations of African Americans, 1830—1900*. New York: Routledge. ISBN 9780415928908
* Kees van der Pijl, *The Discipline of Western Supremacy: Modes of Foreign Relations and Political Economy, Volume III*, Pluto Press, 2014, ISBN 9780745323183