Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тэрарызм

**Тэрарызм** (лац.: terror — жах) — грамадска небяспечная дзейнасць, якая складаецца ў свядомым, мэтанакіраваным ужыванні гвалту шляхам захопу закладнікаў, падпалаў, забойстваў, катаванняў, выбухаў, запалохвання насельніцтва і органаў улады або здзяйснення іншых замахаў, на жыццё або здароўе ні ў чым не вінаватых людзей або пагрозы здзяйснення злачынных дзеянняў з мэтай дасягнення сваіх мэт.

Агулам прынята, што дзеянні, здзейсненыя падчас вайны, у прыватнасці партызанскі рух, не кваліфікуюцца як тэрарыстычныя.

## Тэрор і тэрарызм

Неабходна адрозніваць два роднасных, але розных, паняцця — тэрор і тэрарызм. Тэрор — гэта гвалт улады з яе дзяржаўным апаратам супраць народа з мэтай прыгнечання не толькі апазіцыі, але і ўсёй грамадскасці, з мэтай выклікаць жах і пакіданне думак аб супраціве. Іншымі словамі, тэрор — гэты гвалт з боку моцнага. Упершыню сістэмны палітычны тэрор быў разгорнуты якабінцамі падчас Французскай рэвалюцыі. Іх ідэалагічнымі нашчадкамі былі бальшавікі, якія разгарнулі чырвоны тэрор з мэтай прыгнечання палітычнай апазіцыі і распаўсюджвання сваёй улады за межы захопленых імі Пецярбургу і Масквы. Ахвяры ўладнага тэрору вылічаюцца шматлікімі тысячамі і нават мільёнамі людзей.

Затое тэрарызм — гэты гвалт «з боку больш слабага», гвалт, якое выходзіць ад апазіцыйных праслоек грамадства, радыкальна наладжаных і як правіла вельмі нешматлікіх. Тэрарызм носіць палітычную, сацыяльную або нацыянальную афарбоўку ў залежнасці ад мэт сваіх носьбітаў. Тэрарызм як з’ява пераследуе дзве асноўныя знакавыя мэты:

* Першае — здзейсніць ціск на органы ўлады, запалохаць, пасеяць страх і няўпэўненасць.
* Другой мэтай і ў той жа час прыкметай тэрарызму з’яўляецца выкліканне спачуванняў сваёй мэтавай аўдыторыі, гэта значыць той праслойцы грамадства, якая як лічыцца паддаецца прыгнёту або дыскрымінацыі, але саступае ў радыкальнасці тэрарыстам. Такім чынам, тэрарызм немагчымы без таго, каб тэрарысты не абвясцілі аб сваёй адказнасці за ажыццёўлены акт гвалту.

## Гл. таксама

* Выбух у аэрапорце Дамадзедава
* Экатэрарызм

## Спасылкі

* Terrorism Research Center  (англ.)
* The terror finance blog Архівавана 27 лютага 2009.  (англ.)
* Terrorism Research Portal  (англ.)
* International Terrorism and Security Research  (англ.)
* Jihad Monitor Архівавана 5 студзеня 2007.  (англ.)
* Crimestart Архівавана 29 чэрвеня 2009. terrorism links  (англ.)
# Фашызм

**Фашы́зм** (па-італьянску: *fascismo*) у вузкім сэнсе — палітычны рух у Італіі першай паловы XX стагоддзя, які ўзначальвалася Беніта Мусаліні. Пазней фашызмам сталі зваць любыя праявы таталітарызму ў спалучэнні з ідэяй нацыянальнай кансалідацыі або расавай выключнасці.

## Фашызм у сучасным разуменні

Фашызм у сучасным разуменні — дзяржаўны лад, заснаваны на ідэі вяршэнства дзяржавы над нацыяй, аб'яднання народа вакол ідэі нацыянальнага выратавання, дэлегаванне шырокіх, а часта і надзвычайных паўнамоцтваў улады. Адпаведна, гэта першым чынам моцны дзяржаўны апарат, сфарміраваны па ідэалагічнай і палітычнай прыкмеце, цвёрдая або ваенная дысцыпліна. Фашызм можна таксама тлумачыць як форму папулісцкага ультранацыяналізму, заснаванага на звароце да мінулага, яго рамантызацыі і ідэалізацыі.

Ідэя перавагі дзяржаўнага, расавага на асабістым і індывідуальным — адна з базавых ідэй фашызму. Для фашызму характэрна моцнае імкненне да «аднастайнасці» і «нацыянальнай кансалідацыі»; адгэтуль паходзіць нетрывальнасць фашыстаў да любога іншадумства, а таксама да нацыянальных, рэлігійных і іншых меншасцей.

Слова «фашысты» зараз часцей за ўсё асацыюецца з нямецкімі нацыянал-сацыялістамі, хоць сябе яны фашыстамі ніколі не звалі. Гэта не зусім правільнае ўжыванне назвы пачалося з «піўнога путчу» 1923 годзе, калі амерыканскія газеты назвалі путчыстаў «баварскімі фашыстамі», праводзячы паралелі з дзяржаўным пераваротам, ажыццяўлёным Мусаліні ў Італіі ў 1922 годзе. Гэтая назва, асабліва ў краінах былога СССР, больш за ўсё асацыюецца з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, распачаўшымі Другую сусветную вайну, іх зверствамі, цынізмам і катаваннямі, якія на шмат вякоў застануцца ў памяці народаў як твар фашызму.

## Прыкметы фашызму

Фашызм звычайна характарызуецца наступнымі рысамі:

1. Спрыяе моцнай нацыянальная кансалідацыі: узвышае дзяржаву над асобай, асабліва ў выглядзе перавагі самога дзяржаўнага апарата і зліцці народа з ім.
2. Грунтуе сваю ўладу на адзіным лідару, правадыру.
3. Выкарыстае гвалт і сучасныя палітычныя тэхналогіі прапаганды і цэнзуры з мэтай падаўлення палітычных апанентаў.
4. Выступае за строгую эканамічную і сацыяльную рэгламентацыю.
5. Гуртуе вытворчасць у карпаратыўныя блокі.
6. Праводзіць палітыку татальнага кантролю над грамадствам.

Тым не менш, фашысцкім рэжымам часам атрымліваецца дабіцца сур'ёзных поспехаў у эканоміцы і ваеннай сферы.

Трэба адрозніваць фашызм ад нацызму, ідэі якога выраслі з ідэалогіі італьянскага фашызму. Калі фашызм абвяшчае ідэю нацыянальнай кансалідацыі, то нацызм грунтуецца на палітыцы расавай выключнасці.

## Гл. таксама

* Рускі фашызм
* Папулізм
# Тэрарыстычны акт

**Тэрарыстычны акт** (скарочана **тэракт**) — гэта выкарыстанне зброі, здзяйсненне выбуху, падпалу ці іншых дзеянняў, якія стваралі небяспеку для жыцця ці здароўя людзей або прычынення значнай маёмаснай шкоды ці іншых цяжкіх наступстваў, калі такія дзеянні былі здзейснены з мэтай парушэння грамадскай бяспекі, застрашвання насельніцтва, правакацыі ваеннага канфлікту, міжнароднага ўскладнення, або з мэтай уплыву на прыняцце рашэнняў ці здзяйснення або нездзяйснення дзеянняў органамі дзяржаўнай улады ці органамі мясцовага самакіравання, службовымі асобамі гэтых органаў, аб’яднаннямі грамадзян, юрыдычнымі асобамі, або прыцягненне ўвагі грамадскасці да пэўных палітычных, рэлігійных ці іншых поглядаў вінаватага (тэрарыста), а таксама пагроза здзяйснення названых дзеянняў з той жа мэтай.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэрарыстычны акт
# Масавае забойства

**Масавае забойства** (таксама ўжываецца слова **бойня**, **масакра** ці **разня**) — наўмыснае забойства вялікай колькасці людзей (у большасці выпадкаў няўзброеных), ажыццёўленае за кароткі прамежак часу. Часта, але не заўсёды з’яўляецца інструментам палітыкі тэрору і нават генацыду, аднак можа здзяйсняцца асобамі з псіхічнымі адхіленнямі або ў стане афекту. Масавае забойства, здзейсненае групай узброеных экстрэмістаў адносна якой-небудзь этнарэлігійнай групы, як правіла, называюць пагромам або разнёй.
# Сабатаж

**Сабатаж** (фр.: sabotage ад *saboter* — «стукаць чаравіком») — наўмыснае знішчэнне маёмасці або запаволенне працы з намерам нанесці шкоду бізнесу ці эканамічнай сістэме.

У крымінальным кодэксе БССР, які быў уведзены ў 1928 годзе і дзейнічаў да 1960 года, існаваў артыкул «контррэвалюцыйны сабатаж». Гэты від злачынства адносіўся да «контррэвалюцыйных злачынстваў» і характарызаваўся як «свядомае невыкананне кім-небудзь пэўных абавязкаў або наўмысна нядбайнае іх выкананне са спецыяльнай мэтай паслаблення ўлады ўрада і дзейнасці дзяржаўнага апарату». Каралася гэтае злачынства пазбаўленнем волі на тэрмін не ніжэй за адзін год з канфіскацыяй усёй або часткі маёмасці, з павышэннем пры асабліва абцяжваючых абставінах да расстрэлу з канфіскацыяй маёмасці. У крымінальным кодэксе БССР ад 1960 года артыкул за сабатаж быў выключаны.

## Гл. таксама

* Італьянская забастоўка

## Зноскі
# Мусульмане

Мусульмане
**Мусульма́нін** (араб. مسلم‎ муслім, жаночая форма араб. مسلمة‎ мусліма) — паслядоўнік ісламу.

## Значэнне

Слова муслім азначае «той, які пакараецца (богу)» або «той, які аддаецца (богу)» па аналогіі са словам **іслам** (аддача богу).

## Самасвядомасць

Мусульманін, па паняцці саміх мусульман, — монатэіст, які прызнае Мухамада як апошняга прарока Алаха. Мусульмане вераць, што Каран з'яўляецца Словам Бога, якое было перададзена Мухамаду архангелам Гаўрыілам.

## Распаўсюджванне

Лік мусульман ва ўсім свеце ацэньваецца прыкладна ў 1,1 да 1,2 мільярдаў чалавек.

## Заўвагі
# Стральба ў Парыжы (2022)

| Стральба ў Парыжы |
| --- |
| Месца нападу |
X акруга Парыжа  |
| Мэта нападу |
курды |
| Дата |
23 снежня 2022  |
| Спосаб нападу |
стральба |
| Зброя |
пісталет Colt M1911 |
| Загінулыя |
3 |
| Параненыя |
4 |
| Колькасць тэрарыстаў |
1 |
| Падазраваныя |
Уільям Малет |

23 снежня 2022 года трое валанцёраў курдскага культурнага цэнтра былі забіты і яшчэ чацвёра паранены падчас масавай стральбы ў 10-й акрузе Парыжа, Францыя. Следчыя палічылі інцыдэнт актам правага тэрарызму. Падазраваны прызнаўся, што кіраваўся расізмам, бо яму «не падабаюцца курды».

## Кантэкст

У канцы XX і пачатку XXI стагоддзяў у Парыжы адзначаліся напады тэрарыстаў ісламісцкай, хрысціянскай, сепаратысцкай, вельмі левай і вельмі правай ідэалогій, а таксама палесцінскага, армянскага і турэцкага паходжання. Напад 23 снежня адбыўся на фоне росту гвалту з боку правых у Францыі.

## Стральба

Масавая стральба адбылася на вуліцы Ангіен у 10-й акрузе Парыжа, недалёка ад курдскага культурнага цэнтра Ахмет-Кая. Нападнік, узброены Colt M1911, вырабіў тры стрэлы ў бок культурнага цэнтра, забіўшы двух чалавек. Затым ён зрабіў тры стрэлы ў напрамку курдскага рэстарана насупраць культурнага цэнтра, забіўшы яшчэ аднаго чалавека, а потым яшчэ тры стрэлы ў курдскую цырульню, параніўшы трох чалавек.

## Падазраваны

Нападнік, 69-гадовы мужчына, ідэнтыфікаваны як Уільям Малет, быў арыштаваны ў цырульні супрацоўнікамі паліцыі з CSI 75. Яго хутка распазналі па пасведчанні асобы SNCF, знойдзенаму ў яго кашальку. Пры ім быў партфель з двума ці трыма падрыхтаванымі магазінамі і скрынка з патронамі 45 калібра, у якой было не менш за 25 боепрыпасаў.

Падазраваны — былы машыніст цягніка SNCF, жыхар 10-й акругі.

У 2016 годзе ён зарэзаў рабаўніка кухонным нажом і ў чэрвені 2021 года быў прысуджаны да дванаццаці месяцаў турэмнага зняволення. У 2017 годзе быў прысуджаны да шасці месяцаў пазбаўлення волі за нелегальнае захоўванне зброі. У 2021 годзе ён з мячом напаў на лагер мігрантаў у Берсі. Знаходзіўся пад следствам за «расісцкі гвалт з ужываннем зброі». Падчас слуханняў у следчага суддзі Малет рабіў абразлівыя выказванні расісцкага толку. Быў вызвалены 12 снежня 2022 года і змешчаны пад судовы нагляд.

## Наступствы

Расследаванне наўмыснага забойства, гвалту пры абцяжваючых абставінах і парушэнні правілаў абыходжання са зброяй было пачата і даручана крымінальнай брыгадзе DRPJ. 24 снежня Уільям Малет быў вызвалены з-пад варты і перададзены на псіхіятрычную экспертызу.

## Зноскі
# Ультраправыя

**Ультраправыя**, **крайне правыя**, **радыкальныя правыя** — тэрміны, якія выкарыстоўваюцца для абазначэння якаснай ці колькаснай пазіцыі групы ці асобы, якія размешчаны ў правым спектры палітычнага поля. Крайне правыя палітыкі звычайна прытрымліваюцца прынцыпу супрэмасізму — пераканання, што перавага адных індывідаў і груп і непаўнавартаснасць іншых з’яўляюцца натуральнай і аб’ектыўнай рэальнасцю, што вядзе да поўнай адмовы ад канцэпцыі сацыяльнай роўнасці як нормы. Крайне правыя палітыкі часта падтрымліваюць прынцып сегрэгацыі: падзелу груп людзей, якія лічацца «вышэйшымі», і груп, якія лічацца «ніжэйшымі». Таксама для падобнага роду людзей часта характэрны антыіміграцыйныя і антыінтэграцыйныя пазіцыі ў адносінах да груп, якія лічацца ніжэйшымі і непажаданымі. У найбольш радыкальных рухах можа праводзіцца палітыка прыгнёту і генацыду груп людзей на падставе іх меркаванай непаўнавартаснасці. Ультраправая ідэалогія звычайна складаецца з аўтарытарызму, нацыяналізму, расізму і ксенафобіі.

Крайне правыя звычайна асацыююцца з асобай ці групамі асоб, якія маюць вельмі нацыяналістычныя, ксенафобскія, расісцкія, рэлігійныя фундаменталісцкія, ці рэакцыйныя погляды. Як правіла, тэрмін ужываецца ў дачыненні да неафашыстаў, неанацыстаў і ісламістаў.

## Зноскі

## Літаратура

* Arzheimer, Kai; Carter, Elisabeth (2006). Political Opportunity Structures and Right-Wing Extremist Party Success. *European Journal of Political Research*. **45**: 419–443.
* Betz, Hans-Georg and Stefan Immerfall, eds. 1998. *The New Politics of the Right: Neo-Populist Parties and Movements in Established Democracies*. New York: St. Martin’s Press.
* Betz, Hans-Georg (1994). *Radical Right-wing Populism in Western Europe*. New York: St. Martins Press.
* Durham, Martin (2000). *The Christian Right, the Far Right and the Boundaries of American Conservatism*. Manchester, England: Manchester University Press.
* Durham, Martin (2002). «From Imperium to Internet: the National Alliance and the American Extreme Right» *Patterns of Prejudice* 36(3), (July): 50-61.
# Шчыльнасць насельніцтва

Шчыльнасць насельніцтва Зямлі (лінейная шкала, 1994 год)
Шчыльнасць насельніцтва па краінах.
**Шчыльнасць насельніцтва** — лік жыхароў на адзінку плошчы, ключавы тэрмін дэмаграфіі. Як правіла, вылічваецца для адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі, горада, краіны, іншай тэрыторыі ці для ўсяго свету.

Пры колькасці насельніцтва свету ў 6,8 млрд. чалавек і плошчы паверхні Зямлі (разам: сушы і вады) 510 млн. км², сярэдняя шчыльнасць чалавечага насельніцтва планеты роўная 13,3 чалавека на км². Калі ўлічваць плошчу толькі зямной сушы (150 млн. км²), шчыльнасць насельніцтва складзе 45,3 чалавек на км². Без уліку Антарктыды (дзе няма пастаяннага насельніцтва) — 50 чалавек на км². Прымаючы пад увагу той факт, што больш за палову паверхні зямной сушы складаецца з раёнаў неспрыяльных для пражывання чалавека, такіх як пустыні і высакагор'е, і што людзі імкнуцца сяліцца бліжэй да мора і крыніц пітной вады, самі па сабе прыведзеныя лічбы не даюць сапраўднай карціны шчыльнасці насельніцтва на планеце.

Самыя густанаселеныя тэрыторыі свету (чалавек на квадратны кіламетр):

* Маніла — 43 079
* Каір — 36 143
* Дэлі — 29 155
* Мумбаі — 21 665
* Парыж — 20 807
* Макао — 17 684
* Манака — 16 620
* Масква — 9 722
* Сінгапур — 6 389
* Ганконг — 6 317
* Гібралтар — 4 289
* Сектар Газа — 3 823
* Ватыкан — 2 093
* Мальта — 1 261
* Бермудскія астравы — 1 226
* Мальдывы — 1 163
# Арганізаваная злачыннасць

**Арганізаваная злачыннасць** — форма злачыннасці, для якой характэрна ўстойлівая злачынная дзейнасць, якая ажыццяўляецца злачыннымі арганізацыямі (арганізаванымі групамі, бандамі, злачыннымі супольнасцямі і іншымі падобнымі незаконнымі фарміраваннямі), якія маюць іерархічную структуру, матэрыяльную і фінансавую базу і сувязі з дзяржаўнымі структурамі, заснаваныя на карупцыйных механізмах.

## Гл. таксама

* Карупцыя
* Коза Ностра
* Рэкет

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 552 с.: іл.
# Рэвалюцыя

**Рэвалюцыя** (ад познелат. Revolutio — паварот, пераварот, ператварэнне, зварот) — радыкальнае, карэннае, глыбокае, якаснае змяненне, скачок у развіцці грамадства, прыроды, або пазнання, спалучанае з адкрытым разрывам з папярэднім станам. Рэвалюцыю як якасны скачок у развіцці, як больш хуткія і істотныя змены, адрозніваюць ад эвалюцыі (дзе развіццё адбываецца больш павольна) і ад рэформы (у ходзе якой вырабляецца змена якой-небудзь часткі сістэмы без закранання існуючых асноў).

Адрозніваюць рэвалюцыі ў прыродзе (геалагічная), у развіцці грамадства (у тым ліку эканамічным - неалітычная рэвалюцыя, прамысловая рэвалюцыя, культурная рэвалюцыя, «зялёная рэвалюцыя», дэмаграфічная рэвалюцыя, і палітычная - сацыяльная рэвалюцыя, палітычная рэвалюцыя), у навуцы («навуковая рэвалюцыя» (тэрмін уведзены ў зварот Томасам С. Кунам) - фізіцы, біялогіі, медыцыне, філасофіі, касмалогіі і тэхніцы. Таксама выкарыстоўваецца тэрмін «навукова-тэхнічная рэвалюцыя». У прынцыпе, рэвалюцыя (як і эвалюцыя) можа адбыцца ў любой сферы.

## Літаратура

* *Ollman B.* Social and Sexual Revolution. Essayes on Marx and Reich. Boston: South End Press, 1979. — ISBN 0-89608-080-3
* *Brinton C. C.* The Anatomy of Revolution. N.Y., 1957.
* *Frankl G.* The Failure of the Sexual Revolution. L.: Open Gate Press, 2003. — ISBN 1-871871-61-1
* *Marquez P.* Reforma o revolución. Caracas: La muralla, 1968.
* *Urbano Rodrigues M.* Da resistência à revolução. Lisboa: Edições «Avante!», 1975.
* *Kenney P.* A Carnival of Revolution. Central Europe 1989. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11627-X