# Правыя (палітыка)

У палітыцы **правымі** (найбольш крайнія формы называюць *ультраправымі* ці *праварадыкальнымі*) традыцыйна называюцца шматлікія кірункі і ідэалогіі, процілеглыя левым: правыя выступаюць за натуральную няроўнасць і прытрымліваюцца прынцыпаў капіталізму.

Іншае разуменне: правая ідэалогія — ідэалогія сацыяльнага панавання, якая выражае інтарэсы пануючага сацыяльнага класа ці пэўнай групы ўнутры пануючага класа. Левая ж ідэалогія — ідэалогія апанавання ўлады, якая адмаўляе легітымнасць існага панавання і прапаноўвае палітычную альтэрнатыву, якая запатрабавана новымі пануючымі групамі ці (і) ніжнімі класамі, якія прэтэндуюць на ўдзел у размеркаванні багацця і ўлады.

Тэрміны «правыя» і «левыя» ўзніклі ў часы Французскай рэвалюцыі і тычыліся размяшчэння месцаў у парламенце. Тыя, хто сядзеў справа, выступалі за захаванне Старога парадку (манархіі, арыстакратыі і афіцыйнай царквы). Палітыка левых вызначана не так выразна, таму што ўзнікала шмат у чым у якасці рэакцыі на палітыку правых.

## Гісторыя

Тэрміны «правыя» і «левыя» ўпершыню з’явіліся ў французскім Нацыянальным сходзе часоў Вялікай Французскай рэвалюцыі. У ім узніклі тры кірункі: справа сядзелі фельяны — прыхільнікі канстытуцыйнай манархіі; у цэнтры сядзелі жырандысты — умераныя прыхільнікі рэспублікі; злева сядзелі якабінцы, якія выступалі за радыкальныя пераўтварэнні. Такім чынам, першапачаткова правымі называлі тых, хто жадае захаваць існае становішча (кансерватараў), а левымі — тых, хто выступаў за змены (радыкалаў).

Да сярэдзіны XIX стагоддзя лібералы, якія выступалі як за палітычныя свабоды, так і за свабоду прадпрымальніцтва, разглядаліся як левыя. Але затым, з развіццём сацыялістычных ідэй, левымі сталі называць перш за ўсё іх прыхільнікаў, якія імкнуліся да сацыяльнай роўнасці. Правыя ж партыі выражалі інтарэсы манархістаў, легітымістаў, буйнога землеўладання і клерыкалаў.

У XX стагоддзі з’явілася ідэалогія фашызму, якая спалучала радыкальны этатызм і адмаўленне дэмакратыі з крытыкай сацыяльнай няроўнасці — не выпадкова партыя Гітлера называлася нацыянал-сацыялістычнай рабочай партыяй. Фашыстаў традыцыйна адносяць да правых («крайне правых»), але яны прынцыпова адрозніваюцца ад лібералаў, якіх сёння адносяць да правых, паколькі яны выступаюць за памяншэнне ўдзелу дзяржавы ў эканамічным жыцці (у прыватнасці, за зніжэнне падаткаў і расходаў бюджэту). Менавіта за такія перакананні правых лібералаў у другой палове XX стагоддзі пачалі называць правымі, бо ранейшыя традыцыйныя правыя (манархісты, клерыкалы) страцілі папулярнасць.

У канцы 1960-х гадоў у Францыі з’явіліся «новыя правыя», якія, у адрозненне ад «старых правых», не адмаўлялі мадэрнізацыю, але спрабавалі стварыць новую сучасную ідэалогію, накіраваную супраць эгалітарызму і ліберальна-дэмакратычных ідэй, якія пануюць у еўрапейскай культуры з часоў эпохі Асветніцтва.

У наш час палітолагамі, сацыёлагамі і сацыяльнымі псіхолагамі прызнаецца, што традыцыйны падзел на левых і правых неадэкватна адлюстроўвае рэальны спектр меркаванняў у грамадстве. Так, зусім незразумела, куды ў гэтай шкале можна аднесці, напрыклад, лібертарыянцаў. Таксама ў чалавека могуць быць перакананні, якія ў адной вобласці (напрыклад, у эканамічнай) лічацца традыцыйнымі для «левых», а ў іншай (напрыклад, палітычнай) лічацца «правымі». Сітуацыя яшчэ больш ускладняецца размыццём праграмна-ідэалагічных адрозненняў і палітычным збліжэннем традыцыйных партый у заходніх палітычных сістэмах у апошнія 100 гадоў, узаемапранікненнем і ўзаемаўзбагачэннем розных сістэм поглядаў; так, сацыялісты істотна «паправелі» і перасталі істотна адрознівацца ад новых лібералаў, якія сталі як бы «правымі». Істотна і тое, што ў посткамуністычных краінах, асабліва краінах постсавецкіх, паняцці «правізны» і «левізны» нярэдка ўжываюцца ў сэнсе, процілеглым прынятаму ў краінах з развітай дэмакратычнай сістэмай — так, у эпоху перабудовы лібералаў і антыкамуністаў часта называлі «левымі», а традыцыйных артадаксальных камуністаў — «правымі».

Паводле некаторых меркаванняў, двухполюсная палітычная шкала («правыя» і «левыя») не дазваляе досыць карэктна адлюстраваць погляды як на ролю дзяржавы ў кантролі жыцця грамадства, так і на ролю дзяржавы ў забеспячэнні сацыяльнай роўнасці. Прыхільнікамі гэтага меркавання выкарыстоўваецца чатырохполюсная шкала (дыяграма Нолана), прапанаваная амерыканскім лібертарыянцам Дэвідам Ноланам у 1970 г.:

Дыяграма Нолана
* кансерватары (прыхільнікі прагматызму, іерархічнасці, арганізаванасці і перавагі дзяржавы над асобай)
* лібералы (прыхільнікі індывідуалізму, роўнасці і талерантнасці)
* лібертарыянцы (прыхільнікі мінімальнага ўмяшання дзяржавы ў жыццё грамадства)
* таталітарысты (прыхільнікі цвёрдага кантролю дзяржавы за жыццём грамадства і прыхільнікі ўдзелу дзяржавы ў пераразмеркаванні даходаў)

## Правыя партыі ў свеце

### Аўстрыя

* Аўстрыйская народная партыя
* Аўстрыйская партыя свабоды

### Аўстралія

* Ліберальная партыя Аўстраліі
* Нацыянальная партыя Аўстраліі

### Беларусь

* Кансерватыўна-хрысціянская партыя — БНФ
* Партыя БНФ
* Беларуская хрысціянская дэмакратыя
* Аб’яднаная грамадзянская партыя

### Бельгія

* Хрысціянскія дэмакраты і фламандцы
* Новы фламандскі альянс

### Балгарыя

* Атака
* Грамадзяне за еўрапейскае развіццё Балгарыі

### Вялікабрытанія

* Кансерватыўная партыя
* Партыя незалежнасці Злучанага Каралеўства
* Брытанская нацыянальная партыя

### Венгрыя

* Фідэс — Венгерскі грамадзянскі саюз
* Ёбік

### Германія

* Хрысціянска-дэмакратычны саюз
* Хрысціянска-сацыяльны саюз
* Нацыянал-дэмакратычная партыя Германіі

### Грэцыя

* Новая дэмакратыя
* Народны праваслаўны заклік

### Данія

* Венстрэ

### Ізраіль

* Лікуд
* МАФДАЛ
* Наш дом Ізраіль
* ШАС
* Маледэт
* Ха-Тыква, партыя
* Ткума, партыя
* Эрэц Ісраэль Шэлану

### Іспанія

* Народная партыя

### Італія

* Наперад, Італія
* Ліга Поўначы
* Новы правы цэнтр

### Канада

* Кансерватыўная партыя Канады

### Латвія

* Новы час
* Усё для Латвіі!
* Айчыне і свабодзе/РННЛ

### Літва

* Саюз Айчыны — Літоўскія хрысціянскія дэмакраты
* Партыя нацыянальнага адраджэння
* Парадак і справядлівасць

### Нідэрланды

* Партыя свабоды
* Народная партыя за свабоду і дэмакратыю

### Нарвегія

* Кансерватыўная партыя
* Партыя прагрэсу

### Польшча

* Грамадзянская платформа
* Права і справядлівасць
* Ліга польскіх сем’яў

### Расія

* Грамадзянская платформа
* Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі
* Правая справа, партыя
* Дэмакратычны выбар
* Партыя Нацыяналістаў (Этнапалітычнае аб’яднанне «Рускія»)
* Новая сіла
* Заходні выбар
* Нацыянальна-Дэмакратычная Партыя

Да 1917 г.:

* Усерасійскі нацыянальны саюз
* Саюз 17 кастрычніка
* Руская манархічная партыя
* Саюз рускага народа
* Саюз Міхаіла Архангела

### Румынія

* Дэмакратычная ліберальная партыя
* Вялікая Румынія

### Сербія

* Сербская радыкальная партыя — таксама ў Чарнагорыі
* Сербская прагрэсіўная партыя
* Г17+
* Дэмакратычная партыя Сербіі
* Новая Сербія

### Славакія

* Славацкая нацыянальная партыя
* Славацкі дэмакратычны і хрысціянскі саюз — Дэмакратычная партыя
* Мост
* Хрысціянска-дэмакратычны рух

### ЗША

* Рэспубліканская партыя ЗША
* Лібертарыянская партыя ЗША
* Канстытуцыйная партыя ЗША

### Украіна

* Наша Украіна
* Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»
* Народны рух Украіны
* Правы сектар
* Рэформы і парадак
* Сацыял-Нацыянальная Асамблея
* Украінская рэспубліканская партыя «Сабор»
* Хрысціянска-дэмакратычны саюз
* УНА-УНСО

### Фінляндыя

* Нацыянальная кааліцыя
* Сапраўдныя фіны

### Францыя

* Саюз за народны рух
* Нацыянальны фронт
* Рух за Францыю

### Харватыя

* Харвацкая дэмакратычная садружнасць
* Харвацкая партыя права

### Чэхія

* Грамадзянская дэмакратычная партыя
* ТОП 09

### Швецыя

* Умераная кааліцыйная партыя
* Хрысціянска-дэмакратычная партыя
* Шведскія дэмакраты

### Эстонія

* Партыя рэформаў
* Саюз Айчыны і Res Publica
* Партыя незалежнасці, Эстонія

### Японія

* Ліберальна-дэмакратычная партыя Японіі

## Гл. таксама

* Левыя (палітыка)
* Цэнтрызм (палітыка)
* Палітычныя перакананні

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Правыя (палітыка)