Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фудзіяма

|  |
| --- |
|  |
| Фудзіяма |
| яп. 富士山 |
|  |
|  |
|  |
| Краіна | * Японія
 |
|  |
| Рэгіён | Цюбу |
|  |
|  |
| Востраў | Хонсю  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Форма вулкана | стратавулкан  |
|  |
| Дыяметр кратара | каля 500 м |
|  |
| Глыбіня кратара | каля 200 м |
|  |
|  |
| Апошняе вывяржэнне | 1707—1708  |
|  |
|  |
|  |
| Вышыня вяршыні | 3776 м  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Фудзіяма** (Фудзі, Фудзісан; яп.: 富士山) — дзеючы вулкан на японскім востраве Хонсю за 90 км на паўднёвы захад ад Токіа. У цяперашні час вулкан лічыцца слаба актыўным, апошняе вывяржэнне было ў 1707—1708 годзе.

Вышыня гары — 3776 м (самая высокая ў Японіі). Уяўляе правільны конус з кратарам дыяметрам каля 700 м і глыбінёй каля 250 м. На схілах маюцца бакавыя кратары і шлакавыя конусы. Стратавулкан.

## Этымалогія

З-за існавання розных метадаў транскрыпцыі японскай мовы гара Фудзі мае розныя назвы, некаторыя з якіх памылковыя. Так, на японскай мове гара Фудзі вымаўляецца як Фудзісан, але з-за памылкі чытання кандзі 山 часам заходнікі называюць яе «Фудзіяма»

## Геаграфія

Гара Фудзі размешчана ў цэнтральнай частцы Японіі і галоўным востраве Хонсю, апаясаная гарамі Акаісі Японскімі Альпамі на Захадзе, гарамі Акуціцібу на поўначы і Ціхім акіянам на поўдні і ўсходзе. Адміністрацыйна ён размешчаны ў прэфектурах Сідзуока на поўдні і Яманасі на поўначы. Узвышаючыся на вышыні 3776 метраў над узроўнем мора на піку Сін-Фудзі, ён з’яўляецца самай высокай кропкай Японіі, бачнай у дні добрага надвор’я з Токіа, размешчанага менш чым у 100 кіламетрах на паўночны ўсход.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 495. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

## Спасылкі

* *Фудзияма (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Гара Фудзі Архівавана 24 сакавіка 2010.
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Фудзі**
# Кілік

Кілік. Брытанскі музей. Лондан
**Кілік** (стар.-грэч.: κύλιξ, лац.: calix) — старажытнагрэчаская пасудзіна для напіткаў і гульні ў котаб, плоскай формы на кароткай ножцы. З двух бакоў кіліка знаходзяцца ручкі, якія, у адрозненне ад канфара, не перавышаюць па вышыні кромкі самой чашы.

## Гл. таксама

* Скіфас
* Мастос
* Kylix — сістэма праграмавання, якой даў назву кілік

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Килик**
# 1890-я

«« дзесяцігоддзі »»
1870-я 1880-я **1890-я** 1900-я 1910-я

 гады
1890 1891 1892 1893 1894
 1895 1896 1897 1898 1899

 стагоддзі
18 ст. **19 ст.** 20 ст.

**1890-я гады** — дзесяцігоддзе, якое ўключае гады з 1890 па 1899. Лічыцца пачаткам «Пекнай эпохі» — перыяду адноснага міру і стабільнасці ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы.

## Падзеі

* Франка-дагамейская вайна
* Філіпінская рэвалюцыя
* Надрукаваны «Партрэт Дарыяна Грэя» (1890)
* Надрукаваны «Прыгоды Шэрлака Холмса» (1890)
* Надрукавана «Кніга джунгляў» (1893-94)

## Спасылкі
# Уільям Тэкумсэ Шэрман

| Уільям Тэкумсэ Шэрман |
| --- |
| амер. англ.: William Tecumseh Sherman |
|  *Уільям Тэкумсэ Шэрман* |
| Мянушка | *Cump, Uncle Billy* |
| Дата нараджэння | 8 лютага 1820(1820-02-08)[…] |
| Месца нараджэння | * John Sherman Birthplace[d], Ланкастэр, акруга Фэрфілд[d], Агая, ЗША
 |
| Дата смерці | 14 лютага 1891(1891-02-14)[…] (71 год) |
| Месца смерці | * Нью-Ёрк, штат Нью-Ёрк, ЗША
 |
| Месца пахавання | * Calvary Cemetery[d]
 |
| Бацька | Чарльз Роберт Шэрман[d] |
| Маці | Mary Hoyt[d] |
| Жонка | Eleanor Boyle Ewing Sherman[d] |
| Дзеці | Eleanor Sherman Thackara[d], Thomas Ewing Sherman[d] і William Tecumseh Sherman[d] |
| Альма-матар | * Ваенная акадэмія ЗША
 |
| Месца працы | * Луізіянскі дзяржаўны ўніверсітэт
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Прыналежнасць |  Злучаныя Штаты Амерыкі |
| Род войскаў | Армія Саюза[d] |
| Гады службы |
1840-53, 1861-84 |
| Званне |

генерал-маёр (Грамадзянская вайна ў Амерыцы) Генерал армій
 |
| Камандаваў | Армія Тэнесі *(Army of the Tennessee)* (1863-64) Ваенная акруга Місісіпі *(Military Division of the Mississippi)* (1864-65) |
| Бітвы/войны |

Грамадзянская вайна ў ЗША
* бітва пры Шайла
* Віксбургская кампанія
* бітва пры Чатанузе
* бітва за Атланту
* марш Шэрмана да мора
* кампанія ў Каралінах
 |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |

**Уільям Тэкумсэ Шэрман** (англ.: William Tecumseh Sherman; 8 лютага 1820 — 14 лютага 1891) — амерыканскі палітык, ваенны і пісьменнік. Праславіўся як адзін з найбольш таленавітых генералаў Грамадзянскай вайны 1861—1865 гг., дзе ён ваяваў на баку Поўначы. У той жа час набыў сумную славу за сваю тактыку «выпаленай зямлі».

З 4 сакавіка 1869 г. па 1883 год — камандуючы генерал арміі ЗША (адпавядае больш позняй пасадзе начальніка штаба Арміі ЗША), генерал арміі. У адрозненне ад іншых генералаў Грамадзянскай вайны, паслядоўна пазбягаў умяшання ў палітыку.

Імем генерала названы танк часоў Другой сусветнай вайны (M4 Sherman), а таксама адна з гіганцкіх секвой, якая носіць імя «Генерал Шэрман» (у нацыянальным парку Секвоя ў Каліфорніі).

## Зноскі
# Дэрсу Узала (фільм, 1975)

| Дэрсу Узала  |
| --- |
| яп.: デルス・ウザーラ |
|  |
|  Жанры
 | драматычны фільм, прыгодніцкі фільм і біяграфічны фільм |
| Рэжысёр | * Акіра Курасава
 |
| Прадзюсар | * Nikolay Sizov[d]
 |
| На аснове | Dersu Uzala[d] |
| Сцэнарысты | * Акіра Курасава
* Юрый Маркавіч Нагібін[d]
 |
| У галоўных ролях | * Максім Мангужукавіч Мунзук[d]
* Юрый Мяфодзьевіч Саломін
* Svetlana Fjodorovna Daniltsjenko[d]
* Vladimir Kremena[d]
 |
| Аператары | * Asakazu Nakai[d]
* Yury Gantman[d]
* Fyodor Dobronravov[d]
 |
| Кампазітар | * Isaac Schwartz[d]
 |
| Кінакампанія | Масфільм і *невядома* |
| Працягласць | 141 хв. |
| Бюджэт | 4 000 000 $ |
| Краіны | * Японія
* СССР
 |
| Мова | руская |
| Год | ліпень 1975, 2 жніўня 1975, 25 кастрычніка 1975, 5 студзеня 1976, 15 сакавіка 1976, 19 сакавіка 1976, 31 сакавіка 1976, 1 ліпеня 1976, 16 верасня 1976, 5 кастрычніка 1976, 20 кастрычніка 1976, 25 кастрычніка 1976, 28 кастрычніка 1976, 7 лістапада 1976, 12 лістапада 1976, 22 снежня 1976, 20 студзеня 1977, 20 снежня 1977, 20 снежня 1977 і 2 сакавіка 1979 |
| IMDb | ID 0071411 |

**Дэрсу Узала** (яп.: デルス・ウザーラ; руск.: Дерсу Узала) — савецка-японскі мастацкі фільм Акіры Курасавы, створаны ў 1975 годзе па матывах твораў У. К. Арсеньева «Па Усурыйск краі» і «Дэрсу Узала». Першы фільм рэжысёра ня на японскай мове і ў той жа час адзіны, зняты ім на шырокафарматнага кінаплёнку 70-мм.

## У ролях

* Максім Мунзук — *Дэрсу Узала*
* Юрый Саломін — *Уладзімір Клаудзіевіч Арсеньеў*
* Святлана Данільчанка — *Ганна Канстанцінаўна Арсеньева, жонка В. К. Арсеньева*
* Дзіма Коршыкаў — *Вова*
* Суйменкул Чокмораў — *Чжан-бао*
* Уладзімір Крэмена — *Туртыгін*
* Аляксандр Пяткоў — *Аленцьеў*
* Міхаіл Бычкоў — *член атрада Арсеньева*
* Саветбек Джумадылаў
* Уладзімір Хрулёў
* Мікалай Волкаў — *магільшчык*
* Данііл Нетребін — *паліцэйскі прыстаў*
* Уладзімір Прыходзька — *рускі салдат*

## Узнагароды

* 1975 — залаты прыз і прэмія ФІПРЭСІ на IX Маскоўскім кінафестывалі
* 1976 — прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове
* 1976 — Прэмія «Юсі» і дыплом Асацыяцыі фінскіх крытыкаў савецкаму акцыянернаму таварыству «Космас-фільмаў» у Фінляндыі за выпуск фільма на экраны краіны
* 1977 — два прызы «Давід дзі Данатэла»: за лепшую рэжысуру замежнага фільма (Акіра Курасава) і «Спецыяльны Давід» за якасць вытворчасці («Масфільм»)
* 1977 — прэмія «Сярэбраная стужка» Італьянскага нацыянальнага сіндыката кінажурналістаў за лепшую рэжысуру замежнага фільма (Акіра Курасава)
* 1977 — спецыяльны прыз Нацыянальнай асацыяцыі пісьменнікаў і сцэнарыстаў Іспаніі за найлепшы замежны фільм, паказаны ў краіне
* 1977 — прэмія Саюза іспанскіх кінакрытыкаў за найлепшы замежны фільм (сумесна з фільмам «Бары Ліндан»)
* Прэмія французскіх кінакрытыкаў за лепшую акцёрскую гульню (Максім Мунзук)
* 1980 — найлепшы фільм сярод фільмаў 1970-х гадоў па апытанні кінакрытыкаў Перу

## Крыніцы

## Спасылкі
# 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1930-я
* 1940-я
* **1950-я 1960-я
* 1970-я
 |
| Гады: | * 1954
* 1955
* 1956
* **1957 1958
* 1959
* 1960
 |

|  |
| --- |
| **1957 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Сцяг Малайскай Федэрацыі.
Мадэль «Спутніка-1» у музеі.
* 5 студзеня: Абвешчана дактрына Эйзенхаўэра, якая стала канцэпцыяй знешняй палітыкі ЗША на Блізкім Усходзе.
* 9 студзеня: Чачэна-Інгушская АССР, скасаваная ў 1944 годзе, адноўлена ў складзе РСФСР.
* 27 студзеня: У Мінску адчынілася сярэдняя школа № 24 з паглыбленым вывучэннем замежных моў.
* 31 студзеня: У Мінску заснаваны Дзяржаўны музей Беларусі (зараз Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі).
* красавік: Пачалося выданне беларускага часопіса для дзяцей «Вясёлка».
* 31 жніўня: Малайская Федэрацыя атрымала незалежнасць у складзе Садружнасці нацый і стала членам ААН.
* 4 кастрычніка: Запушчаны «Спутнік-1», першы ў гісторыі чалавецтва штучны спадарожнік Зямлі.
* 12 лістапада: Пажар у вёсцы Буса Іванаўскага раёна здарыўся ў будынку школы і прывёў да гібелі людзей.
* 30 лістапада: У Інданезіі агенты ЦРУ, МІ-6 і АСІС здзейснілі няўдалы замах на жыццё прэзідэнта Сукарна.
* 12 снежня: У Антарктыдзе закладзеная станцыя «Усход».

## Нарадзіліся

* 15 сакавіка: Хуан Хасэ Ібарэчэ, баскскі палітык
* 9 мая: Фульвіа Калаваці, італьянскі футбаліст
* 10 мая: Сід Вішэс, брытанскі музыкант
* 27 мая: Алег Латышонак, беларускі гісторык
* 24 жніўня: Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі, беларускі баксёр
* 6 верасня: Жазэ Сакратэш, партугальскі палітычны і дзяржаўны дзеяч

## Памерлі

* 9 студзеня: Сяргей Рыгоравіч Розанаў, дзіцячы пісьменнік, празаік, драматург, тэатральны рэжысёр (нар. 7.9.1894)
* 7 сакавіка: Персі Уіндэм Льюіс, англійскі мастак, пісьменнік
* 15 красавіка: Педра Інфантэ, мексіканскі кінаакцёр
* 21 чэрвеня: Іаганес Штарк, нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскі лаўрэат па фізіцы (нар. 15.4.1874)
* 16 верасня Цы Байшы, кітайскі мастак (нар. 1.1.1864
* 4 студзеня Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч, беларускі жывапісец-пейзажыст. Бацька мастака Раісы Кудрэвіч.
# Палітычная сістэма

**Паліты́чная сістэ́ма** — гэта дынамічная сукупнасць інстытутаў, адносін і ідэй, звязаных з фарміраваннем і практычным ажыццяўленнем палітыкі, гэта значыць улады і кіравання грамадствам.

Функцыі палітычнай сістэмы:

* вызначэнне мэты ў развіцці грамадства;
* яднанне грамадства, яго інтэграцыя;
* рэгуляванне рэжыму сацыяльна-палітычнай дзейнасці ў грамадстве.

## Асноўныя формы палітычнай сістэмы

Наступныя прыклады формаў палітычнай сістэмы ўключаюць як і ўзаемавыключныя формы (такія як манархія і рэспубліка), гэтак і тыя, якія могуць існаваць адначасова (напрыклад, дэмакратыя і сацыялізм).

* Анархізм
* Дэмакратыя
* Манархія. Гэта адна з найстарэйшых палітычных сістэм, якая развілася з племянной сістэмы з адзіным кіраўніком.
* Мерытакратыя
	+ Тэхнакратыя
* Рэспубліка. Першай у гісторыі рэспублікай была Індыя, у 6 стагоддзі да н. э.
* Султанат, ісламская палітычная сістэма, якая заснавана на прынцыпах манархіі і тэакратыі.
* Ісламская дэмакратыя, ісламская і дэмакратычная палітычная сістэма, заснаваная на тэакратыі (у якасці каркасу) і дэмакратыі (згодна з ісламскімі этычнымі нормамі). Канстытуцыя Ірана заснавана на гэтым прынцыпе.
* Тэакратыя
* Вэстмінстэрская сістэма
* Феадалізм

## Палітычныя сістэмы ў антрапалогіі

Антрапалогія разглядае 4 віды палітычнай сістэмы, якія па два разбітыя на цэнтралізаваныя і нецэнтралізаваныя.

Нецэнтралізаваныя:

* Статак
* Племя

Цэнтралізаваныя:

* Правадырства
* Дзяржава

## Зноскі
# Правадырства

**Правады́рства** (англ.: chiefdom, укр.: вождівство) — дадзяржаўная палітычная структура, якая аб’ядноўвае шэраг супольнасцей і складаецца з некалькіх паралельных адзінак. Статус лідараў у іерархіі палітычных роляў прыкметна вышэйшы за статус іншых членаў грамадства. Класічнае вызначэнне паняцця *правадырства* (chiefdom) належыць Роберту Л. Карнэйра і гучыць так: правадырства ёсць «*аўтаномнай палітычнай адзінкай, што аб’ядноўвае некалькі паселішч або абшчын пад пастаянным кантролем вярхоўнага правадыра*» (Carneiro 1981: стар. 45).

Паміж племянным і дзяржаўным ладам была асобая стадыя, яе прынята называць англійскім словам *chiefdom* (ад *chief* — правадыр), што звычайна перакладаюць на беларускую як «правадырства». Вылучаюць простыя і складаныя правадырствы. Галоўнае адрозненне племя ад правадырства ў тым, што племя эгалітарнае — у ім ёсць старэйшыны, але яны не спадчынная знаць. Правадырства іерархічнае — у ім ёсць знатныя роды, у першую чаргу род правадыра. У славянскіх правадырствах VІІ—Х стст. фіксуецца спадчынная ўлада правадыроў — *князёў.* У візантыйскіх крыніцах з’ява абазначаецца тэрмінам «славінія».

На беларускіх землях правадырствы адпавядаюць старажытнабеларускім этнапалітычным аб’яднанням крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў, якія праіснавалі да другой паловы Х ст. і саступілі раннефеадальным дзяржаўным утварэнням (Полацкая дзяржава, Кіеўская дзяржава). Ва ўсходнеславянскай гістарыяграфіі такія дадзяржаўныя аб’яднанні дагэтуль традыцыйна абазначаюцца як **саюзы плямён**. Аднак ужыванне гэтага паняцця можна лічыць анахранізмам, бо супольнасці перыяду правадырстваў грунтаваліся не на родаплемянной структуры, а на тэрытарыяльнай.

## Літаратура

* *Говард Майкл*. Сучасная культурная антрапалогія. — Мінск: Тэхналогія, 1995.
* *Горский Антон*. Средневековая Русь. О чем говорят источники. — Москва: Ломоносовъ, 2016.
* *Carneiro Robert.* The Chiefdom: Precursor of the State // The Transition to Statehood in the New World. — Cambridge, 1981.
# 1799

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVII стагоддзе
* **XVIII стагоддзе XIX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1770-я
* 1780-я
* **1790-я 1800-я
* 1810-я
 |
| Гады: | * 1796
* 1797
* 1798
* **1799 1800
* 1801
* 1802
 |

|  |
| --- |
| **1799 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 27 красавіка: Армія А. В. Суворава падчас Італьянскага паходу перамагае французскую армію на рацэ Ада.
* 28 красавіка: Армія А. В. Суворава падчас Італьянскага паходу ўступае ў Мілан.
* 27 мая: Армія А. В. Суворава бярэ горад Турын.
* 18 чэрвеня: Армія А. В. Суворава падчас Італьянскага паходу перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Трэбія.
* 15 ліпеня: У Егіпце знойдзены Разецкі камень.
* 15 жніўня: Армія А. В. Суворава падчас Італьянскага паходу атрымала перамогу над французскай арміяй пры Нові.
* З 8 верасня па 10 кастрычніка адбыўся Швейцарскі паход Суворава падчас якога рускія войскі перамаглі французаў пры Сен-Гатардзе (24 верасня), Чортавым мосце (25 верасня), ля Альтдорфа (26 верасня), пры Мутэне (27 верасня), у далінах Кленталь (30 верасня) і Мутэнталь (1 кастрычніка).
* 12 верасня: Шэйх Дэрбента Алі-хан прыняў рускае падданства.
* 8 лістапада: Аляксандр Сувораў атрымаў званне генералісімуса расійскіх войскаў.

## Нарадзіліся

* 4 мая: Фларыян Бохвіц, польска-беларускі асветнік, філосаф, пісьменнік.
* 18 чэрвеня: Уільям Ласел, брытанскі астраном.
* 25 снежня: Мануэль Бульнес, прэзідэнт Чылі

## Памерлі

Марыя Гаэтана Аньезі
* 9 студзеня: Марыя Гаэтана Аньезі, італьянскі матэматык і філантроп (нар. 16.5.1718)
* 1 лютага: Фердынанд Кобель, нямецкі жывапісец
* 18 сакавіка: Адам Фрыдрых Эзер, нямецкі мастак
* 29 жніўня: Пій VI, Папа Рымскі (нар. 27.12.1717)
* 10 лістапада: Джозеф Блэк, шатландскі хімік і фізік (нар.16.4.1728).
* 14 снежня: Джордж Вашынгтон, першы прэзідэнт ЗША (нар. 22.2.1732).
* 31 снежня: Жан-Франсуа Мармантэль, французскі пісьменнік, філосаф
# Фузар Фарнсуорта — Хірша

Выраблены ў хатніх умовах фузар.
**Фузар Фарнсуорта — Хірша** — прылада, сканструяваная амерыканскім вынаходнікам Філа Тэйларам Фарнсуортам для атрымання кіраванай тэрмаядзернай рэакцыі.

У адрозненне ад многіх сістэм для атрымання кіраванай тэрмаядзернай рэакцыі, якія павольна награваюць плазму, змешчаную ў магнітную пастку, у фузары высокаэнергетычныя іёны наўпрост упрыскваюцца ў вобласць, дзе адбываецца тэрмаядзерная рэакцыя. Рэалізацыя гэтай канцэпцыі мяркуецца, дасць магчымасць значна паменшыць памеры і кошт тэрмаядзернага рэактара. Для ўтрымання плазмы ў фузары выкарыстоўваецца метад электрастатычнага ўтрымання плазмы.

Ідэя фузара у розных мадыфікацыях была выкарыстана ў працах такіх навукоўцаў як Уільям Кронк Элмар, Джэймс Леслі Так і Кен Уотсан, пазней Джордж Майлі. З 1994 па 2006 год Роберт Басард па кантракце з ВМС ЗША пабудаваў некалькі мадэляў рэактараў Поліўэл.

Ні адзін варыянт фузара Фарнсуорта, створаны на дадзены момант, не наблізіўся блізка да крытэрыя Лоўсана. Сусветныя ўрады не разглядаюць гэты выгляд рэактара як перспектыўны і вядуць распрацоўкі рэактараў іншых тыпаў, часцей за ўсё такамакаў. У прыватнасці найбуйнейшы такамак будуецца ў рамках міжнароднага праекта ITER.

## Зноскі

## Спасылкі

* Richard Hull, The Farnsworth/Hirsch Fusor / Bell Jar, Vol.6, No..3/4, Summer/Autumn 1997 (англ.)
* Tom Ligon, The world's Simplest Fusion Reactor, And How to Make It Work / Analog Science Fiction and Fact, December 1998  (англ.)
* Matthew Smith, Confining plasma in a spherically-канвергентных electrostatic potential well: the Farnsworth-Hirsch fusor, 2005  (англ.)
# Ісламскі свет

Адсоткi насельніцтва ісламу ў кожнай краіне. Палітычная карта свету
Усяго ў свеце налічваецца больш за 50 краін, якія з большай ці меншай падставай можна аднесці да ісламскага свету. У якасці фармальнага крытэрыю можа выкарыстоўвацца членства ў ісламскіх міжнародных арганізацыях, найперш у Арганізацыі Ісламскага Супрацоўніцтва (былая Арганізацыя Ісламскай Канферэнцыі). Гэтая арганізацыя аб’ядноўвае не толькі краіны з большасцю мусульманскага насельніцтва, але і тыя дзяржавы, у якіх ва ўладзе знаходзяцца кіраўнікі-мусульмане, альбо краіны са значнай мусульманскай меншасцю і зацікаўленасцю ў супрацоўніцтве з ісламскім светам. Сярод краін, якія толькі ўмоўна можна лічыць мусульманскімі, варта згадаць, у прыватнасці, Габон, Уганду, Гаяну і Сурынам.

## Крытыка

Існуе ўяўленне аб некарэктнасці саміх тэрмінаў «ісламскі свет» і «мусульманскі свет». Па меркаванні некаторых аўтараў, само выкарыстанне такіх выразаў спрыяе ўзмацненню экстрэмізму і т. н. «ісламізму» (палітычнага ісламу). У якасці альтэрнатывы прапануецца выкарыстоўваць такія выразы, як «мусульмане ва ўсім свеце», «краіны з пераважнай колькасцю мусульман», «сусветныя мусульманскія супольнасці», «мусульмане ў краінах па ўсім свеце». З гістарычнага пункту гледжання, у англамоўнай літаратуры выкарыстоўваюцца таксама ўдакладняючыя назвы «ісламізаваны свет», «ісламізаваная цывілізацыя» і больш прыватныя вытворныя ад іх, напрыклад, «персіянізаваны свет», «інда-ісламізаваны свет».
# Бекон

| Бекон |
| --- |
|  |
| Food energy | 2 326 джоўль |
| Код MCN | 0210.12.00 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Бекон
**Беко́н** (англ.: bacon) — засоленая ахалоджаная палавіна свіной тушы, без ніжніх канечнасцей, пазваночніка, касцей таза, грудзіны.

Характарызуецца нятлустым сакавітым мясам, пранізаным роўнымі слаямі сала, а таксама белай тонкай скурай без плямаў і пашкоджанняў. Для атрымання бекону выкарыстоўваюць маладых (6-8 месяцаў) свіней мяснога тыпу, якія адкормліваюцца па спецыяльнай схеме (беконны адкорм). Салёны бекон служыць паўфабрыкатам для атрымання гатовых мясных прадуктаў (грудзінкі, карэйкі, шынкі і іншых). Вэнджаны бекон — гатовая да ўжывання вэнджаная пасоленая і вызваленая ад костак свіная грудзінка з 2 — 3 праслойкамі мышачнай тканкі. Вэнджаны бекон, як і грудзінку, выкарыстоўваюць для халодных закусак, прыгатавання супоў (напрыклад, гарохавага) і іншых страў.

Бекон распаўсюдзіўся па Еўропе пачынаючы з канца 18 ст. ў сувязі з поспехамі англічан у развядзенні мясных парод свінняў. З сярэдзіны 19 ст., калі бекон стаў папулярны ў асяроддзі беларускай шляхты, канкурэнцыю англійскаму бекону складаў дацкі. У англійскай кухні бекон, як правіла, выкарыстоўваецца не самастойна, а як смакавы дадатак у іншыя стравы — пудынгі, яечню і г. д.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Белы А.* Бекон // Праект «Наша ежа»
# Спіральная галактыка

Прыклад спіральнай галактыкі, Галактыка «Круцёлка» (Pinwheel) (аб'ект спісу Месье 101 або NGC 5457)
**Спара́льная гала́ктыка** (пазначаецца *S*) — адзін з асноўных тыпаў галактык, разнавіднасць галактык у паслядоўнасці Хабла, якія характарызуюцца наступнымі фізічнымі ўласцівасцямі:

* значны сумарны вярчальны момант;
* складаюцца з цэнтральнага балджа (амаль сферычнага патаўшчэння), акружанага дыскам:
	+ балдж мае падабенства з эліптычнай галактыкай, якая змяшчае мноства старых зорак — так званае «Насельніцтва II» — і нярэдка звышмасіўную чорную дзірку ў цэнтры;
	+ дыск з'яўляецца плоскай вярчальным утварэннем, якое складаецца з міжзоркавага рэчыва, маладых зорак «Насельніцтва I» і рассеяных зоркавых скопішчаў.

Спіральныя галактыкі названы так, таму што маюць усярэдзіне дыска яркія рукавы зоркавага паходжання, якія амаль лагарыфмічна распасціраюцца з балджа. Хоць часам іх нялёгка адрозніць (напрыклад, у флакулентных спіралях), гэтыя рукавы служаць асноўнай прыкметай, па якой спіральныя галактыкі адрозніваюцца ад лінзападобных галактык, для якіх характэрна дыскавая будова і адсутнасць ярка выяўленай спіралі. Спіральныя рукавы ўяўляюць сабою вобласці актыўнага зоркаўтварэння і складаюцца па большай частцы з маладых гарачых зорак; менавіта таму рукавы добра вылучаюцца ў бачнай частцы спектру. Абсалютная большасць назіраных спіральных галактык круціцца ў бок закручвання спіральных галін.

Схема спіральнай галактыкі, выгляд у профіль
Дыск спіральнай галактыкі звычайна акружаны вялікім сфераідальным гало, якія складаюцца са старых зорак «Насельніцтва II», большасць якіх засяроджана ў шаравых скопішчах, якія верцяцца вакол галактычнага цэнтра. Такім чынам, спіральная галактыка складаецца з плоскага дыска са спіральнымі рукавамі, эліптычнага балджа і сферычнага гало, дыяметр якога блізкі да дыяметра дыска.

Шматлікія (у сярэднім дзве з трох) спіральныя галактыкі маюць у цэнтры перамычку (*«бар»*), ад канцоў якой адыходзяць **спіральныя рукавы**. У рукавах утрымліваецца значная частка пылу і газу, таксама мноства зоркавых скопішчаў. Рэчыва ў іх круціцца вакол цэнтра галактыкі пад дзеяннем гравітацыі.

Наша Галактыка, як дэманструюць нядаўнія (2005) назіранні ў ІЧ-дыяпазоне на Касмічным тэлескопе імя Спітцэра і шматгадовыя радыёастранамічныя назіранні, таксама адносіцца да спіральных галактык з перамычкай.

Маса спіральных галактык дасягае 1012 мас Сонца.

## Размяшчэнне Сонца

Сонца цікава тым, што размешчана паміж спіральных рукавоў Галактыкі і робіць абарот вакол цэнтра Галактыкі дакладна за той ж час, што і спіральныя рукавы. Як следства, Сонца не перасякае вобласці актыўнага зоркаўтварэння, у якіх часта ўспыхваюць звышновыя — крыніцы пагібельнага для жыцця выпраменьвання.

## Спіральныя галактыкі

* Млечны Шлях (наша Галактыка)
* Туманнасць Андрамеды
* Галактыка Трохвугольніка

## Гл. таксама

* Спіс галактык
* Спіс спіральных галактык

## Зноскі
# Кал

| Кал |
| --- |
|  |
| Вывучаецца ў | біялогія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Кал у кантэйнерах для аналізаў **Кал** (лац.: faeces, фекаліі, экскрыменты) — сукупнасць адходаў жыццядзейнасці і неперавараных рэшткаў ежы жывёл і чалавека, што выдзяляюцца ў навакольнае асяроддзе з дыстальнага заканчэння кішачніка ў працэсе акту дэфекацыі.

## Аналізы кала

У медыцыне па аналізах кала (капраграме) можна даведацца пра функцыянаванні арганізма, перш за ўсё аб стане працэсаў пераварвання ежы ў стрававальным аддзеле, аб працы жоўцьвыводнай сістэмы, аб бактэрыяльным балансе тоўстай кішкі, аб наяўнасці схаваных крывацёкаў з ЖКТ (тэст на ўтоеную кроў), а таксама выявіць паразітаў (гельмінтаў) у кішачніку, што дазваляе выявіць іх прысутнасць і ў іншых частках арганізма (гл. мазгавік).

## Гл. таксама

* Гной
* Капраліты
* Капрафагія
* Гаўно мастака