# Хрысціянская царква

Сярэднявечная ілюстрацыя Эклесіі з манускрыпта «Hortus deliciarum» Герады Ландсбергскай, XII стагоддзе.
**Хрысція́нская царква́** (праз ням.: Kirche; ад грэч. κυριακός — «[Дом] Божы»; у Новым Запавеце — стар.-грэч.: ἐκκλησία (*ekklêsia*), што азначае «сход», утворана ад дзеяслова *ekkaleô*, «я прызываю»; лац.: ecclesia, сір. ܥܕܬܐ, ням.: Gemeinde; *дом Гасподні*, ад грэч. Κυριακόν) — рэлігійная абшчына, заснаваная Ісусам Хрыстом, ці арыгінальная інстытуцыя, якую разумеюць розныя хрысціянскія канфесіі як сапраўднае цела хрысціян.

У хрысціянскім багаслоўі Царква — створаны Ісусам Хрыстом духоўны саюз верных яму людзей, якія аб’яднаны хрысціянскай верай, прынцыпамі духоўнага жыцця і вядуць адзінае богаслужэбнае жыццё пад кіраўніцтвам свяшчэннаслужыцеляў, якія захоўваюць апостальскую пераемнасць. Згодна з Евангеллем, Ісус Хрыстос сказаў: «Я збудую Царкву Маю, і брамы пякельныя не адолеюць яе» (Мф 16:18), таму Царква — гэта «Царква Бога жывога, стоўп і аснова ісьціны» (1Цім 3:15). Паводле хрысціянскага вучэння, Царква была створана Хрыстом для выратавання людзей і перамянення ўсяго свету. Апостал Павел называў Царкву «целам Хрыстовым», у якім галава — Хрыстос, а кожны хрысціянін з’яўляецца яе членам. Таксама тэрмін часта выкарыстоўваецца ў навуцы як сінонім самога хрысціянства, нягледзячы на тое, што яно складаецца з мноства розных цэркваў і дэнамінацый, многія з якіх дагматычна прэтэндуюць на тое, каб быць адзінай сапраўднай царквой. Акрамя таго, царквой называюць канкрэтны храм, у якім рэгулярна праводзяцца набажэнствы.

Чатыры ўласцівасці Царквы, упершыню сфармуляваныя ў Нікеа-Цараградскім Сімвале веры (381 год), заключаюцца ў тым, што Царква з’яўляецца адзінай, святой, саборнай (кафалічнай) і апостальскай.

## Этымалогія

Звон, гукам якога склікаюць людзей быць разам для агульнай справы.
У грэчаскай хрысціянскай традыцыі, уключаючы новазапаветную і святаайцоўскую, царкву абазначаюць словам *эклесія* (стар.-грэч.: ἐκκλησία — «сход»). Гэта прамы пераклад на грэчаскую мову яўрэйскага слова *кагал* (іўр.: קהל). У Старажытнай Грэцыі гэтае слова азначала скліканы народны сход грамадзян поліса (эклесію), а ў хрысціянстве яно пачало азначаць хрысціянскую абшчыну на зямлі і тых, хто выратаваўся на нябёсах. Большасць раманскіх і кельцкіх моў выкарыстоўваюць вытворныя ад гэтага слова, атрыманыя ў спадчыну або запазычаныя з лацінскай формы *ecclesia*. Ад слова *ἐκκλησία* таксама паходзіць назва дысцыпліны «эклезіялогія» — раздзела хрысціянскага багаслоўя, які асвятляе пытанні, звязаныя з Царквой.

У беларускай мове, як і ў большасці славянскіх моў (рускае *церковь*, балгарскае *църква*, славенскае *cerkev*), тэрмін узыходзіць да грэчаскага прыметніка *Κυριακόν* («Гасподняе, тое, што належыць Госпаду»), ад якога таксама паходзіць назва царквы ў германскіх мовах (англійскае *church*, нямецкае *Kirche*). Згодна з этымалагічным слоўнікам Макса Фасмера, перш чым трапіць у славянскія мовы, слова прайшло праз германскія дыялекты. Хрысціянскія храмы часам называлі *kuriakon* на грэчаскай мове пачынаючы з IV стагоддзя, але словы *ekklēsia* і *basilikē* (базіліка) былі больш распаўсюджанымі.

## Гісторыя

Беларускі абраз, які адлюстроўвае сашэсце Святога Духа. Дзень Пяцідзесятніцы лічыцца «днём нараджэння Царквы».
Хрысціянская царква зарадзілася ў рымскай Іўдзеі ў першым стагоддзі нашай эры, грунтуючыся на вучэнні Ісуса Хрыста, які сабраў вакол сябе першых вучняў. Гэтыя вучні пазней сталі вядомымі як «хрысціяне». Згодна са Свяшчэнным Пісаннем, Ісус загадаў ім распаўсюджваць яго вучэнне па ўсім свеце. Для большасці хрысціян свята Пяцідзесятніцы ўяўляе сабой дзень нараджэння Царквы, што азначалася сашэсцем Святога Духа на сабраных вучняў. З самых ранніх дзён хрысціяне прымалі неіўдзеяў (язычнікаў) без патрабавання поўнага прыняцця іўдзейскіх звычаяў (такіх як абразанне). Некаторыя гісторыкі лічаць, што канфлікт з іўдзейскімі рэлігійнымі ўладамі хутка прывёў да выгнання хрысціян з сінагог у Іерусаліме.

Распаўсюджванне хрысціянства. Сінім колерам пазначаны пераважна хрысціянскія рэгіёны да 325 года, блакітным — да 600 года.
Існуе меркаванне, што называць ранняе хрысціянства «асобнай рэлігійнай традыцыяй» некарэктна, бо да сярэдзіны II стагоддзя рух паслядоўнікаў Ісуса лічыўся адным з напрамкаў іўдаізму. Вучэнні розных груп ранніх хрысціян значна адрозніваліся, ажно да адрознення ад сучаснага хрысціянства ў асноўных пастулатах пра Бога і Ісуса. Напрыклад, частка ранніх хрысціян бачыла ў Ісусе толькі прарока. Паколькі большасць хрысціян сёння згодныя з вучэннем Нікейскага Сімвала веры, сучасныя хрысціянскія багасловы схільныя лічыць, што спрэчкі ў раннім хрысціянстве адлюстроўвалі канфлікт адзінай артадаксальнай пазіцыі з меншасцю ератыкоў. Іншыя навукоўцы лічаць, што ранняе хрысціянства было фрагментарным, з адначасова існуючымі канкуруючымі плынямі. Калі да канца III стагоддзя адна з груп, умоўна «паўліяне», паслядоўнікі апостала Паўла, стала дастаткова моцнай, яна здушыла іншыя групы і заявіла, што яе вучэнне заўсёды было пазіцыяй большасці, а яе сапернікі былі «ератыкамі». На думку гэтых навукоўцаў, дадзеная група і стала цяперашняй Хрысціянскай царквой.

Царква паступова распаўсюджвалася па Рымскай імперыі і за яе межамі, набываючы буйныя цэнтры ў такіх гарадах, як Іерусалім, Антыёхія і Эдэса. Рымскія ўлады пераследавалі царкву, таму што хрысціяне адмаўляліся прыносіць ахвяры рымскім багам і аспрэчвалі імперскі культ. Царква была легалізавана ў 313 годзе (Міланскі эдыкт), а потым прасоўвалася імператарамі Канстанцінам I і Феадосіем I у IV стагоддзі як дзяржаўная царква Рымскай імперыі. Пасля таго, як імператар Канстанцін Вялікі надаў хрысціянству афіцыйны статус, гэтая царква стала «царквой, якая перамагае» (лац.: ecclesia triumphans). У поўнай меры гэты статус замацаваўся ў 380 годзе, калі Феадосій Вялікі зрабіў хрысціянства адзінай афіцыйнай і дзяржаўнай рэлігіяй. У тым жа годзе ён пастанавіў, што толькі паслядоўнікі трынітарнага хрысціянства маюць права называцца каталіцкімі хрысціянамі, у той час як усе іншыя лічацца ератыкамі.

Ікона з выявай Канстанціна I Вялікага, у суправаджэнні епіскапаў Першага Нікейскага сабора (325 год), якія трымаюць Нікеа-Цараградскі Сімвал веры 381 года.
Нават пасля расколу Рымскай імперыі Царква заставалася адносна адзінай інстытуцыяй, акрамя Старажытнаўсходніх цэркваў, якія аддзяліліся раней. Яна стала цэнтральнай установай імперыі, асабліва на Усходзе (Візантыйская імперыя), дзе Канстанцінопаль пачаў разглядацца як цэнтр хрысціянскага свету дзякуючы сваёй эканамічнай і палітычнай магутнасці. З распаду Заходняй імперыі ў V стагоддзі рымская царква стала для Заходняй Еўропы галоўным сувязным звяном з рымскай цывілізацыяй. У той час як на Захадзе артадаксальная царква канкурыравала з арыянскімі і язычніцкімі вераваннямі германскіх кіраўнікоў, пашыраючыся на Ірландыю, Германію і Скандынавію, на Усходзе хрысціянства распаўсюджвалася сярод славян.

Вялікаму царкоўнаму расколу 1054 года, які падзяліў адзіную Хрысціянскую царкву на Праваслаўную і Каталіцкую, папярэднічалі некалькі стагоддзяў дагматычных і іерархічных спрэчак. Нягледзячы на працяглыя трэнні паміж Епіскапам Рыма і ўсходнімі патрыярхамі, змена лаяльнасці Рыма з Канстанцінопаля на франкскага караля Карла Вялікага накіравала царкву да канчатковага падзелу.

У XVI стагоддзі ў Еўропе пачаўся рух Рэфармацыі, падчас якога лютэране і рэфармацкія паслядоўнікі Кальвіна і Цвінглі аддзяліліся ад Каталіцкай царквы. У гэты ж час шэраг нетэалагічных спрэчак прывёў да Англійскай Рэфармацыі і незалежнасці Царквы Англіі. У эпоху геаграфічных адкрыццяў і імперыялізму Заходняя Еўропа распаўсюдзіла каталіцкія і пратэстанцкія цэрквы па ўсім свеце, асабліва ў Амерыцы. Па стане на 2022 год агульная колькасць людзей, ахрышчаных у той ці іншай хрысціянскай царкве, складае больш за 2,5 мільярда чалавек.

## Багаслоўе і межы Царквы

Існаванне Хрыстовай царквы як пэўнага наўменальнага прынцыпу не з’яўляецца ўсеагульнай відавочнасцю, таму ад хрысціяніна патрабуецца вера ў яе. Аб гэтым прама кажа Нікеа-Цараградскі Сімвал веры: *«Веру ў Адзіную, Святую, Саборную і Апостальскую царкву»*, які прызнаецца ў гістарычных цэрквах і большасці пратэстанцкіх канфесій. Асаблівасцю дагматыкі большасці хрысціянскіх канфесій з’яўляецца тэзіс аб немагчымасці выратавання вернікаў па-за Царквой (лац.: Extra Ecclesiam nulla salus — «па-за Царквой няма выратавання»), хаця межы Царквы ў розных канфесіях вызначаюцца па-рознаму.

У Новым Запавеце змяшчаецца шэраг вобразаў, якія раскрываюць хрысціянскае разуменне Царквы і яе ролі. Сярод іх вылучаюцца вобраз вінаградніка і вінаграднай лазы з яе галінамі, вобразы пастыра і стада, рыбалоўнага невада і засеянага поля. Таксама прысутнічаюць вобразы будынка, які ўзводзіцца, дома і града Божага. Акрамя таго, Царква параўноўваецца з шлюбным саюзам, нявестай Хрыстовай, маці вернікаў, а таксама з целам, дзе галавой з’яўляецца Хрыстос. Усе гэтыя вобразы раскрываюць розныя бакі сусветнага аб’яднання вернікаў, якое прайшло скрозь стагоддзі.

### Каталіцызм

Каталіцкая царква лічыць сябе сапраўднай Царквой Хрыстовай. У канстытуцыі Другога Ватыканскага сабору «Lumen Gentium» (1964) запісана:
«Гэта і ёсць адзіная Царква Хрыстова, якую мы вызнаём у Сімвале веры як адзіную, святую, кафалічную і апостальскую… Гэтая царква, усталяваная і ўладкаваная ў свеце гэтым як грамадства, знаходзіцца ў Каталіцкай царквы, якая кіруецца пераемнікам Пятра і Епіскапамі ў зносінах з ім».

У дакуменце 2007 года Кангрэгацыі веравучэння тлумачыцца, што «знаходзіцца» (subsists) азначае гістарычную бесперапыннасць і сталасць усіх элементаў, устаноўленых Хрыстом у Каталіцкай царкве, у якой канкрэтна знаходзіцца Царква Хрыста на зямлі. Разам з тым, Каталіцкая царква заклікае да павагі спадчыны іншых хрысціянскіх цэркваў, лічачы, што ў іх можна знайсці элементы асвячэння і ісціны, галоўнымі з якіх з’яўляюцца сапраўдныя таінствы і апостальская пераемнасць. Католікі вераць, што толькі карпаратыўныя аб’яднанні хрысціян, якія кіруюцца епіскапамі з сапраўднымі святымі пасвячэннямі, могуць быць прызнаны «цэрквамі» ў поўным сэнсе гэтага слова.

### Праваслаўе

Манастыр Мар-Матай (заснаваны ў 363 годзе), які належыць да дахалкідонскай Сірыйскай праваслаўнай царквы.
Згодна з праваслаўным катэхізісам мітрапаліта Філарэта (Драздова), «Царква ёсць ад Бога ўсталяванае грамадства людзей, злучаных праваслаўнай верай, законам Божым, свяшчэннаначаллем і таінствамі». Найбольш распаўсюджаны пункт гледжання заключаецца ў тым, што сусветная Царква супадае з межамі сусветнага праваславія, а тыя, хто знаходзіцца па-за яе кананічнымі межамі, могуць належаць да яе «нябачна». У афіцыйных дакументах Рускай праваслаўнай царквы падкрэсліваецца, што хаця выратаванне можа быць здабыта толькі ў Царкве Хрыстовай, супольнасці, якія адпалі ад адзінства з праваслаўем, ніколі не разглядаліся як цалкам пазбаўленыя ласкі Божай.

Дыскусійным з’яўляецца пытанне аб наяўнасці ў іншаслаўных канфесіях сапраўднага свяшчэнства і лагоднасці таінстваў. Адсутнасць у Праваслаўнай царкве адзінага органа настаўніцтва робіць магчымым суіснаванне розных пунктаў гледжання — ад экуменістычных да строгіх, якія адмаўляюць усялякую далучанасць да Царквы неправаслаўных. Практыка называць сябе «кафалічнымі» і «сусветнымі» абсалютна чужая духу Старажытнаўсходніх праваслаўных цэркваў (дахалкідонскіх), якія лічаць, што сапраўдная ўніверсальнасць можа існаваць толькі ў сходзе ўсіх цэркваў, згуртаваных у імя прынцыпу неабходнасці асноў хрысціянства. Усе такія цэрквы захоўваюць паміж сабой зносіны ў духу, што дае найвышэйшае яднанне веры і міласэрнасці.

### Пратэстанцкія традыцыі

Метадысцкія прапаведнікі праводзяць служэнне пад адкрытым небам у Паўночнай Амерыцы.
У евангельскім пратэстантызме царкоўную ідэнтычнасць вызначаюць выключна вернасцю вучэнню, апісанаму ў Новым Запавеце. Традыцыйнае разуменне зводзіцца да таго, што ні таінствы, ні гістарычнасць рукапакладанняў не з’яўляюцца гарантыяй «хрысціянскасці» якой-небудзь царквы; толькі вернае захаванне паслушэнства Слову Божаму робіць людзей дзецьмі Божымі. Для многіх пратэстантаў Хрысціянская царква мае два кампаненты: бачную царкву, у якой прапаведуецца Слова Божае, і нябачную царкву, якая ўключае ўсіх, хто сапраўды выратаваны. Паняцце «апостальскай пераемнасці» тлумачыцца як бесперапынная пераемнасць пропаведзі і вучэння, а не абавязковага рукапакладання.

Лютэранскія цэрквы традыцыйна лічаць, што іх традыцыя прадстаўляе сапраўдную бачную Царкву, аднак вучаць, што ёсць сапраўдныя хрысціяне і ў іншых канфесіях, якія прапаведуюць Слова Божае, хоць і з дамешкам памылак. Аўгсбургскае вызнанне вучыць, што вера, якую вызнаваў Лютэр, не з’яўляецца чымсьці новым, а ёсць сапраўднай каталіцкай верай.

Англікане звычайна разумеюць сваю традыцыю як галіну гістарычнай каталіцкай Царквы і як сярэдні шлях («via media») паміж рымскім каталіцызмам і рэфармацкім хрысціянствам. У сваю чаргу, рэфармацкая тэалогія таксама вызначае Царкву як нябачную і бачную, дзе апошняя з’яўляецца ўстановай для выраратавальнай дзейнасці Бога, якую Жан Кальвін называў «нашай маці».

Баптысты настойваюць на тым, што толькі баптысцкія цэрквы могуць прасачыць свой радавод бесперапынна да часоў Новага Запавету, і таму толькі яны з’яўляюцца сапраўднымі цэрквамі, якія могуць законна здзяйсняць таінствы хрышчэння і еўхарыстыі.

## Царква і дзяржаўная ўлада

Хрысціянка прымае пакутніцкую смерць пры імператары Нероне. Карціна Генрыха Семірадскага.
Новы Запавет прадпісвае вернікам ставіцца да дзяржаўнай улады як да Божага ўстанаўлення: «дык аддайце кесару кесаравае, а Божае Богу» (Лк 20:25). Разам з тым у багаслоўі застаецца дыскусійным пытанне, ці варта расцэньваць як Божае ўстанаўленне любую персону ў дзяржаўнай іерархіі, бо ў гісторыі было нямала выпадкаў ганенняў на Царкву з боку ўладаў. Так, паводле шэрагу тэорый, пад «лікам звера» ў Апакаліпсісе зашыфравана імя імператара Нерона, які арганізоўваў жорсткія пераследы. На думку шэрагу пратэстанцкіх багасловаў, Новы Запавет зацвярджае прынцып аддзялення Царквы ад дзяржавы, бо ўмяшанне дзяржавы ў справы царквы пазбаўляе хрысціянства духоўнай прыгажосці.

Гістарычна сфарміраваліся два асноўныя тыпы адносін паміж царквой і свецкімі ўладамі на працягу сярэднявечча. Першым тыпам з’яўляецца прымат свецкай улады над духоўнай (цэзарапапізм), які існаваў на практыцы ў Візантыі. Нягледзячы на афіцыйны прынцып «сімфоніі», імператар фактычна кантраляваў абранне патрыярхаў і ўмешваўся ў дагматычныя спрэчкі. Другім тыпам стаў прымат духоўнай улады над свецкай (папацэзарызм), які пачаў афармляцца ў Заходняй Рымскай імперыі пасля яе распаду, дзе сцвярджалася, што духоўная ўлада важнейшая за свецкую.

У Расіі ўзаемаадносіны ўладаў таксама мяняліся: патрыяршае кіраванне было скасавана Пятром I і заменена Свяцейшым Сінодам, які падпарадкоўваўся непасрэдна манарху. Сёння ў большасці канстытуцый свету дэкларуецца свабода сумлення і аддзяленне царквы ад дзяржавы, аднак ёсць краіны з афіцыйнай дзяржаўнай рэлігіяй (Данія, Нарвегія, Грэцыя) або з заключанымі канкардатамі з Каталіцкай царквой (Польшча, Партугалія).

## Сусветнае хрысціянства

Царква Святога Андрэя ў Дарджылінгу, Індыя.
Шэраг гісторыкаў адзначае «глабальны зрух» хрысціянства ў XX стагоддзі: з рэлігіі, якая ў значнай ступені існавала ў Еўропе і Амерыцы, яна ператварылася ў рэлігію, прадстаўленую пераважна на глабальным Поўдні. Каб перадаць глабальную прыроду хрысціянскай рэлігіі, выкарыстоўваюцца тэрміны «сусветнае хрысціянства» або «глабальнае хрысціянства». Аднак тэрмін часта факусуецца менавіта на «незаходнім хрысціянстве», якое ахоплівае выпадкі хрысціянскай веры ў Азіі, Афрыцы і Лацінскай Амерыцы, а таксама дыяспарныя формы ў Заходняй Еўропе і Паўночнай Амерыцы.

## Гл. таксама

* Гісторыя хрысціянства
* Царкоўная архітэктура
* Экуменізм
* Спіс хрысціянскіх канфесій

## Крыніцы

↑ Паказаць кампактна
## Літаратура

* *Леонов В. А.* Церковь // *Большая российская энциклопедия*. — 2022.
* Христианство // *Электронная еврейская энциклопедия*.
* Иудеохристиане // *Электронная еврейская энциклопедия*.
* *Армстронг К.* Святой Павел. Апостол, которого мы любим ненавидеть = St. Paul: The Apostle We Love to Hate (Icons). — М.: Альпина нон-фикшн, 2016. — 250 с. — ISBN 978-5-91671-601-6.
* *Ehrman, Bart D.* The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings (англ.). — 6th. — Oxford University Press, 2015. — ISBN 978-0190203825.
* *Simon M.* From Greek Hairesis to Christian Heresy(англ.) // *Early Christian Literature and the Classical Intellectual Tradition. In honorem Robert M. Grant*. — 1979. — С. 101—115.
* L’Église Chrétienne (фр.).  Larousse.
* *Elstad, Hallgeir*. Ecclesia triumphans (нарв.).  Store norske leksikon.
* *Elwell, W., Comfort, P. W.* Tyndale Bible Dictionary (англ.). — Tyndale House Publishers, 2001. — ISBN 0-8423-7089-7.