# Ä

| Літара лацініцы A з умляўтам |
| --- |
| Ää |
|

Выява

 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ◄ | À | Á | Â | Ã | **Ä** | Å | Æ | Ç | È | ► |
| ◄ | à | á | â | ã | **ä** | å | æ | ç | è | ► |

 |
| **Характарыстыкі** |
| **Назва** | **Ä**: latin capital letter a with diaeresis **ä**: latin small letter a with diaeresis |
| **Юнікод** | **Ä**: U+00C4 **ä**: U+00E4 |
| **HTML-код** | **Ä**‎: `&#196;` *ці* `&#xc4;` **ä**‎: `&#228;` *ці* `&#xe4;` |
| **UTF-16** | **Ä**‎: 0xC4 **ä**‎: 0xE4 |
| **URL-код** | **Ä**: %C3%84 **ä**: %C3%A4 |
| **Мнемоніка** | **Ä**: `&Auml;` **ä**: `&auml;` |

**Ä**, **ä** (a з умляўтам / трэ́май) — літара пашыранага лацінскага алфавіта. Выкарыстоўваецца ў германскіх мовах: нямецкай і шведскай, і ў некаторых іншых мовах: фінскай, эстонскай, славацкай, казахскай.

Часцей за ўсё пазначае гукі [ɛ] або [æ], утвараецца з лацінскай літары **A a** і ўмляўта альбо трэмы (◌̈).

## Як самастойная літара

Літара Ä сустракаецца як самастойная літара ў фінскім, шведскім, скольт-саамскім, карэльскім, эстонскім, люксембургскім, паўночнафрызскім, сатэрландскім, эміліяна-раманьёльскім, ратуманскім, славацкім, татарскім, казахскім, гагаузскім, нямецкім і туркменскім алфавітах, дзе яна абазначае галосны гук. У фінскай, казахскай, туркменскай і татарскай гэта заўсёды [æ]; у шведскай і эстонскай рэгіянальныя адрозненні, а таксама становішча літары ў слове дапускаюць альбо [æ], альбо [ɛ]. У нямецкай і славацкай мовах Ä расшыфроўваецца як [ɛ] (або архаічнае, але правільнае [æ]). У лацінізацыі нанкінскай мандарынскай мовы Ä расшыфроўваецца як [ɛ].

У скандынаўскіх краінах галосны гук [æ] першапачаткова запісваўся як «Æ», калі хрысціянізацыя прывяла да таго, што былыя вікінгі пачалі выкарыстоўваць лацінскі алфавіт прыкладна ў 1100 годзе нашай эры. Літара Ä ўзнікла ў нямецкай, а затым і ў шведскай мове ў выніку першапачатковага напісання літары E ў AE па-над літарай A, якая з часам спрасцілася да дзвюх кропак. У ісландскім, фарэрскім, дацкім і нарвежскім алфавітах «Æ» па-ранейшаму выкарыстоўваецца замест Ä.

Фінская мова выкарыстоўвала шведскі алфавіт на працягу 700 гадоў, пакуль Фінляндыя была часткай Швецыі. Хоць ідэі германскага ўмляўта ў фінскай мове не існуе, фанема /æ/ існуе. Эстонская мова набыла гэту літару дзякуючы шырокаму знаёмству з нямецкай мовай, у тым ліку з ніжненямецкай на працягу стагоддзяў эфектыўнага кіравання прыбалтыйскіх немцаў, і са шведскай мовай на працягу 160 гадоў існавання Эстоніі ў складзе Шведскай імперыі да 1721 года.

Літара таксама выкарыстоўваецца ў некаторых алфавітах цыганскай мовы.

## Казахская мова

У казахскай лацінцы ўзору 2021 года літара Ä выкарыстоўваецца для лацінізацыі літары шва (Ә ә). Абазначае гук [æ].

## Нямецкая мова

У нямецкай мове Ä абазначае ўмляўт-форму [aː] ([a] у кароткім выглядзе), у выніку чаго атрымліваецца [ɛː] (або [eː] для многіх размаўлялых) у выпадку доўгага [aː] і [ɛː] у выпадку кароткага [a]. Па-нямецку літара называецца *Ä* (вымаўляецца як [ɛː]) альбо *Umlaut-A* (умляўт-A).

У нямецкіх слоўніках літара адпавядае A, а ў нямецкіх тэлефонных даведніках літара адпавядае AE. Літара таксама сустракаецца ў некаторых мовах, якія прынялі нямецкія назвы або варыянты напісання, але не з’яўляецца часткай алфавітаў гэтых моў. Нядаўна яна была ўведзена ў ольстэрска-шатландскае пісьмо Адраджэння.

## Эмільяна-раманьёльскія дыялекты

У эмільяна-раманьёльскіх дыялектах Ä выкарыстоўваецца для абазначэння [æ], які сустракаецца ў некаторых эмільянскіх дыялектах, напрыклад, у балонскім *bän* [bæŋ]? «добры, шчасны» і *žänt* [zæŋt]? «людзі».

## Зноскі

## Спасылкі

* Ä на сайце Scriptsource.org (англ.)
* ä на сайце Scriptsource.org (англ.)