Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dolby Digital

Лагатып Dolby Digital
**Dolby Digital (AC-3, ATSC A / 52)** — сістэма лічбавага шматканальнага гуку для кінематографа, распрацаваная фірмай «Dolby Laboratories, Inc.» у 1991 годзе.

Кінаплёнка з лічбавым і аналагавым гукам
Фармат стандартызаваны *Advanced Television Systems Committee*, яму прысвоены код A / 52, *Dolby Digital (DD)* з’яўляецца гандлёвай маркай.

Сучасныя сістэмы Dolby Digital уключаюць у сябе шэсць каналаў аб'ёмнага лічбавага гуку. Левы, цэнтральны і правы франтальныя каналы дазваляюць вызначыць пазіцыю крыніцы гуку на экране. Асобныя «падзеленыя» левы і правы заднія бакавыя каналы ўзмацняюць адчуванне прысутнасці, ствараючы аб'ём. А дадатковы нізкачастотны канал дадае напал дзеянням на экране.

Гукавая дарожка Dolby Digital кадуецца аптычна проста на кінастужцы ў прамежках паміж перфарацыйнымі адтулінамі. Размяшчэнне лічбавай гукавой дарожкі на тым жа носьбіце, што і фільм, дазваляе ёй суіснаваць разам з аналагавай дарожкай без прыцягнення дадатковых носьбітаў даных, а таксама забяспечвае сінхроннасць выявы і гуку. У кінатэатрах сістэмы IMAX гук запісваецца на асобным цвёрдым дыску і сінхранізуецца з кінастужкай пры дапамозе часовага кода SMPTE.

## Тэхналогіі Dolby Digital

### Dolby Digital EX

EX — гэта прыстаўка, якая выкарыстоўваецца для абазначэння сістэм гуку Dolby Digital 5.1 з наступнымі каналамі: двух франтальных, цэнтральнага з пашырэннем яшчэ на адзін (ці два), з апазітным размяшчэннем, нізкачастотнага, і двух тылавых аб'ёмнага гучання.

### Dolby Digital Surround-EX

Dolby Digital Surround-EX дадае асноўнай дарожцы трэці канал аб'ёмнага гуку. Ідэя належыць гукарэжысёрам студыі Skywalker Sound. Тэхналогія распрацавана сумесна з Dolby Laboratories і Lucasfilm THX.

### Dolby Digital Live

Dolby Digital Live (DDL) — тэхналогія кадавання шматканальнага (5.1) аўдыёсігналу ў фармат AC3 у рэальным часе. Тэхналогія была прапанавана кампаніяй Dolby Technologies. Прызначана для перадачы шматканальнага гуку з гульняў і іншых праграм на рэсівер праз інтэрфейс S/PDIF (аптычны або кааксіяльны).

### Dolby Digital Plus

Тэхналогія была распрацавана кампаніямі MIPS Technologies і Dolby Laboratories.

Асаблівасці:

* Шматканальны гук з незалежнымі каналамі
* Падтрымліваецца да 7.1 каналаў і магчымасць наяўнасці некалькіх аўдыёпраграм у адным патоку
* Вывад струменя Dolby Digital для сумяшчальнасці са старымі прыладамі
* Максімальная хуткасць патоку дасягае 6 Mbps
* Бітрэйт ад 3 Mbps на HD DVD і да 1.7 Mbps на Blu-ray Disc
* Падтрымліваецца HDMI
* У адным патоку можа змяшчацца матэрыял на розных мовах
* Захаванне высокай якасці на больш эфектыўных для радыёвяшчання хуткасцях перадачы даных (200 Kbps для 5.1 каналаў)

### Dolby TrueHD

Dolby TrueHD — гэта фармат гуку, сціснуты алгарытмам Meridian Lossless Packing (MLP).

## Цікавыя факты

* Гук Dolby Digital упершыню з’явіўся ў кінатэатрах ў 1992 у фільме «Бэтмен вяртаецца».
* Штуршком для распрацоўкі Dolby Digital Surround-EX паслужыла неабходнасць стварыць аб'ёмную гукавую карціну пралёта касмічнага карабля ў фільме «Зорныя войны. Эпізод I: Цьмяная пагроза ».

## Гл. таксама

* Стэрэафанія

## Крыніцы
# Гамелан

Гамелан
**Гамелан** — нацыянальны інданезійскі аркестр. Аснову яго складаюць ударныя інструменты (напр. гамбанг), гонгі, барабаны, часам ўключаюцца струнныя шчыпковыя, драўляныя духавыя і шумавыя інструменты. Гучанне гамелана адрозніваецца гнуткасцю дынамікі, своеасаблівасцю тэмбравых фарбаў. Гамелан у імправізацыйнай манеры выконвае класічныя і народныя мелодыі. Выкарыстоўваецца ў розных сцэнічных паказах і на ўрачыстых цырымоніях.

## Літаратура

* *Gamelan Gong Kebyar: The Art of Twentieth-Century Balinese Music* (2000) by , ISBN 0-226-79281-1 and ISBN 0-226-79283-8.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гамелан
# Фантазія (мультфільм)

| Фантазія  |
| --- |
| англ.: Fantasia |
|  |
| Жанр | музычны фільм[d], фэнтэзійны фільм, мультфільм з жывымі акцёрамі[d], puppetoon animation[d] і clay animation[d] |
| Рэжысёры | * Джэймс Алгар[d]
* Сэмюэл Армстранг[d]
* Ford Beebe Jr.[d]
* Норман Фергусан[d]
* Jim Handley[d]
* Т. Хі[d]
* Уілфрыд Джэксан[d]
* Хэмілтан Ласкі[d]
* Біл Робертс[d]
* Пол Сатэрфілд[d]
* Ford Beebe[d]
* Бен Шарпстын[d]
 |
| Прадзюсары | * Уолт Дысней
 |
| Аўтары сцэнарыя | * Joe Grant[d][…]
* Dick Huemer[d][…]
 |
| Ролі агучвалі | * Leopold Stokowski[d]
* Deems Taylor[d]
* Пол Сміт[d]
* Джымі Макдональд[d]
* Уолт Дысней
 |
| Кампазітары | * Іаган Себасцьян Бах
* Пётр Ільіч Чайкоўскі
* Поль Дзюка
* Ігар Фёдаравіч Стравінскі
* Людвіг ван Бетховен
* Amilcare Ponchielli[d]
* Мадэст Пятровіч Мусаргскі
* Франц Шуберт
 |
| Аператар | * James Wong Howe[d]
 |
| Краіна | * ЗША
 |
| Дыстрыбутар | RKO Pictures[d] і Disney+ |
| Працягласць | 120 хв. |
| Бюджэт | 2 250 000 $ |
| Зборы | 76 408 097 $ і 76 411 819 $ |
| IMDb | ID 0032455 |
| Наступны мультфільм | Fantasia 2000[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**«Фантазія»** (англ.: Fantasia) — класічны поўнаметражны музычны мультыплікацыйны фільм, створаны кампаніяй Уолта Дыснея і ўпершыню паказаны 13 лістапада 1940 года. Карціна складаецца з некалькіх нумароў, музыка для якіх выконвалася Філадэльфійскім аркестрам пад кіраўніцтвам Леапольда Стакоўскага.

Рэпутацыя *«Фантазіі»* расла з гадамі, і зараз мультфільм шырока прызнаны адным з найвялікшых анімацыйных фільмаў усіх часоў; у 1998 годзе Амерыканскі інстытут кінамастацтва паставіў яго на 58-е месца сярод найвялікшых амерыканскіх фільмаў у сваім спісе «100 гадоў...100 фільмаў» і на пятае месца сярод найвялікшых анімацыйных фільмаў у сваім спісе «10 найлепшых фільмаў». У 1990 годзе *«Фантазія»* была абрана для захавання ў Нацыянальным рэестры фільмаў Бібліятэкай Кангрэса ЗША як фільм «які мае культурнае, гістарычнае або эстэтычнае значэнне».

## Сюжэт

Фільм складаецца з васьмі эпізодаў, музычным фонам у якіх служаць восем класічных твораў. Кожная з частак фільма выканана ва ўласнай стылістыцы і сюжэтна самастойная, а ў якасці злучных звёнаў паміж імі выступаюць невялікія кінаўстаўкі з удзелам Філадэльфійскага аркестра.

## Зноскі

## Спасылкі

* Фантазія на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
# Брыжыт Жыро

| Брыжыт Жыро |
| --- |
| фр.: Brigitte Giraud |
|  |
| Род дзейнасці | раманіст, перакладчыца, гандляр кнігамі, журналістка, пісьменніца |
| Дата нараджэння | 1960[…] |
| Месца нараджэння | * Сіды-Бель-Абес, Францыя
 |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Узнагароды і прэміі |   Ганкураўская прэмія (2022) Jean Giono Jury award[d] (2009) Prix Goncourt de la nouvelle[d] (2007) Prix Wepler - Special mention[d] (2001) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Брыжыт Жыро** (фр.: Brigitte Giraud, нар. 1960, Сіды-Бель-Абес) — французская пісьменніца, лаўрэат Ганкураўскай прэміі 2022 года.

## Біяграфія

Нарадзілася ў 1960 годзе ў горадзе Сіды-Бель-Абес (Французскі Алжыр), з дзяцінства жыла ў Ліёне. Працавала прадаўцом кніг, аўтар раманаў і іншай прозы.

У 1997 годзе першая кніга Жыро «Пакой бацькоў» (La Chambre des parents) была адзначана студэнцкай прэміяй. У 2007 годзе стала лаўрэатам Ганкураўскай прэміі за зборнік апавяданняў «Каханне занадта пераацэнена» (L’amour est très surestimé), у 2009 годзе ўдастоена прыза журы Вялікай прэміі Жана Жыёна за раман «Дзіўны год» (Une année). У 2019 годзе стала фіналістам прэміі Медычы з раманам «Дзень адвагі» (Jour de courage).

3 лістапада 2022 года ў чатырнаццатым туры галасавання журы стала трынаццатай жанчынай — уладальніцай Ганкураўскай прэміі за аўтабіяграфічную аповесць «Жыць хутка» (Vivre vite) пра асабісты досвед Жыро, здабыты пасля гібелі ў 1999 годзе яе мужа Клода ў дарожнай аварыі. Вырашальным стаў голас прэзідэнта акадэміі, які аддаў Жыро перавагу перад яе канкурэнтам — Джуліяна да Эмполі.

## Зноскі
# Салі Гарднер галопам

| Салі Гарднер галопам  |
| --- |
| англ.: Sallie Gardner at a Gallop |
|  Конь у руху Эдварда Мэйбрыджа. «Салі Гарднер», якая належыць Ліланду Стэнфарду; бег 1:40 па трасе Пала-Альта, 19 чэрвеня 1878 года. Кадры 1—11 выкарыстоўваюцца для анімацыі, кадр 12 не выкарыстоўваюцца. |
|  Жанры
 | дакументальны фільм пра прыроду[d] і нямое кіно |
| Рэжысёр | * Эдвард Мейбрыдж[d]
 |
| Прадзюсар | * Леланд Стэнфард[d]
 |
| Працягласць | 15 ± 1 с |
| Краіна | * ЗША
 |
| Год | 19 чэрвеня 1878 |
| IMDb | ID 2221420 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**«Салі Гарднер галопам»** (англ.: Sallie Gardner at a Gallop) — картатэка з 12 фотакартак, якія ўваходзяць у серыю з шасці картатэк, створаных Эдвардам Мэйбрыджам. Атрымала сусветную вядомасць як адзін з першых фільмаў у гісторыі. Кожная картатэка складаецца з шасці-дванаццаці «аўтаматычных» фатаграфій, якія паказваюць рух каня. Мэйбрыдж зняў фатаграфіі ў чэрвені 1878 года.

Дадзеную серыю і далейшыя падобныя эксперыменты з хранафатаграфіяй можна разглядаць як важны крок у развіцці кінематографа. Фатаграфіі былі надрукаваныя ў выпуску часопіса «Scientific American» 19 кастрычніка 1878 года.

Здымку Мейбрыджу замовіў Леланд Стэнфард, прамысловец і наезнік, які паспрачаўся з двума прыяцелямі, што падчас галопу ёсць моманты, калі конь не дакранаецца зямлі ніводным з капытоў. Даказаць гэта можна было толькі з дапамогай фатаграфіі, бо чалавечае вока не здольнае ўсачыць за хуткімі рухамі каня. На здымках відаць, што ўсе чатыры нагі ў нейкай фазе руху сапраўды адначасова не датыкаюцца зямлі, хаця гэта адбываецца толькі тады, калі канечнасці *«сабраныя»* пад целам, а не *«выцягнутыя»* наперад і назад, як гэта малявалі ў жывапісе.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Салі Гарднер галопам
# Рабочая партыя Курдыстана

| Рабочая партыя Курдыстана |
| --- |
| курд.: Partiya Karkerên Kurdistan |
| Лідар | Abdullah Öcalan[d], Cemil Bayık[d], Hülya Oran[d] і Murat Karayılan[d] |
| Дата заснавання | 27 лістапада 1978 |
| Дата роспуску | 12 мая 2025 |
| Штаб-кватэра | * Silsilat Jibāl Qandīl[d]
* Іракскі Курдыстан
 |
| Краіна | * Турцыя
 |
| Ідэалогія | Kurdish nationalism[d], democratic confederalism[d], Jineology[d], антыкапіталізм, левы нацыяналізм[d], дэмакратычны сацыялізм і libertarian municipalism[d] |
| Сайт | pkkonline.com |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Рабочая партыя Курдыстана** (**РПК**, таксама **Курдская рабочая партыя**; курд.: Partiya Karkerên Kurdistan — PKK, турэцк.: Kürdistan İşçi Partisi, са студзеня 2000 году — Дэмакратычны народны саюз, з 4 красавіка 2002 года называлася **Кангрэсам свабоды і дэмакратыі Курдыстана (KADEK)**), з 4 красавіка 2005 зноў працягнула дзейнасць пад назвай **Рабочая партыя Курдыстана**) — арганізацыя, якая змагаецца за палітычныя правы курдаў у Турцыі і стварэнне курдскай аўтаноміі ў складзе Турцыі. Прызнана тэрарыстычнай у многіх краінах свету, уключаючы Еўрапейскі Саюз. Яе ваеннае крыло — Народныя сілы абароны. 12 мая 2025 года абвясціла аб спыненні ўзброенай барацьбы і самароспуску.

## Крыніцы

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт РПК (англ.)
# Прыродазнаўчыя навукі

**Прыродазнаўчыя навукі**, **прыродазна́ўства** або **натуральныя навукі** — комплекс навук пра прыроду. Вывучаюць сутнасць з'яў прыроды, найбольш агульныя законы яе развіцця, спосабы выкарыстання атрыманых ведаў у практычнай дзейнасці.

У комплекс прыродазнаўчых навук уваходзяць навукі пра агульныя ўласцівасці і будову матэрыяльнага свету (фізіка, хімія), жывую прыроду (біялогія), касмічныя аб'екты (астраномія), геалогія, геафізіка, цыкл геаграфічных навук і іншыя.

Як самастойны комплекс сістэматычных даследаванняў прыродазнаўства вылучылася ў 2-й палове 15 ст.

**Гл. таксама:** Класіфікацыя навук.

## Літаратура

* *Аношка В. С.* Прыродазнаўства // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 13. — Мн: БелЭн, 2001. — С. 80.
# Шырата

**Шырата́** — геаграфічная каардыната ў шэрагу сістэм сферычных каардынат, якая вызначае становішча пунктаў на паверхні Землі, Сонца, планет і на нябеснай сферы адносна экватара, экліптыкі.

Від шара. Экватар (сіні) дзеліць шар напапалам і перасякае мерыдыяны (жоўты) пад вуглом 90°. Усе
суцэльныя лініі гэтага малюнка — артадраміі. Пункцірныя лініі — лініі аднолькавай шыраты.
Геаграфічная шырата φ — гэта вугал паміж вертыкальнай лініяй у гэтым пункце і плоскасцю экватара, які адлічваецца ад 0 да 90° у абодва бакі ад экватара. Геаграфічную шырату пунктаў, якія ляжаць у паўночным паўшар’і, (паўночная шырата) прынята лічыць дадатнай, шырату пунктаў у паўднёвым паўшар’і — адмоўнай. Акрамя таго, прынята гаварыць пра шыроты, большыя па абсалютнай велічыні — як пра *высокія*, а пра блізкія да нуля — як пра *нізкія*.

З-за адрознення формы Зямлі (геоіда) ад шара, геаграфічная шырата пунктаў крыху адрозніваецца ад іх геацэнтрычнай шыраты, г. з. ад вугла паміж кірункам на гэты пункт з цэнтра Зямлі і плоскасцю экватара.

Шырату месца можна вызначыць з дапамогай такіх астранамічных прылад як секстант ці гноман (прамое вымярэнне), таксама можна выкарыстоўваць сістэмы GPS ці ГЛАНАСС (ускоснае вымярэнне). Ад шыраты, як і ад пары года, залежыць працягласць дня.

## Гл. таксама

* Паралель
* Геаграфічныя каардынаты
* Даўгата
* Шыротная занальнасць
# Тэакратыя

**Тэакратыя** (ад грэч. ϑεός — бог і грэч. κράτος — улада) — форма праўлення, дзе вярхоўная ўлада ажыццяўляецца рэлігійнымі лідэрамі або інстытутамі.

Існуе некалькі формаў тэакратычнага праўлення, сярод якіх можна вылучыць тэакратычную рэспубліку і манархію.

## Характарыстыка тэакратычнага праўлення

* Законы краіны грунтуюцца на рэлігійных тэкстах і прынцыпах.
* Палітычная ўлада легітымізуецца верай у боскае паходжанне гэтай улады.

## Прыклады тэакратычных дзяржаў

* Ватыкан — абсалютная тэакратычная манархія. Кіраўнік дзяржавы — Папа Рымскі — аднаасобна мае ўсю заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўладу.
* Саудаўская Аравія — абсалютная тэакратычная манархія. Улада ў краіне (і свецкая, і духоўная) належыць каралю і больш нікім не абмежавана. Ролю Канстытуцыі ў дзяржаве выконвае свяшчэнная кніга мусульман — Каран.
* Іран — ісламская рэспубліка. Аснова сістэмы — ідэя, што краінай павінен кіраваць самы мудры знаўца ісламу. Асноўная ўлада ў Іране сканцэнтравана ў руках Вышэйшага кіраўніка (рахбара). Рахбар абіраецца на пажыццёвы тэрмін спецыяльным органам — Асамблеяй (або саветам) экспертаў. Яна складаецца з 88 рэлігійных дзеячаў. Іх, у сваю чаргу, выбіраюць грамадзяне на прамых выбарах тэрмінам на восем гадоў. Тэарэтычна Савет экспертаў ажыццяўляе нагляд за дзейнасцю рахбара, можа аспрэчыць яго рашэнні і нават зняць яго з пасады, але ў гісторыі Ірана такіх прэцэдэнтаў яшчэ не было.

## Крыніцы
# Дэванагары

Плакат на дэванагары (Непал)
**Дэванагары** (देवनागरी, літар.: «пісьмо горада багоў») — разнавіднасць індыйскага пісьма; паходзіць ад старажытнаіндыйскага пісьма брахмі. Склалася паміж 8 і 12 стагоддзямі. Прымяняецца ў санскрыце, хіндзі, маратхі, сіндхі, непалі і некаторых іншых мовах Індыйскага субкантынента. Характэрная асаблівасць — верхняя гарызантальная рыса, да якой прымацоўваюцца літары, нібыта звісаючы з яе.

## Спасылкі

* Дэванагары на сайце Omniglot  (англ.)
* Анлайн-трэнажор для асваення дэванагары Архівавана 6 красавіка 2005.  (англ.)
# Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)

**Вялі́кая Мядзве́дзіца** (лац.: Ursa Major; народная назва — **Вялікі Воз**) — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

|  |
| --- |
|  |
| Лацінская назва |
 (у р. скл.: Ursae Majoris) |
| Скарачэнне |
UMa |
| Плошча |
1279,7 кв. градусаў (**3,102%**) |
| Колькасць зорак, ярчэйшых за m+6,5 (паводле каталога Гіпарха) |
209 |
| Назіраецца ў шыротах: | **90°Пн – 16°Пд** (цалкам) **16°Пд – 62°Пд** (часткова) |
|  |

Паходжанне назвы IAU: адно са старажытнагрэчаскіх сузор’яў, якія пералічыў Пталемей. Народныя назвы: *Воз, Калёсы, Конь, Калясніца, Гражуля Колы, Іллёў Воз, Давыдаў Воз, Коўш, Стажар, Ваўчыца*.

Вялікую Мядзведзіцу часта называлі Ільёў Воз: святы Ілья быў занесены на неба жывым у агністай калясніцы. Тым часам у літоўцаў захавалася назва, якая азначае Воз Перуна. У такім разе можна рэканструяваць, што асноўны вобраз калісьці раней мог быць звязаны не са святым, а з паганскім богам Перуном. У немцаў назва гэтага сузор'я гучыць як Воз Одзіна. Апісвалі яго так: воз і тры кані. Адам Міцкевіч у паэме «Пан Тадэвуш» піша пра Мядзведзіцу як пра Давыдаў Воз і кажа, што старыя літвіны называлі яго «возам злых духаў», таму што:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
На ім Люцыпар, калі Бога не паслухаў,
Дык млечным шляхам рваўся ўжо ў нябёс парогі,
Ды Міхаіл спыніў яго і збіў з дарогі,
І воз той паміж зор зламаны кавыляе —
Міхал-Архангел напраўляць не дазваляе.
 |  |

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
# Далёкі Усход

Адзін з варыянтаў Далёкага Усходу
**Далёкі Усход** (кіт.: 遠東, кар.: 극동, яп.: 極東, тайск.: ตะวันออกไกล, в’етн.: Viễn Đông, індан.: Timur Jauh, англ.: Far East) — прыродна-гістарычны рэгіён, да якога адносяць Усходні Кітай, Карэю, Японію, частку Расіі, а ў Расіі — Прыморскі, Камчацкі і Хабараўскі краі, Амурскую, Сахалінскую і Магаданскую вобласці, Чукоцкую аўтаномную акругу, Яўрэйскую аўтаномную вобласць, а таксама ўсход Якуціі і Чыцінскай вобласці.

## Краіны Далёкага Усходу

* В’етнам
* Ганконг
* Інданезія
* Камбоджа
* Тайвань (часткова прызнаная дзяржава)
* Кітай
* КНДР
* Лаос
* Малайзія
* Манголія
* М’янма
* Рэспубліка Карэя
* Расія (часткова)

1. Амурская вобласць
2. Якуція
3. Хабараўскі край
4. Яўрэйская аўтаномная вобласць
5. Прыморскі край
6. Магаданская вобласць
7. Камчацкі край
8. Чукоцкая аўтаномная акруга
9. Сахалінская вобласць

* Сінгапур
* Тайланд
* Філіпіны
* Японія

## Галерэя

* Уладзівасток, Расія
* Тайбэй, Тайвань
* Сеул, Паўднёвая Карэя

## Гл. таксама

* Усход, значэнні
* Сярэдні Усход
* Блізкі Усход
* Усходняя Азія
* Азіяцкія тыгры
* Далёкі Усход Расіі

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
# Качкі

Качка
**Качка** — агульнапрынятая назва птушак сямейства качыныя (*Anatidae*). Качкі ў асноўным вадаплаўныя птушкі; яны могуць вадзіцца як у прэснай, так і ў марской вадзе.

Качак часам блытаюць з падобнымі птушкамі, накшталт лысак (*Fulica*) і паганак (*Podicipediformes*).

## Марфалогія

Цела качак у агульным падоўжанае і шырокае, у качак параўнальна доўгая шыя (зрэшты, не гэтакая доўгая, як у гусей і лебедзяў). У нырковых качак цела больш круглявае. Дзюба, як правіла, шырокая і ўтрымоўвае зубчастыя лускавінкі. У некаторых прамысловых відаў дзюба доўгая і моцна зубчастая. Ногі моцныя і добра развітыя. Крылы вельмі моцныя і, як правіла, кароткія і вострыя; палёт качак патрабуе хуткіх бесперапынных узмахаў, патрабуючы, у сваю чаргу, моцныя цягліцы. Аднак, ёсць тры віды качак-параходаў, якія не лётаюць. Многія віды качак часова не могуць лётаць у час лінькі, яны шукаюць абароненае месца пасялення з добрым доступам да ежы ў гэты перыяд. Гэтая лінька звычайна папярэднічае міграцыі.

Рымскі збан з гарлавінкай і носікам у форме качкі; з калекцыі Музея і мастацкай галерэі Дэрбі
Качары паўночных відаў маюць больш яркае апярэнне, улетку становячыся пасля лінькі больш падобнымі на самак. У качароў паўднёвых відаў палавы дымарфізм выяўлены слабей, хоць ёсць выключэнні. Апярэнне маладых птушак звычайна нагадвае апярэнне самак.

## Сістэматыка

Качкі на паштовых марках Беларусі
Качкамі называюць прадстаўнікоў наступных падсямействаў

* Сапраўдныя качкі (*Anatinae*)
* *Dendrocygninae*
* *Stictonettinae*
* *Tadorninae*
* *Thalassorninae*

## Спасылкі

* Wild Ducks Info Архівавана 25 жніўня 2011. — More info regarding the wild ducks.
* Media related to the Anatidae on the Internet Bird Collection
* list of books Архівавана 13 чэрвеня 2006. (useful looking abstracts)
# Сефардская мова

| Ладзіна |
| --- |
|  |
| Саманазва | לאדינו Ladino |
| Краіны | Ізраіль, Турцыя, ЗША, Мексіка, Бразілія, Францыя, Грэцыя, Паўночная Македонія, Марока, Сербія, Балгарыя |
| Рэгіёны | Еўразія, Амерыка |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Нацыянальнае ўпраўленне па ахове культурнай спадчыны на сефардскай мове ў Ізраілі |
| Агульная колькасць носьбітаў | больш за 1 млн |
| Статус | сур’ёзная пагроза[d] |
| Класіфікацыя |
|
Індаеўрапейскія мовы
 Раманскія мовы
   |
| Пісьменнасць | лацінскае пісьмо, Hebrew-script-based alphabet[d] і кірыліца |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | лад 363 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | lad |
| ISO 639-3 | lad |
| WALS | lno |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 374 і 2165 |
| Ethnologue | lad |
| ELCat | 3444 |
| IETF | lad |
| Glottolog | ladi1251 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Сефа́рдская мова** (вядомая таксама як **яўрэйска-іспанская**, **ладзі́на**, **джудзека**, **спаньёль**, **жудзезма**, **хебранея**) — мова сефардаў, адна з яўрэйскіх моў. Адносіцца да ібера-раманскай падгрупы раманскіх моў. Сефардская мова з’яўляецца фактычна працягам ранне-яўрэйска-кастыльскага дыялекту, які ўключыў у сябе носьбітаў і рысы астатніх яўрэйскіх ібера-раманскіх дыялектаў. Мова выкарыстоўвае ўласную сістэму арфаграфіі.

Пачатак утварэння гэтага адгалінавання іспанскай мовы звязаны з выгнаннем з Іспаніі ў 1492 годзе яўрэяў, што рассяліліся галоўным чынам на тэрыторыі Асманскай імперыі, у Паўночнай Афрыцы, затым у Партугаліі, Італіі, Грэцыі, Балгарыі, Румыніі, Палесціне і інш. Знаходзячыся ва ўмовах іншамоўнага асяроддзя і не маючы статусу афіцыйнай, сефардская мова да гэтага часу захоўвае рысы (галоўным чынам у фанетыцы) іспанскай мовы канца XV ст. Функцыянуе як гутарковая мова, праяўляе прыкметы вымірання.

Распаўсюджаная ў Ізраілі, асобных раёнах Турцыі, Грэцыі, Чарнагорыі, Сербіі, Румыніі, Балгарыі. Колькасць носьбітаў складае каля 100 тыс. чалавек. Дыялектнае дзяленне звязана з краінамі пражывання носьбітаў. Асноўныя дыялектныя варыянты — турэцкі, румынскі, югаслаўскі.

У 1996 годзе Кнэсет прыняў закон аб стварэнні Нацыянальнага ўпраўлення па ахове культурнай спадчыны на сефардскай мове.

## Зноскі
# На-дэне

| На-дэне |
| --- |
|  |
| Таксон |
сям'я |
| Прарадзіма |
Паўночная Амерыка |
| Статус |
агульнапрызнаны |
| Арэал |
Паўночная Амерыка |
| Колькасць носьбітаў | каля 180 000 |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
індзейскія мовы |
| indigenous language
Індзейскія мовы Паўночнай Амерыкі
На-дэне |
| Склад |
|
галіны тлінкіт і атабаска-эяк |
| Коды моўнай групы |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-5 | xnd |

Мовы на-дэне ў Паўночнай Амерыцы
**На-дэне́** — сям'я індзейскіх моў, распаўсюджаных у Паўночнай Амерыцы. На мовах на-дэне размаўляюць такія народы, як атапаскі, тлінкіты, хайда, наваха, апачы і інш. Агульная колькасць носьбітаў (2000 г.) - каля 180 000 чал.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме На-дэне
* NaDene Language Family
* Merritt Ruhlent, The origin of the Na-Dene
* DENE-YENISEIAN LANGUAGE FAMILY: EVIDENCE FOR A BACK-MIGRATION TO THE OLD WORLD?
# Авіяносец

6 авіяносцаў
**Авіяносец** — клас ваенных караблёў, асноўнай ударнай сілай якіх з’яўляецца палубная авіяцыя.

Авіяносцы маюць палётную палубу і іншыя сродкі забеспячэння ўзлёту і пасадкі самалётаў, а таксама ангары, тэхнічныя сродкі абслугоўвання і запраўкі авіятэхнікі, сродкі кіравання і забеспячэння палётаў.

## Цяперашні стан

У цяперашні час авіяносцы з'яўляюцца найбуйнейшымі ваеннымі караблямі знаходзячыміся ў эксплуатацыі. Авіягрупа, якая базіруецца на борце, складаецца з некалькіх дзясяткаў самалётаў, у лік якіх могуць уваходзіць знішчальнікі, штурмавікі, самалёты-запраўшчыкі, самалёты далёкага радыёлакацыйнага выяўлення і кіравання, супрацьлодкавыя самалёты, самалёты-разведчыкі і самалёты РЭБ. Разам з гэтым, авіяносец размяшчае таксама групай верталётаў, якія ўяўляюць сабой пошукава-выратавальныя, выведвальныя, супрацьлодкавыя і транспартныя машыны.

У цяперашні час толькі дзесяць дзяржаў маюць у складзе сваіх флатоў авіяносцы і яшчэ тры — патэнцыйна авіяносцы (фармальна — універсальныя дэсантныя караблі-верталётаносцы).

| **Краіна** | **На ўзбраенні (у рэзерве)** | **Будуецца** |
| --- | --- | --- |
|   ЗША | 12 | 1+*3* |
|  Японія | 3 | *1* |
|  Францыя | 1+*1* | 1+*1* |
|  Кітай | 2 | 1 |
|  Індыя | 1 | 2 |
|  Італія | 2 | 0 |
|  Егіпет | *2* | 0 |
|  Велікабрытанія | 2 | 0 |
|  Рэспубліка Карэя | *1* | *1* |
|  Расія | 1 | 0 |
|  Іспанія | 1 | 0 |
|  Тайланд | 1 | 0 |

Гістарычна авіяносцы былі таксама ў складзе ВМС Германіі, Аўстраліі, Бразіліі, Аргенціны, Канады, Нідэрландаў.