Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гліф

Розныя гліфы літары *a* у гарнітуры Zapfino.
**Гліф** (стар.-грэч.: γλύφω — *выразаю, гравірую*) — элемент пісьма, канкрэтны графічны выгляд графемы, часам некалькіх звязаных графем (складовы гліф), або толькі часткі графемы (напрыклад, дыякрытычны знак). Два ці больш гліфы, якія выкарыстоўваюцца напераменку або выбіраюцца ў залежнасці ад кантэксту і адлюстроўваюць адзін і той жа сімвал, называюцца алаграфамі адзін аднаго.
І калі графема — гэта адзінка тэксту, то гліф — адзінка графікі.

## Этымалогія

Астралагічныя гліфы, найбольш часта якія выкарыстоўваюцца ў заходняй астралогіі.
Тэрмін паходзіць ад слова *glyphe*, ужыванага французскімі антыкварамі (з 1701), у сваю чаргу запазычанага з грэчаскай мовы — γλυφή *glyphē* «разьба» ад дзеяслова γλύφω *glýphō* «выразаю, гравірую» (роднасна лац.: glubere «саскрабаць» і англ.: cleave «калоць, секчы»).

Маянскія гліфы 10-га дня календара цалькіна.
Але ўпершыню слова гліф прыцягнула ўвагу еўрапейцаў напачатку 1840-х гадоў гравюрамі і літаграфіямі з малюнкаў Фрыдэрыка Кезервуда нерасшыфраваных гліфаў цывілізацыі мая.

## Археалогія

У археалогіі гліф — гэта выразаны напісаны на камені (петрогліф) або дрэве сімвал. Гэта можа быць піктаграма або ідэаграма, або частка сістэмы пісьма, такой як складовае пісьмо або лагаграма.

## Кнігадрукаванне

Сумежныя сімвалы s (ſ) і i, прадстаўленыя як адзін гліф.
У кнігадрукаванні гліф — гэта характэрная асаблівасць шрыфта. У вылічальнай тэхніцы — гэта элемент камп'ютарнага сімвала, які адпавядае графеме ці графемападобнай адзінцы тэксту: гэта можа быць літара, лічба, знак пунктуацыі ці піктаграма, дэкаратыўны сімвал, графічная метка.

## Выкарыстанне ў іншых галінах

* У мабільных тэлефонах, у тэхналогіях уводу тэксту, гліф — гэта сямейства метадаў уводу тэксту, заснаваны на разбіцці літар на базавыя формы.

## Гл. таксама

* Алаграф
* Графема
* Сімвал
* Набор сімвалаў
* Іерогліф
* Шрыфт

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гліф
# Арабскія лічбы

| Сістэмы злічэння ў культуры |
| --- |
| *Інда-арабская сістэма злічэння* |
| Арабская Індыйская Тамільская Бірманская | Кхмерская Лаоская Мангольская Тайская |
| *Усходнеазіяцкія сістэма злічэння* |
| Кітайская Японская Сучжоу Карэйская | В'етнамская Лічыльныя палачкі |
| *Алфавітныя сістэмы злічэння* |
| Абджадыя Армянская Арыябхата Кірылічная | Грэчаская Эфіопская Яўрэйская Катапаядзі |
| *Іншыя сістэмы* |
| Вавілонская Егіпецкая Этруская Рымская | Аттычная Кіпу Майская |
| Пазіцыйныя сістэмы злічэння |
| Дзесятковая сістэма злічэння (10) |
| 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 20, 60 |
| Нега-пазіцыйная сістэма злічэння |
| Сіметрычная сістэма злічэння |
| Змешаныя сістэмы злічэння |
| Сістэма злічэння Фібаначчы |
| Непазіцыйныя сістэма злічэння |
| Адзінкавая (унарная) сістэма злічэння |
| **Спіс сістэм злічэння** |

**Ара́бскія лічбы** — набор з дзесяці лічбаў, які паўсюдна ўжываецца для запісу лікаў у дзесятковай сістэме злічэння.

Назвы лічбаў супадаюць з назвамі лікаў, што яны абазначаюць. У гутарковай лексіцы ў якасці назваў лічбаў могуць ужывацца назоўнікі з суфіксам *-ка*, утвораныя ад адпаведных лічэбнікаў: «адзінка», «двойка» і г.д.

|  |  |
| --- | --- |
| нуль | 0 |
| адзін | 1 |
| два | 2 |
| тры | 3 |
| чатыры | 4 |
| пяць | 5 |
| шэсць | 6 |
| сем | 7 |
| восем | 8 |
| дзевяць | 9 |
# Грэчаскі алфавіт

| Грэчаскі алфавіт |
| --- |
|  |
| Тып пісьма |
кансанантна-вакалічнае пісьмо |
| Мовы | грэчаская |
| Гісторыя |
| Дата стварэння | каля VIII стагоддзя да н.э. |
| Перыяд |
да цяперашняга часу |
| Паходжанне |
Фінікійскі алфавіт |
| Развілася ў |
Гоцкае пісьмо, глаголіца, кірыліца, копцкае пісьмо, армянскае пісьмо, этрускі алфавіт, лацінскі алфавіт |
| Уласцівасці |
| Статус |
Грэцыя |
| Напрамак пісьма | злева направа |
| Знакаў |
24 літары |
| ISO 15924 | Grek |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

|  |
| --- |
|  |
| Грэчаскі алфавіт |
| Α α — альфа | Β β — бэта |
| Γ γ — гама | Δ δ — дэльта |
| Ε ε — эпсілон | Ζ ζ — дзэта |
| Η η — эта | Θ θ — тэта |
| Ι ι — іота | Κ κ — капа |
| Λ λ — лямбда | Μ μ — мю (мі) |
| Ν ν — ню (ні) | Ξ ξ — ксі |
| Ο ο — амікрон | Π π — пі |
| Ρ ρ — ро | Σ σ ς — сігма |
| Τ τ — тау | Υ υ — іпсілон |
| Φ φ — фі | Χ χ — хі |
| Ψ ψ — псі | Ω ω — амега |
| Выйшлі з ужывання |
| Ϝϝ,Ͷͷ — дыгама (вав) | Ϛϛ — стыгма |
| Ͱͱ — гета | Ϻϻ — сан |
| Ϟϟ, Ϙϙ — копа | Ϡϡ,Ͳͳ — сампі |
| Ϸϸ — шо |  |

**Грэ́часкі алфаві́т** — алфавіт грэчаскай мовы і іншых моў грэчаскай групы. Ён бесперапынна выкарыстоўваецца з канца 9-га альбо пачатку 8-га стагоддзя да н. э. Грэчаскі алфавіт, бадай, першы алфавіт, які ўключаў у сябе і зычныя і галосныя. Стандартна складаецца з 24 літар, а таксама, у дакласічную эпоху ў некаторых дыялектах гречаскай мовы ужываліся яшчэ 4 літары — Ϝ, ϝ (**дыгама**), Ϻ, ϻ (**сан**), Ϟ, ϟ (**копа**), Ϡ, ϡ (**сампі**). У класічнай гречаскай мове дыгама, сан і копа выкарыстоўваліся для запісу лікаў.

| Літара | Назва | Вымаўленне |
| --- | --- | --- |
| Α α | альфа | [а] |
| Β β | бэта (віта) | [в] |
| Γ γ | гама | [г] |
| Δ δ | дэльта | шчыліннае [д] |
| Ε ε | эпсілон | [э] |
| Ζ ζ | дзэта (зіта) | [з] |
| Η η | эта (гіта) | [і] |
| Θ θ | тэта (фіта, цета) | шчыліннае [т] |
| Ι ι | ёта | [і], [й] |
| Κ κ | капа | [к], [ц] |
| Λ λ | лямбда | [л'] |
| Μ μ | мю (мі) | [м] |
| Ν ν | ню (ні) | [н] |
| Ξ ξ | ксі | [кс] |
| Ο ο | омікрон | [о] |
| Π π | пі | [п] |
| Ρ ρ | ро | [р] |
| Σ σ ς | сігма | [с] |
| Τ τ | таў | [т] |
| Υ υ | іпсілон | [і], [ў] |
| Φ φ | фі | [ф] |
| Χ χ | хі | [х] |
| Ψ ψ | псі | [пс] |
| Ω ω | омега | [о] |

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грэчаскі алфавіт
# Набор сімвалаў

**Набор сімвалаў** (англ.: character set) — табліца, якая задае кадзіроўку канчатковага мноства сімвалаў алфавіта (звычайна элементаў тэксту: літар, лічбаў, знакаў пунктуацыі). Такая табліца апісвае адпаведнасць кожнаму сімвалу паслядоўнасць даўжынёй у адзін ці некалькі сімвалаў іншага алфавіта (кропак і працяжнікаў у кодзе Морзэ, сігнальных флагаў на флоце, нулёў і адзінак (бітаў) у камп’ютары).

## Набор сімвалаў у камп’ютары

Сімвалы ў камп’ютары звычайна кадуюцца адным ці некалькімі байтамі (групамі з васьмі бітаў).

Хоць тэрмін «набор сімвалаў» (англ.: character set, charset), узаконены інтэрнэт-стандартам RFC 2278, зараз з’яўляецца найбольш аўтарытэтным, папярэдні яму тэрмін «кадзіроўка» (англ.: encoding) па-ранейшаму ўжываецца ў якасці сіноніма, у прыватнасці, у мовах праграміравання Java, Perl і XSLT, а таксама ў HTML.

Часам таксама замест тэрміна «набор сімвалаў» памылкова ўжываюць тэрмін «кодавая старонка», які пазначае на самой справе асобны выпадак набору сімвалаў у аднабайтным кадаванем.

У цяперашні час галоўным чынам выкарыстоўваюцца кадзіроўкі трох тыпаў: сумяшчальныя з ASCII, сумяшчальныя з EBCDIC і заснаваныя на Унікодзе 16-бітныя, з пераважаннем першых. Уяўленне UTF-8 Унікода сумяшчальна з ASCII. Кадыроўкі на базе EBCDIC (напрыклад, ДКОИ-8) ужываюцца толькі на некаторых мэйнфрэймах. Першапачаткова ў кожнай аперацыйнай сістэме ўжываўся адзін набор сімвалаў. Цяпер наборы сімвалаў стандартызаваныя, залежаць ад тыпу аперацыйнай сістэмы толькі па традыцыі і ўсталёўваюцца згодна лакалі.

У Вікіпедыі і іншых праектах Фонду Вікімедыя ўжываецца Унікод UTF-8.

## Распаўсюджаныя кадзіроўкі

* ISO 646
	+ ASCII
* BCDIC
* EBCDIC
* ISO 8859:
	+ ISO 8859-1, ISO 8859-2, ISO 8859-3, ISO 8859-4, ISO 8859-5, ISO 8859-6, ISO 8859-7, ISO 8859-8, ISO 8859-9, ISO 8859-10, ISO 8859-11, ISO 8859-13, ISO 8859-14, ISO 8859-15
	+ CP437, CP737, CP850, CP852, CP855, CP857, CP858, CP860, CP861, CP863, CP865, CP866, CP869
* Кадыроўкі Microsoft Windows:
	+ Windows-1250 для моў Цэнтральнай Еўропы, якія ўжываюць лацінскае напісанне літар (польскі, чэшскі, славацкі, венгерскі, славенскі, харвацкі, румынскі і албанскі)
	+ Windows-1251 для кірылічных алфавітаў
	+ Windows-1252 для заходніх моў
	+ Windows-1253 для грэчаскай мовы
	+ Windows-1254 для турэцкай мовы
	+ Windows-1255 для іўрыту
	+ Windows-1256 для арабскай мовы
	+ Windows-1257 для балтыйскіх моў
	+ Windows-1258 для в’етнамскай мовы
* MacRoman, MacCyrillic
* КОИ8 (KOI8-R, KOI8-U…), КОИ-7
* Балгарская кадзіроўка
* ISCII
* VISCII
* Big5 (найбольш вядомы варыянт Microsoft CP950)
	+ HKSCS
* Guobiao
	+ GB2312
	+ GBK (Microsoft CP936)
	+ GB18030
* Shift JIS для японскай мовы (Microsoft CP932)
* EUC-KR для карэйскай мовы (Microsoft CP949)
* ISO-2022 и EUC для кітайскай пісьменнасці
* Кадыроўкі UTF-8, UTF-16 і UTF-32 набора сімвалаў Унікод

## Гл. таксама

* Генетычны код
* Псеўдаграфіка

## Зноскі
# Айкідо

**Айкідо** (яп.: 合気道, у перакладзе «*дарога да арганізацыі энергіі*») — японскае баявое мастацтва (від кэмпо), распрацаванае ў 1920-я гады ветэранам руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў Марыхэем Уэсібам.

## Айкідо ў Беларусі

Нікке-осаэ ў айкідо — адна з пачатковых тэхнік. 1989, Мінск, Цэнтр баявых мастацтваў «Сэкай»
Першая секцыя айкідо ў Мінску з’явілася ў 1990. Першым трэнерам айкідо быў Валерый Буяк, Цэнтр усходняй культуры «Сэкай». Выкладаў ён гэты від кэмпо з 1990 па 1996. Частка яго першых вучняў у далейшым аддзялілася і арганізавала новыя клубы і асацыяцыі айкідо, як, напрыклад, Аляксандр Лепяшкевіч. З’явіліся і іншыя спецыялісты, якія навучаліся ў СНД ці ў далёкім замежжы.

На дадзены момант[*калі?*] у краіне ёсць Федэрацыя Айкідо, якая шчыльна супрацоўнічае з Міжнародным Цэнтрам Айкідо — Айкікай Хомбу Дадзё (Токіё, Японія), і некалькі клубаў па розных стылях і кірунках:

* Найбуйнейшы з цяперашніх клубаў — «Айкідом», заснаваны яшчэ ў 1996, прадстаўляе стыль Айкікай. Галоўны трэнер клуба Аляксандр Лепяшкевіч, 2-ы дан Айкідо Айкікай.
* Зарэгістраваная ў 1995 Беларуская федэрацыя Айкідо таксама з’яўляецца прадстаўніком стылю Айкікай у Беларусі. Андрэй Мастоўнікаў, старшыня Беларускай Федэрацыі Айкідо, 5-ы дан Айкідо Айкікай.
* Таварыства вывучэння Кі (кірунак Кі-айкідо Каіці Тахэя).
* Клуб «Себуайкі», заснавальнік і кіраўнік — Зелянкоў Сяргей Міхайлавіч (4-ы дан Айкікай), куратар — fr:Christian Tissier (7-ы дан Айкідо Айкікай, Францыя), раней — ru:Фудзита, Масатакэ (8-ы дан Айкідо Айкікай, Японія).
* Клуб «Ідзумі». Інструктар — Калтыгін Максім Валер’евіч, 3-і дан Айкідо Айкікай.
* Клуб Айкідо «Муманкан». Заснавальнік і кіраўнік — Голешаў Віталь Юр’евіч (4-ы дан Айкідо Айкікай), тэхнічны дырэктар — Макота Іта (6-ы Дан Айкідо Айкікай, Токіа). Клуб Муманкан знаходзіцца ў Мінску, філіялы клуба працуюць у Віцебску і Наваполацку.

## Стылі Айкідо

* Айкікай
* Ёсейкан
* Ёсінкан
* Івама-рю
* Сін-сін тоіцу Айкідо
* Томікі-рю

## Зноскі

## Спасылкі
# Перыяд Мэйдзі

| Перыяд Мэйдзі |
| --- |
| яп.: 明治 |
|  |
| Названа ад | I Ching[d] |
| Краіна | * Японія
 |
| Асноватворны дакумент | Q11352345? |
| Стваральнік твора | Імператар Мэйдзі |
| Дата пачатку | 23 кастрычніка 1868 |
| Дата заканчэння | 30 ліпеня 1912 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Эпоха Мэйдзі** (яп.: 明治時代 *мэйдзі дзідай*) — перыяд у гісторыі Японіі з 23 кастрычніка 1868 года па 30 ліпеня 1912 года, калі імператарам быў Муцухіта. Імператар Муцухіта (睦仁) узяў імя Мэйдзі, якое азначае «асвечанае кіраванне» (mei 明 = святло, веды; ji 治 = кіраванне). І сапраўды, гэты перыяд адзначыўся адмовай Японіі ад самаізаляцыі і станаўленнем яе як сусветнай дзяржавы. Акрамя таго, памылкова перакладаць Мэйдзі як «асвечаны ўрад», з прычыны таго, што ўрад — орган дзяржаўнай улады, у той час як Мэйдзі азначае працэс — кіраванне.

Неабходна адзначыць ключавую ролю «Клятвеннага абяцання імператара Муцухіта» 1869 года, якое стала палітычнай праграмай яго далейшага кіравання. У гэтым дакуменце былі замацаваны наступныя прынцыпы: дэмакратызм (улік грамадскай думкі пры рашэнні дзяржаўных спраў — п.1), прымат нацыянальных інтарэсаў (п.2), свабода дзейнасці (п.3), незалежнасць суда (п.4). Асноўным палажэннем з'яўляецца пяты пункт, які ўсталёўвае эфектыўнае выкарыстанне ведаў, дасягненняў чалавецтва, каб «становішча Японіі было ўмацавана».

У 1866—1869 гадах лідарам княстваў Сацума і Цёсю атрымалася зрынуць уладу Сёгуната Такугава і аднавіць імператарскае кіраванне. У выніку гэтых падзей, вядомых як Рэстаўрацыя Мэйдзі, была разбурана феадальная структура, і Японія ўстала на капіталістычны шлях развіцця.

У канцы XIX стагоддзя ўзніклі дзайбацу, спецыфічныя банкаўскія і індустрыяльныя аб'яднанні, якія склалі аснову эканамічнага моцу краіны.

Урад Мэйдзі праводзіў экспансіянісцкую палітыку:

* Япона-кітайская вайна 1894—1895
* Анексія Тайваня (1895)
* Руска-японская вайна (1904—1905)
* Анексія Карэі (1910)

## Спасылкі

* «Origins and Significance of the Meiji Restoration» by Colin Barker
* «HISTORICAL FOUNDATIONS OF JAPAN’S MILITARY AGGRESSION»
* Meiji Modernization (1868—1912)
* Meiji Restoration Links
# Сумо

| Сумо |
| --- |
| яп.: 相撲 яп.: 角力 |
| Дата заснавання / стварэння | 642 |
|  |
|  |
| Краіна паходжання | * Японія
 |
| Regulated by | Japan Sumo Association[d], Japan Sumo Federation[d] і International Sumo Federation[d] |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Сумо** (яп.: 相撲) — від нацыянальнай японскай барацьбы, адзінаборства, у якім два супернікі выяўляюць наймацнейшага на круглай пляцоўцы (дыяметр 4,6 м). Японцы адносяць сумо да баявых мастацтваў. Традыцыі сумо вядуцца з 8 стагоддзя, таму кожны паядынак суправаджаецца шматлікімі рытуаламі.

Японія з’яўляецца прызнаным цэнтрам сумо і адзінай краінай, дзе праводзяцца спаборніцтвы прафесіяналаў. У астатнім свеце існуе толькі аматарскае сумо.

## Літаратура

* Сумо́ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 267. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сумо
* Японская асацыяцыя сумо (англ.)
# Асабістае імя

**Асабістае імя** — гэта імя, дадзенае чалавеку пры нараджэнні або хрышчэнні.

У большасці заходніх краін імя ідзе ўперадзе прозвішча. Тым не менш, у многіх краінах Усходу, такіх як Японія і Кітай, яно ідзе пасля прозвішча, а часам і ў Еўропе, напрыклад, ва ўсходнеславянскіх мовах, у тым ліку і на Беларусі.

Ад асабістага імя бацькі ўтвараецца імя па бацьку.

Пры афіцыйным афармленні да асабістага імя дадаецца імя па бацьку ці іншае сярэдняе імя (калі ёсць) і прозвішча.

Звычайна мужчынскія і жаночыя імёны адрозніваюцца, але многія з іх маюць 2 формы, напрыклад, Аляксандр/Аляксандра, Юлій/Юлія.

Некаторые бацькі вельмі стараюцца прыдумаць як мага арыгінальнейшае імя для свайго немаўляці, напрыклад, адна шведская пара хацела назваць сваю дачку Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116.

## Паходжанне імёнаў

Вядомы імёны, якія паходзяць з самых розных моў:

* Грэчаскія імёны: Агнес, Алесандра, Галіна, Джэйсан, Маргарыта, Мікалай, Стывен, Анжэла, Барбара, Джордж, Дораці, Дорыс, Дэбара, Меліса, Ніколь, Крыстафер, Хелен, Эндру
* Яўрэйскія імёны: Джоан, Джэйкаб, Джэсіка, Міхаіл, Марыя, Ханна, Іосіф, Джошуа, Давід, Дэніел, Захары, Кайла, Мацвей, Рут, Сара, Сьюзен
* Рускія імёны: Святлана
* Валійскія імёны: Джэніфер, Морган
* Ірландскія імёны: Браяна
* Егіпецкія імёны: Кацярына
* Лацінскія імёны: Аманда, Вірджынія, Марк, Осцін, Патрысія, Флорэнс, Эмілі, Аліна
* Французскія імёны: Брытані, Эймі
* Англійскія імёны: Брэндан, Кімберлі, Мэдзісан, Мілдрэд, Тайлер, Тэйлар, Хэйлі, Хізэр, Шырлі, Эдвард, Эшлі
* Германскія імёны: Джэфры, Роберт, Рычард, Уільям, Уолтэр, Фрэнсес, Фрэнк, Рагнгільда
* Шатландскія імёны: Дональд
* Італьянскія імёны: Дона
* Іспанскія імёны: Лінда
* Скандынаўскія імёны: Рональд
* Амерыканскія імёны: Саманта
* Арамейскія імёны: Томас
* і іншыя

## Літаратура

* Імя ў цывільным праве // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 217. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
# Амографы

**Амо́графы** (ад стар.-грэч.: ὁμός — аднолькавы + стар.-грэч.: γράφω — пішу) — словы або іх формы, якія аднолькава пішуцца, але адрозніваюцца гучаннем (націск) і значэннем. Амографы можна адрозніць толькі ў кантэксце.

## Прыклады

Прыкладамі амографаў у беларускай мове з'яўляюцца:

* *ка́са* (заплеценыя валасы) — *каса́* (прылада працы)
* *а́тлас* (зборнік геаграфічных карт) — *атла́с* (тканіна)
* *му́ка* (пакута) — *мука́* (прадукт з зерня)

## Крыніцы

## Літаратура

* Амографы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 320. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Амафон

**Амафоны** — фанетычная двухсэнсоўнасць, фанетычныя амонімы (грэч. ὁμός - аднолькавы + φωνή - гук) — словы, якія гучаць аднолькава, але пішуцца па-рознаму і маюць рознае значэнне.

Прыклады: ро**д**-ро**т**, гры**б**-гры**п**, ко**д**-ко**т**

## Літаратура

* БЭ ў 18 тамах. Т.1, Мн., 1996, С.308

## Гл. таксама

* Амонім
* Паронім
# Дзэн

Энсо — сімвал дзэн-будызма
**Дзэн**, недакладна **дзен** (ад па-японску: 禅, санскрыт: ध्यान *дх’яна*, па-кітайску: 禪 *чань*, па-карэйску: 선 *сŏн*) — кірунак у будызме традыцыі Махаяны, якая зарадзілася ў Кітаі і атрымала распаўсюджанне на Далёкім Усходзе (В’етнам, Кітай, Карэя, Японія). У больш вузкім сэнсе **дзэн** разумеецца як кірунак менавіта японскага будызму, прыўнесены ў Японію з Кітая ў XII ст. У далейшай традыцыі японскага дзэна і кітайскага чань развіваліся ў многім самастойна — цяпер, захоўваючы адзіную існасць, набылі свае характэрныя рысы. Японскі дзэн прадстаўлены некалькімі школамі — Рындзай (кіт. Ліньцзі), Сато (кіт. Цаадун) і Обаку (кіт. Хуанбо).

## Літаратура

* Дзэн // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. С. 127.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзэн
# Царства Цынь

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Царства Цынь |
|  |
| 905 да н.э. — 221 да н.э. |
| Сталіца | * Xianyang[d]
 |
| Афіцыйная мова | старажытнакітайская мова[d] |
| Грашовая адзінка | Старажытная кітайская манета[d] |
| Форма кіравання | абсалютная манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Цынь** (кіт.: 秦) — старажытнакітайскае царства.

Узнікла каля Х ст. да н.э. Першапачаткова залежала ад дынастыі Чжоў.
Яго тэрыторыя ўключала заходнія і паўночна-заходнія часткі сучаснай правінцыі Шэньсі, усходнюю частку Ганьсу і поўнач Сычуані.

У перыяд Чжань-го (V—III ст. да н.э.) была адной з 7 магутных дзяржаў Кітая. Узмацненне Цынь звязана з рэформамі Шан Яна. У сярэдзіне IV ст. да н.э. пачало барацьбу супраць іншых царстваў і да 221 да н.э. падпарадкавала іх, стварыўшы цэнтралізаваную імперыю Цынь. Заснавальнік імперыі — Цынь Шыхуандзі (259—210 да н.э.), правіцель царства Цынь (246—221 да н.э.) і імператар (221 да н.э. — 210 да н.э.). Пры ім дзяржава падзелена на 36 адміністрацыйных акруг, уніфікавана пісьменнасць, створана адзіная сістэма мер і вагаў, пачалося будаўніцтва (у 215 да н.э.) Вялікай кітайскай сцяны. У 212 да н.э. жорстка расправіўся з канфуцыянцамі.

Узмацненне падатковага ціску і няспынныя войны выклікалі паўстанні пад кіраўніцтвам Чэнь Шэна, У Гуана, Лю Бана і інш. У 207 да н.э. войска Лю Бана захапіла сталіцу Сяньян, дынастыя Цынь спыніла існаванне.

## Зноскі

## Літаратура

* Цынь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 148.
* Переломов Л. С. Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н.э.). М., 1962.
# Мангольская мова

| Мангольская |
| --- |
|  |
| Саманазва | Монгол хэл, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ |
| Краіны | Манголія, Кітай |
| Афіцыйны статус |
Манголія, Унутраная Манголія (Кітай) |
| Агульная колькасць носьбітаў | 5,2 млн (2005 г.) |
| Рэйтынг |
13-17 |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Алтайскія мовы
Мангольскія мовы |
| Пісьменнасць | старамангольскае пісьмо і кірыліца |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | мон 463 |
| ISO 639-1 | mn |
| ISO 639-2 | mon |
| ISO 639-3 |

mon
khk - халха-мангольская
mvf - знешняя мангольская |
| Ethnologue | mon |
| ABS ASCL | 7902 |
| IETF | mn |
| Glottolog | mong1331 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Мангольская мова** (манг.: Монгол хэл, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ) — мова манголаў, дзяржаўная мова Манголіі. Тэрмін можа ўжывацца шырэй: для мангольскай мовы Манголіі і Унутранай Манголіі ў Кітаі, для ўсіх моў мангольскай групы, у гістарычным кантэксце для такіх моў як старажытная агульнамангольская і старапісьмовая мангольская мовы. Агульная колькасць носьбітаў — 5,2 млн чал. (2005 г.)

Надпіс на бензакалонцы на мангольскай мове на аснове кірыліцы: «Шунхлай Оху-ын» (Паліва з Расіі)
Сучасная літаратурная мангольская мова Манголіі складзеная на аснове паўночнага халхаскага дыялекта. Да сяр. ХХ ст. існавала некалькі варыянтаў мангольскай пісьмовасці. Першыя пісьмовыя крыніцы на мангольскай мове вядомыя з ХІІІ ст. Яны складаліся на аснове ўйгурскай літарнай вязі. Акрамя таго, у кан. ХІІІ ст. па запыту хана Хубілая тыбецкі вучоны Пагба-лама склаў «квадратную» пісьмовасць на аснове тыбецкіх літар. У XVII ст. джунгарскі манах Зая распрацаваў асновы ўласна мангольскай пісьмовасці. У XVIII ст. узнік яшчэ адзін варыянт мангольскай пісьмовай мовы — саёмбо. У ХІХ ст. манчжурская адміністрацыя ўводзіла пісьмовую мову на аснове лацініцы. Але пісьмовасць на аснове ўйгурскай вязі заставалася асноўнай да 1941 г., калі быў прыняты алфавіт на аснове кірыліцы.

У апошнія гады сярод моладзі Манголіі і манголаў, што жывуць у іншых краінах, таксама ў побыце распаўсюджаная лацінка. Гэта тлумачыцца недахопам тэхнічна-інфармацыйных прыстасаванняў (сотавых тэлефонаў, камп’ютараў, факсаў і г. д.) з раскладкай на кірыліцы.

Ва Унутранай Манголіі афіцыйна карыстаюцца пісьмовасцю на аснове ўйгурскай літарнай вязі.

## Зноскі

## Спасылкі

* Мангольская мова на Omniglot
# Гатычны курсіў

Лацінскі алфавіт у напісанні гатычным курсівам.
Узор тэксту, запісанага гатычным курсівам на нямецкай мове з ліста Г. Э. Лесінга да Г. фон Клейста
**Гатычны курсіў** або **курэнт** (ням.: Kurrent) — састарэлая форма рукапіснага шрыфта, якая існавала ў Германіі. Гатычны курсіў быў створаны на аснове познесярэдневяковага курсіву. У пачатку XX стагоддзя ў Германіі быў прыняты так званы «шрыфт Зютэрліна» — стандартызаваная форма гатычнага курсіву, якая выкладалася ў школах да забароны Марцінам Борманам (да 1 верасня 1941 года).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гатычны курсіў
* German handwriting Schrift (ням.) Overview about the writing of Kurrent.
* The typeface used to set the example text above
* Another version, by Lars Erik Bryld, called Manu Gothica
* Yet another version, by Peter Wiegel
* More Information about german Kurrent
# Уйгурскае пісьмо

Выява знатнай уйгурскай жанчыны з надпісам старауйгурскім пісьмом.
**Уйгу́рскае пісьмо́**, ці **старо́е уйгу́рскае пісьмо́** — літарна-гукавое пісьмо, якім карыстаюцца цюркамоўныя народнасці Усходняга Туркестана.

Склалася на аснове сагдыйскага пісьма, якое ў сваю чаргу развілося з арамейскага пісьма.

Літары уйгурскага пісьма ішлі зверху ўніз, радкі — злева направа. Адрозніваліся розныя формы літар у залежнасці ад іх месца ў слове, а таксама кніжны почырк (у тэкстах рэлігійнай літаратуры) і скарапісны курсіў (дзелавыя паперы і інш.).

Першыя датаваныя помнікі вядомы з пачатку 8 ст. Пашырэнне атрымала ў 9—13 ст. у цюркскіх плямён, якія вызнавалі будыйскую рэлігію. Пасля прыняцця гэтымі народамі ісламу яно было выцеснена арабскім пісьмом, але ў будыйскіх манастырах уйгурскае пісьмо выкарыстоўвалі і ў 18 ст.

У 13 ст. уйгурскае пісьмо было запазычана манголамі, у якіх яно было пераўтворана ў мангольскае пісьмо. На аснове уйгурскага пісьма створана і маньчжурскае пісьмо.

## Літаратура

* Уйгурскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 190. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* *Закиров Р. У.* Уйгурское письмо // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1990.
* *Малов С. Е.* Памятники древнетюркской письменности. — М.; Л., 1951.
* *Павленко Н. А.* История письма. 2 изд. — Мн., 1987.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уйгурскае пісьмо