# Банджарцы

|  |
| --- |
| Банджарцы (*Urang Banjar*, *Galambang Banjar*) |
|  |
| Танец *бакса кембанг* |
| Агульная колькасць | 4444000 (2023 г.) |
| Рэгіёны пражывання |  Інданезія — 761000
 Малайзія — 20000 |
| Мова | банджарская мова |
| Рэлігія | іслам |
| Блізкія этнічныя групы | малайцы, бетаві, ібан |

**Банджа́рцы**, або **банджа́р** (саманазвы *Urang Banjar*, *Galambang Banjar*) — аўстранезійскі народ, карэнныя насельнікі вострава Калімантан. Жывуць у Інданезіі і Малайзіі. Агульная колькасць (2023 г.) — 4 444 000 чалавек.

## Паходжанне

Хаця банджарцы разглядаюцца як карэнны народ вострава Калімантан, яны нароўні з малайцамі не ўваходзяць у групу абарыгеннага насельніцтва, вядомага як даякі. Продкі банджарцаў перасяліліся з Явы і Суматры на поўдзень Калімантана ў эпоху сярэднявечча. Яны заснавалі індуісцкія дзяржавы, што знаходзіліся ў залежнасці ад імперыі Маджапахіт.

У 1526 г. месца індуісцкіх дзяржаў заняў Банджарскі султанат з цэнтрам у Банджармасіне. Асноўнай рэлігіяй у ім стаў іслам. Банджарцы вырошчвалі перац, вялі актыўны гандаль з Індыяй і Кітаем. Саслабленне ўлады султанаў прывяло да вонкавага ўмяшання з боку галандцаў. У 1817 г. яны дамагліся кантролю над значнай тэрыторыяй султаната, а ў 1860 г. пасля кароткай, але кровапралітнай вайны наогул ліквідавалі яго.

Банджарцы аказавалі супраціўленне каланізатарам. Паўстанні працягваліся да пачатку XX ст. Адметную ролю ў барацьбе адыгрывалі мусульманскія дзеячы. Яшчэ адной формай пазбягання залежнасці была міграцыя на Малайскі паўвостраў, ўздоўж усходняга ўзбярэжжа Калімантана або па рэках — углыб вострава, што садзейнічала шырокаму рассяленню прадстаўнікоў гэтага народа.

## Культура

Банджарская шматкамерная хаціна
Традыцыйным заняткам банджарцаў з'яўляецца сельская гаспадарка. Апрацоўка забалочаных і прыліўных угоддзяў патрабуе навыкаў меліярацыі. Банджарскія сяляне навучыліся каналізаваць частку рачных сцёкаў, асушаць нізіны, выкарыстоўваць торф і глей у якасці ўгнаення. Зямлю апрацоўвалі з дапамогай драўлянага плуга запрэжанага буйваламі. Галоўнай харчовай культурай быў рыс. Для камерцыйных патрэб вырошчвалі чорны перац. У нашы дні шэраг камерцыйных культур значна павялічаны. Раёны, населеныя банджарцамі, славяцца плантацыямі гевеі, цытрусавых, какава, розных тэхнічных культур і г. д. Яшчэ адзін традыцыйны занятак — рыбалоўства. Цікава, што большасць рыбакоў займаецца здабычай ва ўнутраных вадаёмах. Распаўсюджаныя рамёствы — пляценне, апрацоўка драўніны, металаў, каштоўных камянёў, выраб батыку. У наш час многія банджарцы працуюць у прамысловасці, камерцыйных і дзяржаўных установах, займаюцца гандлем.

Асноўнымі інгрыдыентамі банджарскай кухні з'яўляюцца рыс і спецыі. Галоўная паўседзённая страва — рысавы суп *сота*, які можа ўключаць мяса, рыбу, гародніну. У краінах Паўднёва-Усходняй Азіі асобна вылучаюць банджарскі *сота* з курыцай, яйкам, цыбуляй і гваздзіком. На поўдні Калімантана інгрыдыенты для банджарскага сота болей разнастайныя. Да супоў падаюць закускі і дэсерты. Імі могуць быць салодкая рысавая каша *бабур хабанг* або рысавыя пірагі з рознай формай і розным смакам. Каша і пірагі выкарыстоўваюцца таксама ў рытуальнай і нават лекавай практыцы. Рыбу часцяком пякуць і перад прыёмам у ежу паліваюць лаймавым сокам.

Паўседзённая народная вопратка для мужчын — кароткія штаны *салавар кулук*, да якіх могуць апранаць кашулю і галаўную хустку. У якасці альтэрнатывы выкарыстоўваюць доўгія штаны *салавар панджанг*, кашулю і капялюшык *печы*. Вопратка арыстакратаў уключае некалькі відаў кашуль, галаўную хустку і брыджы *салавар пиданданг*. Жанчыны апранаюць саронг *тапі курунг*, кароткую кашулю з доўгімі рукавамі *кебая* і галаўны ўбор *какамбан*. Арыстакратак вылучае *баджу курунг базісіт*, кашуля з адчыненым каўняром і доўгімі рукавамі з сіняга ці чорнага атласу ці шоўку.

*Кампунг*, вёскі банджарцаў, звычайна будуюць уздоўж ракі або дарогі, прычым фасад жытлаў заўсёды адвернуты ад вады, але павернуты да дарогі. У *кампунг* абавязкова маюцца мячэць, адно ці некалькі малітоўных месцаў *лангар*, месца для купання і базар. Тыповая каркасная хаціна *румах бубунган тынгі* з высокім дахам і плеценымі сценамі. Пярэдняя частка хаціны — *палатаран*, адкрытая веранда, дзе сям'я адпачывае і прымае гасцей. Знутры хаціна чатырохкамерная. Сцены паміж камерамі ўпрыгожваюць разьбярным дэкорам. Спяць на ўзвышэннях *аджунг*. Для незамужніх дзяўчат маецца асобнае памяшканне *каціл*.

Асноўная сацыяльная адзінка — малая нуклеарная або вялікая пашыраная сям'я. Нуклеарная сям'я складаецца з мужа, жонкі або жонак і іх дзяцей. Іслам, асноўная рэлігія банджарцаў, дазваляе ім абмежаваную палігінію, таму шматжонства не з'яўляецца рэдкасцю. Калі маладая сям'я не мае свайго кута, яна жыве ў хаціне бацькоў жонкі, дзе звычайна займае асобную прыбудову. Такім чынам узнікае пашыраная сям'я. Жаніха выбіраюць бацькі нявесты, яна бачыць свайго абранніка толькі ў дзень вяселля. Адлік сваяцтва вядзецца па мужчынскай і жаночай лініях.

Хаця ў нашы дні старыя сацыяльныя абмежаванні не адыгрываюць значнай ролі, захоўваецца памяць аб прыналежнасці таго ці іншага чалавека да арыстакратаў *туту* або прастачын *джаба*. Болей важнымі з'яўляюцца наяўнасць адукацыі, прафесія або прыбытку. Асобна вылучаецца пласт рэлігійных служак і дзеячоў. Высокі сацыяльны статус старых людзей падкрэсліваецца тым, што яны падчас ежы сядзяць асобна на болей узвышаных месцах, чым астатнія.

Банджарскі фальклор надзвычай багаты, насычаны казачнымі і міфалагічнымі сюжэтамі. Адна з распаўсюджаных форм яго трансляцыі — тэатр аднаго актора *баламут*, калі апавяданне суправаджаецца акампаніментам барабана, часам іншых інструментаў. Відавочна, болей старажытныя карані мае тэатр *маманда*, дзе ў пастанове ўдзельнічаюць не толькі акторы, але і гледачы. Сюжэты для яго запазычаны ў арабскіх казках, але абавязкова прысутнічаюць мясцовыя героі. Класічны характар маюць жаночыя прывітальны танец *бакса кембанг* і танец з маскамі *топенг*.

Літаратура на банджарскай мове ўзнікла ў перыяд існавання Банджарскага султаната. Шырока вядомы летапіс «Хікаят Банджар», складзены ў XVII ст., а таксама мусульманскія тэксты «С'яр Таджулмулук» і «Сіты Забаідах», якія выкарыстоўвалі для гадання.

## Рэлігія

Большасць вернікаў спавядае іслам. Распаўсюджаны вера ў духаў, прывідаў, магію.

## Зноскі

## Спасылкі

* Banjarese — Encyclopedia.com
* The Banjar People
* David Metcalf Banjarese — The River People Архівавана 18 ліпеня 2023.
* Muhammad Ridha Ilhami, Ersis Warmansyah Abbas, Mutiani, Jumriani, Rusmaniah The Social Values of The Banjar People in Traditional Markets. The Innovation of Social Studies Journal, Vol. 4, (1), September 2022: 71-83
* Ninuk Kleden-Probonegoro Mamanda theatre, the play of Banjar culture
* Rissari Yayuk, Jahdiah, Siti Alfa Ariestya Banjar Traditional Food: Between Religion, Treatment, Daily Menu and Habits