Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кандэла

|  |
| --- |
| cd[…], кд, kd і cd |
| Агульная інфармацыя |
| Велічыня | luminous intensity[d], conventional retinal illuminance[d], natural pupil luminance[d] і светлавы паток |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Кандэ́ла** (пазначэнне: **кд**, **cd**) — адна з сямі асноўных адзінак вымярэння сістэмы СІ, роўная сіле святла, якое выпускаецца ў зададзеным кірунку крыніцай манахраматычнага выпраменьвання частатой 540·1012 гэрц, энергетычная сіла святла якога ў гэтым кірунку складае (1/683) Вт/ср. Прынята ў якасці адзінкі СІ ў 1979 г. XVI Генеральнай канферэнцыяй па мерах і вагах.

Абраная частата адпавядае зялёнаму колеру. Чалавечае вока валодае найбольшай адчувальнасцю ў гэтай вобласці спектра. Калі выпраменьванне мае іншую частату, то для дасягнення той жа сілы святла патрабуецца бо́льшая энергетычная інтэнсіўнасць.

Раней кандэла вызначалася як сіла святла, выпрамененага чорным целам перпендыкулярна паверхні плошчай 1/60 см² пры тэмпературы плаўлення плаціны (2042,5 К). У сучасным азначэнні каэфіцыент 1/683 абраны такім чынам, каб новае азначэнне адпавядала старому.

## Гісторыя

* 1909 год уведзеная адзінка сілы святла «міжнародная Свечка». Роўная сіле святла кропкавай крыніцы ў такім кірунку, у якім ён выпускай светлавы паток у 1 люмен, раўнамерна размеркаваны ў цялесным вугле 1 стэрадыян. 1 міжнародная Свечка роўная 1,005 кд. Выкарыстоўвалася з 1921 года (у СССР з 1925 года) па 1948 год.
* 1948 год новая Свечка замяніла міжнародную Свечку.
* 1967 год замест «новая Свечка» уведзена сучасная назва Кандэла.

## Прыклады

Сіла святла, выпрамененая свечкай, прыкладна роўная адной кандэле (лац.: candela — свечка), таму раней гэтая адзінка вымярэння звалася «свечкай», цяпер гэтая назва з’яўляецца састарэлай і не выкарыстоўваецца.

Сіла святла тыпавых крыніц:

| Крыніца | Магутнасць, Вт | Прыкладная сіла святла, кд |
| --- | --- | --- |
| Свечка |  | 1 |
| Сучасная (2006 г) лямпа напальвання | 100 | 100 |
| Звычайны святладыёд | 0.015 | 0.001 |
| Звышяркі святладыёд | 0.06 | 3 |
| Сучасная (2006 г) флюарэсцэнтная лямпа | 20 | 100 |

## Кратныя і дзельныя адзінкі

Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

| Кратныя | Дробныя |
| --- | --- |
| парадак | назва | абазначэнне | парадак | назва | абазначэнне |
| 101 кд | дэкакандэла | дакд | dacd | 10−1 кд | дэцыкандэла | дкд | dcd |
| 10² кд | гектакандэла | гкд | hcd | 10−2 кд | сантыкандэла | скд | ccd |
| 10³ кд | кілакандэла | ккд | kcd | 10−3 кд | мілікандэла | мкд | mcd |
| 106 кд | мегакандэла | Мкд | Mcd | 10−6 кд | мікракандэла | мккд | µcd |
| 109 кд | гігакандэла | Гкд | Gcd | 10−9 кд | нанакандэла | нкд | ncd |
| 1012 кд | тэракандэла | Ткд | Tcd | 10−12 кд | пікакандэла | пкд | pcd |
| 1015 кд | петакандэла | Пкд | Pcd | 10−15 кд | фемтакандэла | фкд | fcd |
| 1018 кд | экзакандэла | Экд | Ecd | 10−18 кд | атакандэла | акд | acd |
| 1021 кд | зетакандэла | Зкд | Zcd | 10−21 кд | зептакандэла | зкд | zcd |
| 1024 кд | ётакандэла | Ікд | Ycd | 10−24 кд | ёктакандэла | ікд | ycd |

## Гл. таксама

* Люмен — адзінка вымярэння светлавога струменя

## Зноскі
# Мангоры

|  |
| --- |
| Мангоры (*Mongghul, Mangghuer*) |
|  |
| Мангорскі танец масак |
| Агульная колькасць | 289565 (2010 г.) |
| Рэгіёны пражывання | Кітай |
| Мова | мангорская |
| Рэлігія | шаманізм, будызм |
| Блізкія этнічныя групы | манголы, дауры, дунсян, бааань, паўночныя югуры |

**Мангоры** (саманазвы: *Mongghul, Mangghuer*, кіт.: 蒙古尔) або **ту** (кіт.: 土族), **белыя манголы** (саманазва: *Chahan Mangguer*, кіт.: 察罕蒙古尔) — народ, адна з 56 афіцыйных нацыянальных меншасцяў Кітая. Жывуць пераважна ў правінцыях Ганьсу і Цынхай. Агульная колькасць (2010 г.) — 289 565 чал.

## Паходжанне і гісторыя

Згодна паданням саміх мангораў, іх продкамі былі манголы, воіны Чынгісхана, якія ажаніліся з дзяўчынамі тыбецкіх пастухоў *хуэр*. Гэта пацвярджаецца і кітайскімі пісьмовымі крыніцамі, якія адзначаюць наяўнасць аселых манголаў вакол Сініна на працягу XIII — XVI стст.

Пасля кітайскай рэвалюцыі 1911 г. мангоры падтрымалі сям’ю Ма, якая кантралявала мясцовых палявых камандзіраў і падпарадкоўвалася Гаміньдану. У 1949 г. канчатковую перамогу атрымалі камуністы. На землях мангораў адбылася аграрная рэформа. У 1954 г. мангоры былі прызнаны ў КНР этнічнай меншасцю і атрымалі аўтаномію.

## Асаблівасці культуры

Першасным заняткам мангораў з’яўлялася качавая жывёлагадоўля, утрыманне авечак і коз. Дадатковую ролю адыгрывала паляванне. Але ўжо ў эпоху Мін многія мангоры пераходзілі да земляробства. Пасля аграрнай рэформы 1949 г. яно ператварылася ў асноўны занятак.

Традыцыйна качавыя мангоры жылі ў юртах. Земляробы будавалі невялікія паселішчы з раскіданай планіроўкай. Жытлы мелі выгляд паўзямлянак. У нашы дні жывуць у буйных сучасных паселішчах. Нацыянальныя строі прадстаўлены доўгімі прыталенымі кашулямі з высокімі каўнярамі, яркімі ўзорамі. Жанчыны носяць хусткі, упрыгожваюцца званкамі, біжутэрыяй. Мужчыны абмотваюць ногі тканінай. Народная кулінарыя ўключае смажаныя аладкі, смажаную локшыну з мясам, чай з маслам і соллю.

Мангоры маюць багаты фальклор, славяцца эпічнымі паэмамі, шматлікімі казкамі, танцамі і песнямі. Раз на год арганізуецца пастушы фестываль *хуэр*, на які збіраюцца ўсе мангорскія песняры. Новы год па месячным каляндары суправаджаецца святам *надун*.

## Мова

Мова мангораў належыць да мангольскай групы моў. Падзяляецца на тры дыялекты. У паўсядзённым жыцці мангоры карыстаюцца кітайскай або тыбецкай графікай, хаця заходнееўрапейскімі навукоўцамі ў 1970-ыя гг. для іх быў складзены алфавіт на аснове лацінкі і кітайскімі — на аснове кітайскай графікі.

## Рэлігія

Большасць вернікаў — будысты, прыхільнікі вучэння ваджраяна. Захаваліся некаторыя шаманісцкія рытуалы. У 1915—1949 гг. сярод мангораў актыўна дзейнічалі хрысціянскія місіянеры, аднак у выніку культурнай рэвалюцыі распаўсюджанне хрысціянства было спынена.

## Спасылкі

* Tu Ethnic Minority Архівавана 2 студзеня 2013.
* The Tu ethnic minority
* Language Materials of China’s Monguor Minority
* Clothes of the Tu People Архівавана 11 сакавіка 2016.
# Тайная гісторыя манголаў

| Тайная гісторыя манголаў |
| --- |
| манг.: ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠨᠢᠭᠤᠴᠠ ᠲᠣᠪᠴᠢᠶᠠᠨ |
|  |
| Жанр | history book[d] і біяграфія |
| Аўтар | *невядома* |
| Мова арыгінала | мангольская мова і кітайская |
| Дата напісання | каля 1227 |
| Дата першай публікацыі | 1240 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

«**Тайная гісторыя манголаў»** — першы літаратурны твор Манголіі. Яна распавядае гісторыю племені Чынгісхана і была складзена пасля смерці Чынгісхана і прадстаўлена ў часы Угедэя курултаю. Складальнік «Тайнай гісторыі манголаў» невядомы, але з вялікай верагоднасцю ён паходзіць з акружэння Угедэя. Ім мог быць Шыгіхутуху — брат Угедэя. Адзіны манускрыпт быў набыты ў 1872 годзе ў Пекінскай бібліятэцы кіраўніком місіі Рускай Праваслаўнай Царквы архімандрытам Паладыем (Кафаравым), пазней манускрыпт захоўваўся ва Усходнім аддзяленні навуковай бібліятэкі імя М. А. Горкага Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

## Зноскі

## Літаратура

* Manfred Taube: *Geheime Geschichte der Mongolen.* Beck, München 2005, ISBN 3-406-53562-3.

## Спасылкі

* «Таємне сказання» («Монголін нууц товчоо») // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 456.
* Die Geheime Geschichte der Mongolen — Ein Comic von Otgonbayar Ershuu. Text nach historischen Quellen. Переклад з монгольської на німецьку: Renate Bauwe. Архівавана 27 березня 2010.
* Monumenta Altaica (численна бібліографія) Архівавана 22 листопада 2015.
# Ван Січжы

| Ван Січжы |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | не раней за 303 ці 303 |
| Месца нараджэння | * Ліньі[d], Цзінь
 |
| Дата смерці | не пазней за 379 ці 361 |
| Месца смерці | * правінцыя Чжэцзян, Кітай
 |
| Месца пахавання | * Tomb of Wang Xizhi[d]
 |
| Грамадзянства | * Усходняя Цзінь
 |
| Бацька | Wang Guang[d] |
| Жонка | Chi Xuan[d] |
| Дзеці | Wang Ningzhi[d], Wang Huizhi[d], Ван Сяньчжы (каліграф), Wang Mengjiang[d] і Wang Xuanzhi[d] |
| Род дзейнасці | мастак, каліграф, палітык, пісьменнік, паэт |
| Уплыў | Вэй Шо |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ван Січжы** (кіт. трад. 王羲之, піньінь *Wáng Xīzhī*, 303—361) — кітайскі каліграф, стваральнік васьмі прынцыпаў юн.

Цянь Сюань, XIII ст. *Ван Січжы, які любуецца гусямі*
## Біяграфія

Навучаўся ў знакамітай гаспадыні Вэй (Вэй Шо). Служыў пры двары, дайшоўшы да пасады палкаводца. Яго арыгінальныя працы не захаваліся, але дайшлі ў найпозніх копіях. Быў празваны «Богам каліграфіі», ператварыўся ў героя папулярных апавяданняў. Каліграфамі сталі і сем яго сыноў, з якіх найбольш вядомы малодшы, Ван Сянчжы, пазней іх з бацькам называлі «Два Ваны». Шытаа пісаў:

>
>
> Як ні шкада, я не прытрымваюся метадаў двух Ванаў, зрэшты два Ваны таксама не прытрымліваліся маіх метадаў.
>
>
>

Прадмова да «Вершаў, складзеных у Павільёне архідэй»
## Творы

Найбольш знакаміты твор Ван Січжы — прадмова да анталогіі «Вершы, складзеныя ў павільёне архідэй» («Ланьцінцзі сюй» 蘭亭集序), напісанай у 353 годзе. Акрамя каліграфічных вартасцяў, яно праславілася дзякуючы цікавасці, выяўленай да яго другім імператарам эпохі Тан Лі Шымінем, вялікім прыхільнікам Ван Січжы: у пошуках арыгінала «Ланьцінцзі» ён арганізаваў серыю вышуковых кампаній, якая стала асновай карцін, навэл і п’ес.

## Крыніцы

## Спасылкі

* Узоры каліграфіі
# Афікс

**А́фікс** (ад лац.: affixus — прымацаваны) або **фарма́нт** (ад лац.: formans (formantis) — які ўтварае) — службовая марфема, якая перадае дадатковае лексічнае і граматычнае значэнне слова або вызначае адносіны слова да іншых слоў у сказе.

Афіксы валодаюць багатымі стылістычнымі магчымасцямі: надаюць словам нейтральны, кніжны або размоўны характар.

## Класіфікацыя афіксаў

Да афіксаў адносяцца:

* флексія, або канчатак, — вызначае граматычную форму слова і служыць для сувязі з іншымі словамі ў сказе;
* прэфікс, або прыстаўка (перад коранем);
* суфікс (пасля кораня);
* конфікс (з абодвух бакоў кораня);
* постфікс (пасля суфікса ці флексіі) — служаць для ўтварэння новых слоў або формаў слова;
* інтэрфікс — выкарыстоўваецца для злучэння пэўных марфем у слове.

Афіксы адрозніваюць паводле функцыі:

* словаўтваральныя: *пра-дзед, сад-ов-ы*;
* формаўтваральныя: *гавары-ў, пры-йсці*;
* словаформаўтваральныя: *кум-а, госц-я*.

Паводле характару ўзнаўлення:

* рэгулярныя — сустракаюцца ў вялікай колькасці слоў, характарызуюцца паўтаральнасцю, утвараюць цэлыя словаўтваральныя або формаўтваральныя рады: *сін-і, рак-а*;
* нерэгулярныя — сустракаюцца ў невялікай колькасці слоў і не ўтвараюць вытворных: *люб-оў*.

Паводле здольнасці ўтвараць новыя словы:

* прадуктыўныя — актыўна выкарыстоўваюцца пры ўтварэнні новых слоў: *ня-праўда, пад-бор-шчык*;
* малапрадуктыўныя: *праблем-атык-а, рат-унак*;
* непрадуктыўныя — не ўтвараюць новых слоў: *ветр-азь, зна-ўц-а*.

Нерэгулярныя афіксы заўсёды непрадуктыўныя. Рэгулярныя — прадуктыўныя і непрадуктыўныя.

Паводле спосабу афармлення:

* фармальна выражаныя: *з-на-ход-к-а, папк-а*;
* нулявы: *кніг, брат*.

Паводле семантычных адносін паміж сабой афіксы падзяляюцца на:

* сінанімічныя — маюць блізкае або аднолькавае значэнне, але па-рознаму гучаць;
* антанімічныя — маюць супрацьлеглае значэнне;
* полісемічныя/мнагазначныя — могуць мець некалькі розных значэнняў;
* аманімічныя — супадаюць па форме, але адрозніваюцца па значэнні.

Паводле паходжання афіксы падзяляюцца на:

* спрадвечнабеларускія: *пры-, -н-, -ск-, -асць* і інш.;
* запазычаныя: *анты-, -ірава-, -ізм* і інш.

## Крыніцы
# Рэльеф (скульптура)

Рэльеф
**Рэлье́ф** — від выяўленчага мастацтва, адзін з асноўных відаў скульптуры, у якім усё адлюстраванае ствараецца з дапамогай аб'ёмаў, выступае над плоскасцю фону. Выконваецца з ужываннем скарачэнняў у перспектыве, звычайна разглядаецца франтальна. Рэльеф такім чынам супрацьпастаўлены круглай скульптуры. Фігурная або арнаментальная выява выконваецца на плоскасці з каменя, гліны, металу, дрэва з дапамогай лепкі, разьбы і чаканкі.

У залежнасці ад прызначэння адрозніваюцца архітэктурныя рэльефы (на франтонах, фрызах, плітах).

Віды рэльефу:

* **Барэльеф** (фр.: bas-relief — нізкі рэльеф) — від скульптуры, у якім выпуклая выява выступае над плоскасцю фону, як правіла, не больш чым на палову аб'ёму.
* **Гарэльеф** (фр.: haut-relief — высокі рэльеф) — від скульптуры, у якім выпуклая выява выступае над плоскасцю фону больш за на палову аб'ёму.
* **Контррэльеф** (ад лац.: contra — супраць і «рэльеф») — від паглыбленага рэльефу, які ўяўляе сабой «негатыў» барэльефа. Ужываецца ў пячатках і ў формах (матрыцах) для стварэння барэльефных выяў і інталій.
* **Кайланагліф** (ці *en creux* (анкрэ)) — від паглыбленага рэльефу, г.зн. выразаны на плоскасці контур. Галоўным чынам, ужываўся ў архітэктуры Старажытнага Егіпта, а таксама ў старажытнаўсходняй і антычнай гліптыцы.

## Гл. таксама

* Маскарон — дэкаратыўны рэльеф у выглядзе маскі, які адлюстроўвае часта ў гратэскавым ці фантастычным абліччы чалавечы твар або галаву жывёлы.
* Рэльеф

## Зноскі

## Літаратура

* Энциклопедический словарь юного художника / Сост. Н. И. Платонова, В. Д. Синюков. — М.: Педагогика, 1983. — С. 327. — 416 с. — 500 000 экз.
* «Архитектурный словарь»

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Рэльеф у скульптуры Гарэльеф у геральдыцы
# Навуковая камунікацыя

**Навуковая камунікацыя** — працэсы і механізмы прасоўвання навуковых ідэй унутры навуковай супольнасці і за яе межамі (у грамадстве). Распаўсюджванне навуковых ведаў пра навакольную рэчаіснасць праз розныя каналы, сродкі, формы і інстытуты камунікацыі.

Вылучаюць два этапы навуковай камунікацыі: унутраны і знешні. На першапачатковым, або ўнутраным, этапе навуковай камунікацыі суб’ектамі камунікацыі выступаюць вучоныя ў рамках навуковай супольнасці. Другі этап, знешні, характарызуецца ўзаемадзеяннем навуковай супольнасці з шырокай аўдыторыяй. Знешні этап — трансляцыя навуковых ведаў у масавую свядомасць, то бок папулярызацыя навукі.

## Гл. таксама

* Навуковая журналістыка
* Папулярызацыя навукі
* Грамадзянская навука

## Зноскі
# Аб’яднанае каралеўства Нідэрландаў

|  |
| --- |
| Каралеўства |
| Каралеўства Нідэрландаў |
| нідэрл.: Koninkrijk der Nederlanden фр.: Royaume des Pays-Bas |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
| Гімн: *Wien Neerlands bloed in d’aders vloeit* |
|  Аб'яднанае каралеўства Нідэрланды ў 1815 годзе |
| <
 >  >  >
1815 — 1839 |
| Сталіца | Амстэрдам, Брусель |
| Мова(ы) | нідэрландская, французская |
| Афіцыйная мова | нідэрландская |
| Грашовая адзінка | Нідэрландскі гульдэн |
| Форма кіравання | Канстытуцыйная манархія |
| Дынастыя |
Аранскія-Насау |
| кароль |
|  • 1815—1839 |
Вілем I |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Аб'яднанае каралеўства Нідэрландаў** (1815—1830) (1839) (нідэрл.: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, фр.: Royaume-Uni des Pays-Bas) — неафіцыйная назва, якая выкарыстоўваецца для абазначэння новай еўрапейскай дзяржавы, што ўзнікла пасля распаду імперыі Напалеона па рашэнні Венскага кангрэса 1815 года. Новая дзяржава, якая афіцыйна звалася «каралеўства Нідэрланды» (нідэрл.: Koninkrijk der Nederlanden, фр.: Royaume des Pays-Bas), аб'яднала былыя тэрыторыі Злучаных правінцый на поўначы, Аўстрыйскіх Нідэрландаў на поўдні, а таксама Льежскае біскупства. Дынастыя Аранскіх-Насау стала манархамі новага каралеўства.

Аб'яднанае каралеўства Нідэрландаў распалася ў 1830 годзе падчас Бельгійскай рэвалюцыі. Вілем I адмовіўся прызнаць незалежнасць Бельгіі, пакуль у 1839 годзе не быў да гэтага прымушаны Лонданскім дагаворам.

## Зноскі
# Тэмп (музыка)

**Тэмп** — хуткасць выканання, выражаная ў частаце чаргавання метрычных доляў. Абазначаецца тэрміналагічна ці метранамічна і спалучэннем тэрміналагічных і метранамічных паказчыкаў.

З XVII стагоддзя тэмп пазначаецца спецыяльнымі італьянскімі тэрмінамі. Асноўныя з тэмпаў: павольныя (grave, lагgо, аdаgіо, lento), умераныя (аndante, moderato); хуткія (аnimato, аllegro, vivо, ргеstо).

Т. цесна звязаны з характарам, стылем, жанрам музычнага твора, з усімі элементамі музычнай формы, залежыць таксама ад выканаўцы (яго індывідуальнасці, музычнага вопыту, традыцый выканання). Некаторыя жанры характарызуюцца акрэсленым тэмпам (вальс, марш). Для дакладнага вымярэння тэмпу служыць метраном.

## Літаратура

* *Шымановіч, Л. А.* Тэмп у музыцы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 124. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
# Шведскі стол

Стравы, сервіраваныя па прынцыпу «шведскі стол»
**Шведскі стол** — спосаб падачы ежы, пры якім шэраг страў выстаўляюцца разам і іх разбіраюць па талерках самі госці (напрыклад, на фуршэце). У многіх краінах падобны спосаб абслугоўвання называецца буфетным, але назва *шведскі стол* выкарыстоўваецца ў беларускай і некалькіх іншых мовах (напрыклад, рускай: *шведский стол*, украінскай: *шведський стіл*, польскай: *szwedzki stół*, венгерскай: *svédasztal*, харвацкай: *švedski stol*).

У скандынаўскіх краінах, аднак, існуе традыцыя накрываць халодны закусачны стол (шведск.: smörgåsbord, бутэрбродны стол, закусачны стол) у асобным пакоі, з якой, паеўшы, госці пераходзяць у абедзенны пакой, дзе ядуць ўжо традыцыйны абед.

Шведскі стол - скандынаўская традыцыя, прынятая з часам ва ўсім свеце. Яе гісторыя сыходзіць каранямі ў далёкае мінулае. Некалькі стагоддзяў таму скандынавы рабілі запасы з прадуктаў працяглага захоўвання - салёнай рыбы, караняплодаў і гародніны, вэнджанага мяса. Калі прыязджалі госці, уся ежа падавалася адразу, у вялікіх місах. Тым самым гаспадары пазбаўляліся ад лішніх цырымоній, вызваляючы час для гутаркі.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Шведскі стол**
# Кайнэ (мовазнаўства)

**Кайнэ** (ад грэч.κοινὴ διάλεκτος «агульная мова») — мова зносін для шэрагу роднасных этнічных груп, узніклая ў дыялектным кантынууме на аснове найбольш пашыранага моўнага варыянту, што ўвабраў рысы іншых моў ці дыялектаў.

Кайнэ часта разглядаюцца побач з піджынамі і крэольскімі мовамі; прытым праз прычыну пачатковага ўзаемаразумення працэс стварэння кайнэ не такі рэзкі як піджынізацыя і крэалізацыя, бо ў асоб гаварэння няма мэты і патрэбы адмаўляцца ад сваіх моўных разнавіднасцей.
Звычайны ўплыў між суседнімі дыялектамі не з’яўляецца кайнэзацыяй — кайнэ ўзнікае ў дадатак да ўжо існых дыялектаў як новая гутарковая разнавіднасць, не замяняючы іх, што і розніць гэту з’яву ад звычайнай дыялектнай эвалюцыі.

Кайнэ можа служыць перадумоваю фарміравання літаратурнай мовы.

## Гісторыя

Спачатку паняцце кайнэ ў мовазнаўстве ўжывалі толькі што да формы грэчаскай мовы, ужыванай як лінгва франка ў эліністычны і рымскі перыяды. Яна ўзнікла як мяшаная народная мова сярод простых людзей у порце Афінаў Пірэі, дзе сустракалася мноства грэкаў з розных бакоў Міжземнамор’я.

У сучасным разуменні кайнэзацыя — гэта працэс стварэння новых разнавіднасцей дыялектаў праз кантакт носьбітаў узаемазразумелых варыянтаў моўнага кантынуума. Звычайна яна адбываецца сярод новых пасяленцаў — носьбітаў дыялектных варыянтаў, якія мігравалі ў асяродак стварэння кайнэ з розных частак моўнага арэала. Кайнэзацыя звычайна здзяйсняецца на працягу некалькіх пакаленняў, але можа адбыцца і ў першым.

## Тыпізацыя

Як кайнэ можа выступаць:

* наддыялектная форма мовы, якая развілася на аснове аднаго або некалькіх дыялектаў;
* адна з моў, што бытуюць у пэўным арэале.

Паводле Пола Кэрсуіла выдзяляюцца два тыпы кайнэ: рэгіянальнае і імігранцкае.

* Рэгіянальнае кайнэ ствараецца, калі моцны мясцовы дыялект уступае ў кантакт з прыезджымі носьбітамі другіх роднасных дыялектаў; выкарыстанне такога кайнэ можа распаўсюдзіцца па-за межы рэгіёна стварэння. Гэтак пачаткова рэгіянальнае грэчаскае кайнэ было аснавана на атычным дыялекце, які кайнэзаваўся, уступіўшы ў кантакт з другімі дыялектамі ў Пірэі.
* Імігранцкае кайнэ — дыялект, які фарміруецца ў грамадзе, заселенай перасяленцамі — носьбітамі некалькіх роднасных дыялектаў. Гэтак былі ўтвораны наёмнымі работнікамі — носьбітамі хінды некалькі хінды-кайнэ, якія маюць карыстанне на Фіджы, у Гаяне, Маўрыкіі, Паўднёвай Афрыцы, Сурынаме і Трынідадзе і Табага.

## Крыніцы
# Сінтаксіс мовы

|  |
| --- |
| Мовазнаўства |
| Мовы свету |
| Тэарэтычная лінгвістыка |
| Фаналогія
Марфалогія
Сінтаксіс
Семантыка (+лексічная)
Прагматыка
Кагнітыўная лінгвістыка
Генератыўная лінгвістыка |
| Дэскрыптыўная лінгвістыка |
| Антрапалагічная лінгвістыка
Эвалюцыйная лінгвістыка (параўнальна-гістарычнае мовазнаўства, этымалогія)
Фанетыка
Сацыялінгвістыка |
| Прыкладная лінгвістыка |
| Камп'ютарная лінгвістыка
Фарэнсіка
Засваенне мовы
Language assessment
Language development
Прэскрыптывізм
Антрапалагічная лінгвістыка
Нейралінгвістыка
Псіхалінгвістыка
Стылістыка
Антрапалагічная лінгвістыка |
| Астатняе |
| Пісьменства
Дэшыфроўка
Тыпалогія
Гісторыя лінгвістыкі
Спіс лінгвістаў
Мовы свету
Нявырашаныя праблемы |
| Партал:Лінгвістыка |
| * Г
* Р
* П
 |

**Сінтаксіс мовы** — раздзел граматыкі, які вывучае звышслоўныя значэнні (значэнні словазлучэнняў і сказаў), што ўзнікаюць у працэсе маўлення пад уплывам граматычных правіл (*Гл. таксама*: марфалогія). Прадметам дысцыпліны з’яўляюцца словазлучэнні і сказы, спосабы і сродкі іх сувязі, адносіны паміж імі і пад.

Сінтаксіс — сукупнасць сродкаў і правіл утварэння сінтаксічных адзінак — словазлучэнняў і сказаў.

## Літаратура

* Курс беларускай мовы: Падручнік / Л. І. Сямешка, І. Р. Шкраба, З. І. Бадзевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1996. — 654 с. ISBN 985-09-0043-1
* *Міхневіч А. Я.* Сі́нтсаксіс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 404. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Гл. таксама

* Сінтаксіс англійскай мовы
# Ліўская мова

| Ліўская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | līvõ kēļ |
| Краіны | Латвія |
| Рэгіёны | Курляндыя |
| Статус | на мяжы знікнення[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Уральская сям'я
Фіна-ўгорская галіна
Фіна-волжская група
Прыбалтыйска-фінская падгрупа |
| Пісьменнасць | лацінскае пісьмо |
| Моўныя коды |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | fiu |
| ISO 639-3 | liv |
| WALS | liv |
| Ethnologue | liv |
| ELCat | 3388 |
| IETF | liv |
| Glottolog | livv1244 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Ліўская мова** (саманазва: *līvõ kēļ*) — фіна-ўгорская мова, калісьці распаўсюджаная ў Курземе, Латвія. Родная мова ліваў.

Ліўская мова блізкая да эстонскай і фінскай моў. Алфавіт складзены ў XIX ст. на аснове лацінкі, налічвае 39 літар:

a A, ā Ā, ä Ä, ǟ Ǟ, b B, d D, ḑ Ḑ, e E, ē Ē, f F, g G, h H, i I, ī Ī, j J, k K, l L, ļ Ļ, m M, n N, ņ Ņ, o O, ō Ō, ȯ Ȯ, ȱ Ȱ, (ö Ö), (ȫ Ȫ), õ Õ, ȭ Ȭ, p P, r R, ŗ Ŗ, s S, š Š, t T, ț Ț, u U, ū Ū, v V, (y Y), (ȳ Ȳ), z Z, ž Ž

Першая кніга на ліўскай мове апублікавана ў 1863 годзе.

У 2013 годзе ў Канадзе памёр апошні носьбіт ліўскай мовы, для якога гэтая мова была першай роднай.

Менавіта ліўскае *suž* «воўк» з’яўляецца фанетычна найбліжэйшым словам з усёй фінскай лексікі (эстонскае *suzi*, фінскае *susi*) да першакрыніцы, ад якой пайшла назва дняпроўскай ракі Сож (*Suž > Съжь > Сож*). Узнікненне назвы адносяць да часоў балцка-фінскага ўзаемадзеяння ў рэгіёне сожскіх вярхоўяў, пачатак якога датуюць 4400-4200 гг. да н.э. Тады, у пачатку сярэдняга неаліту, на тэрыторыю протабалтаў (Нарвенская і Нёманская археалагічныя культуры) з паўночнага ўсходу насунулася фіна-вугорская па паходжанні археалагічная культура ямачна-грабенчатай керамікі.

## Зноскі

## Спасылкі

Wikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць **тэставы раздзел** Вікіпедыі на ліўскай мове