# Індустрыяльная рэвалюцыя

| Індустрыяльная рэвалюцыя |
| --- |
|  |
| Краіна паходжання | * Каралеўства Вялікабрытанія
 |
| Дата пачатку | 1760 |
| Дата заканчэння | 1820 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Індустрыяльная (прамысловая) рэвалюцыя** (*прамысловы пераварот*, *Вялікая індустрыяльная рэвалюцыя*) — пераход ад ручной працы да машыннай, ад мануфактуры да фабрыкі; пераход ад пераважна аграрнай эканомікі да індустрыяльнай вытворчасці, у выніку якога адбываецца трансфармацыя аграрнага грамадства ў індустрыяльнае. Прамысловы пераварот адбываўся ў розных краінах не адначасова, але ў цэлым можна лічыць, што перыяд, калі адбываліся гэтыя змены, пачынаўся ад другой паловы XVIII стагоддзя і працягваўся на працягу XIX стагоддзя. Характэрнай рысай прамысловай рэвалюцыі з’яўляецца імклівы рост прадукцыйных сіл на базе буйной машыннай індустрыі і зацвярджэнне капіталізму ў якасці пануючай сусветнай сістэмы гаспадаркі.

Прамысловая рэвалюцыя звязана не проста з пачаткам масавага прымянення машын, але і з змяненнем усёй структуры грамадства. Яна суправаджалася рэзкім павышэннем прадукцыйнасці працы, хуткай урбанізацыяй, пачаткам хуткага эканамічнага росту (да гэтага эканамічны рост, як правіла, быў прыкметны толькі ў маштабах стагоддзяў) і павелічэннем жыццёвага ўзроўню насельніцтва. Прамысловая рэвалюцыя дазволіла на працягу жыцця ўсяго толькі 3-5 пакаленняў перайсці ад аграрнага грамадства (дзе большасць насельніцтва вяла натуральную гаспадарку) да індустрыяльнага.

## Прычыны прамысловага перавароту

Прамысловая рэвалюцыя пачалася ў Вялікабрытаніі ў апошняй трэці XVIII стагоддзя і прыняла ў першай палове XIX стагоддзя ўсёабдымны характар, ахапіўшы затым і іншыя краіны Еўропы і Амерыкі.

Існуе меркаванне, што вываз капіталу з замежных брытанскіх калоній з’явіўся адной з крыніц назапашвання капіталаў у метраполіі, спрыяў прамысловай рэвалюцыі ў Вялікабрытаніі і вывеў гэту краіну ў лідары сусветнага прамысловага развіцця. У той жа час, аналагічная сітуацыя ў іншых краінах (напрыклад, Іспаніі, Партугаліі) не прывяла да паскарэння эканамічнага развіцця. Акрамя таго, прамысловасць паспяхова развівалася ў шэрагу краін, якія не мелі калоній, напрыклад, у Швецыі, Прусіі, ЗША.

Як мяркуе нобелеўскі лаўрэат па эканоміцы Джон Хікс, галоўнымі фактарамі прамысловай рэвалюцыі ў Англіі былі наступныя:

* фарміраванне інстытутаў, якія абараняюць прыватную ўласнасць і кантрактныя абавязацельствы, у прыватнасці, незалежнай і эфектыўнай судовай сістэмы;
* высокі ўзровень развіцця гандлю;
* фарміраванне рынку фактараў вытворчасці, у першую чаргу рынку зямлі (гэта значыць гандаль зямлёй стаў свабодным і была вызвалены ад феадальных абмежаванняў);
* шырокае прымяненне наёмнай працы і немагчымасць выкарыстання прымусовай працы ў шырокіх маштабах;
* развітасць фінансавых рынкаў і нізкі ўзровень пазыковага працэнта;
* развіццё навукі.

Пры гэтым ён не лічыць тэхнічныя вынаходніцтвы асноўнай і галоўнай прычынай прамысловай рэвалюцыі ў Англіі: «Прамысловая рэвалюцыя адбылася б і без Кромптана і Аркрайта і была б, асабліва на позніх стадыях, такой жа, якая мела месца ў рэчаіснасці».

Некалькі іншы погляд на прычыны Прамысловай рэвалюцыі быў выпрацаваны ў працах эканамічных гісторыкаў: Імануіла Валерстайна, Крыстафера Хіла, Чарлза Уілсана, Ж. Бержэ і інш., якія аналізавалі ход індустрыялізацыі Заходняй Еўропы і іншых краін у XVIII-XIX стст. на базе канкрэтных фактаў, якія былі ў іх распараджэнні. На іх думку, ключавую ролю ў паскарэнні прамысловага росту Англіі ў XVIII стагоддзі згуляла сістэма пратэкцыянізму, уведзеная ў 1690-я гады і ўзмоцненая дадатковымі пратэкцыянісцкімі мерамі да сярэдзіны XVIII ст. Менавіта яна забяспечыла хуткае развіццё англійскай прамысловасці, нягледзячы на канкурэнцыю з боку больш моцнай у той час галандскай прамысловасці, а таксама забяспечыла развіццё прамысловасці Прусіі, Аўстрыі і Швецыі, дзе таксама былі ўведзены пратэкцыянісцкія сістэмы.

Значна меншую або зусім нязначную ролю ў гэтым працэсе, на іх думку, згулялі фактары, звязаныя з грашыма і наяўнасцю капіталу. Даследаванні гісторыкаў паказалі, што ў пераважнай большасці прамысловыя прадпрыемствы ў перыяд 1700-1850 гадоў засноўваліся прадстаўнікамі сярэдняга класа (сялянамі, гандлярамі, рамеснікамі), якія не звярталіся ні да якіх знешніх крыніц фінансавання, а развіваліся за кошт уласных сродкаў або грошай, узятых у сваякоў/знаёмых.

Сярод іншых фактараў, што выдзяляюцца эканамічнымі гісторыкамі, спрыяць Прамысловай рэвалюцыі маглі таксама:

* барацьба з манаполіямі і забеспячэнне рэальнай свабоды прадпрымальніцтва (у Англіі асабліва актыўна гэтыя меры праводзіліся ў перыяд з 1688 па 1724 год і пасля 1746 года);
* заключэнне сакрэтнага грамадскага дагавора паміж бізнесам і грамадствам, які гарантаваў, што яны будуць прытрымлівацца пэўных правілаў паводзін, паважаючы правы і бізнесу, і грамадства.

Існуе меркаванне, што глыбінная прычына таго, што прамысловая рэвалюцыя, а пасля і навуковая, інавацыйная рэвалюцыя, пачалася менавіта ў Еўропе, заключалася ў паводніцкіх стэрэатыпах еўрапейскага чалавека: а менавіта, у яго дачыненні да жанчыны. Еўрапеец, у агульным і цэлым, павінен быў вызначыцца перад жанчынай, каб яна яго абрала ў якасці шлюбнага партнёра. У той час як усходні менталітэт меркаваў ад індывіда такія паводзіны ў значна меншай ступені. Перад жанчынай, якая з’яўляецца больш бяспраўнай, багатым на Усходзе ў меншай ступені патрабавалася даказваць сваю перавагу, у тым ліку і ў інтэлектуальнай сферы, заахвочваючы складаючага вершы паэта, навукоўца астранома, выбітнага архітэктара або геніяльнага навукоўца або вынаходніка.

Прадзільная машына С. Кромптана, 1779 год
### Інавацыі

Поспех прамысловай рэвалюцыі ў Вялікабрытаніі быў заснаваны на некалькіх інавацыях, якія з’явіліся да канца XVIII ст.:

* Тэкстыльная прамысловасць — прадзенне ніткі з бавоўны на прадзільных машынах Р. Аркрайта (1769), Дж. Харгрэйвза і С. Кромптана. Пазней падобныя тэхналогіі былі ўжыты для прадзення ніткі з воўны і лёну.
* Паравы рухавік — вынайдзеная Дж. Ватам і запатэнтаваная ім у 1775 годзе паравая машына першапачаткова выкарыстоўвалася ў шахтах для адпампоўвання вады. Але ўжо ў 1780-х яна знайшла прымяненне ў некаторых іншых механізмах, замяняючы гідраэнергіі там, дзе яна была недаступна.
* Металургія — у чорнай металургіі каменнавугальны кокс прыйшоў на змену драўнянаму вуглю, гэтак жа, як раней ён ужо выкарыстоўваўся пры вытворчасці свінцу і медзі. Цяпер кокс выкарыстоўвалі не толькі пры вырабе пераробны чыгуну ў даменных печах, але і для атрымання каванага чыгуну, у тым ліку пры пудлинговании, які стварыў Генры Корт у 1783-1784 гадах.

## Гісторыя прамысловай рэвалюцыі

У перыяд XVII стагоддзя Англія пачатку абганяць сусветнага лідара Галандыю па тэмпах росту капіталістычных мануфактур, а пазней і ў сусветным гандлі і каланіяльнай эканоміцы. Да сярэдзіны XVIII стагоддзя Англія становіцца вядучай капіталістычнай краінай. Па ўзроўні эканамічнага развіцця яна перасягнула астатнія еўрапейскія краіны, маючы ўсе неабходныя перадумовы для ўступлення на новую прыступку грамадска-эканамічнага развіцця — буйная машынная вытворчасць.

Прамысловая рэвалюцыя суправаджалася і цесна з ёй звязанай вытворчай рэвалюцыяй у сельскай гаспадарцы, якая вядзе да радыкальнага росту прадукцыйнасці зямлі і працы ў аграрным сектары. Без другой першая проста немагчымая ў прынцыпе, бо менавіта вытворчая рэвалюцыя ў сельскай гаспадарцы забяспечвае магчымасць перамяшчэння значных мас насельніцтва з аграрнага сектара ў індустрыяльны.

### Паравы рухавік

Першая паравая машына Томаса Северы
Пачатак прамысловай рэвалюцыі звязваюць з вынаходствам эфектыўнага паравога рухавіка ў Вялікабрытаніі ў другой палове XVII стагоддзя. Хаця само па сабе падобнае вынаходства наўрад ці б нешта дало (неабходныя тэхнічныя рашэнні былі вядомыя і раней), але ў той перыяд англійскае грамадства было падрыхтавана да выкарыстання інавацый у шырокіх маштабах. Гэта было звязана з тым, што Англія да таго часу перайшла ад статычнага традыцыйнага грамадства да грамадства з развітымі рыначнымі адносінамі і актыўным прадпрымальніцкім класам. Акрамя таго, Англія мела дастатковымі фінансавымі рэсурсамі (бо была сусветным гандлёвым лідарам і валодала калоніямі), выхаваным у традыцыях пратэстанцкай працоўнай этыкі насельніцтвам і ліберальнай палітычнай сістэмай, у якой дзяржава не душыла эканамічную актыўнасць.

Першай спробай выкарыстання паравога рухавіка ў прамысловасці лічыцца вадзяная помпа Томаса Северы, запатэнтаваны ў 1698 годзе. Але яна не была паспяховай з-за частых выбухаў бойлера і абмежаванай магутнасці. Больш дасканалай была машына Томаса Ньюкамена, распрацаваная да 1712 года. Відаць, Ньюкамен выкарыстаў раней атрыманыя эксперыментальныя дадзеныя Дэні Папена, які вывучаў ціск вадзянога пара на поршань у цыліндры і спачатку награванне і астуджэнне пара для вяртання поршня ў зыходны стан рабіў уручную.

Схема паравой машыны Ньюкамена
Помпы Ньюкамена знайшлі прымяненне ў Англіі і іншых еўрапейскіх краінах для адпампоўвання вады з глыбокіх затопленых шахт, працы ў якіх без іх вырабляць было б немагчыма. Да 1733 года іх было набыта 110, з якіх 14 — на экспарт. Гэта былі вялікія і дарагія машыны, вельмі неэфектыўныя па сучасным стандартам, але яны сябе акуплялі там, дзе здабыча вуглю абыходзілася параўнальна танна. З некаторымі ўдасканаленнямі іх да 1800 года вырабілі 1454 штукі, і яны заставаліся ва ўжыванні да пачатку XX стагоддзя.

Найбольш вядомая з ранніх паравых машын распрацоўкі Джэймса Вата была прапанавана ў 1778 годзе, Ват істотна ўдасканаліў механізм, зрабіўшы яго працу больш стабільнай. Адначасова магутнасць павялічылася прыкладна ў пяць разоў, што дало 75% эканомію ў сабекошту вуглю. Яшчэ больш важныя наступствы меў той факт, што на базе машыны Вата стала магчыма пераўтварэнне паступальнага руху поршня ў вярчальны, гэта значыць рухавік зараз мог круціць кола млына або фабрычнага станка. Ужо да 1800 года фірма Вата і яго кампаньёна Болтана зрабіла 496 такіх механізмаў, з якіх толькі 164 выкарыстоўваліся як помпы. Яшчэ 308 знайшлі прымяненне на млынах і фабрыках, а 24 абслугоўвалі даменныя печы.

У 1810 годзе ў Англіі налічвалася 5 тыс. паравых машын, а ў наступныя 15 гадоў колькасць іх патроілася.

Паравая машына Дж. Вата
З’яўленне металарэзных станкоў, такіх як такарны, дазволілі спрасціць працэс вырабу металічных частак паравых машын і ў далейшым ствараць усё больш дасканалыя і для разнастайных мэтаў. Да пачатку XIX ст. англійскі інжынер Рычард Трэвітык і амерыканец Олівер Эванс сумясцілі бойлер і рухавік у адным прыладзе, што дазволіла далей выкарыстоўваць яго для руху паравозаў і параходаў.

У той жа час механізмы, якія выкарыстоўваюць водную і энергію ветру, яшчэ доўга канкуравалі з паравымі рухавікамі. У прыватнасці, да 1870 года ў Злучаных Штатах большасць фабрык выкарыстоўвалі энергію вадзяных турбін, а не паравых машын.

### Тэкстыльная прамысловасць

Мадель прадзільнай машыны XVIII ст. з музея Вуперталя, Германія
Ткацкая фабрыка ў горадзе Рэдыш, Вялікабрытанія
У пачатку XVIII стагоддзя брытанская тэкстыльная прамысловасць яшчэ была заснавана на апрацоўцы мясцовай воўны індывідуальнымі рамеснікамі. Гэтая сістэма называлася «катэджнай індустрыяй», так як праца выконвалася на хаце, у невялікіх хатках-катэджах, дзе пражывалі рамеснікі са сваімі сем'ямі. Вытворчасць нітак з лёну і бавоўны, якая патрабуе больш тонкай апрацоўкі, у сярэдневяковай Англіі шырокага распаўсюджвання не атрымала, таму тэкстыль з бавоўны імпартавалі з Індыі.

Вынаходніцтва ў 1733 годзе лятучага чоўна павялічыла попыт на пражу. У 1738 годзе была створана машына, праўшая нітку без удзелу чалавечых рук, а ў 1741 годзе каля Бірмінгема адкрылася фабрыка, прадзільную машыну на якой прыводзіў у рух вослік. Уладальнікі фабрыкі, Пол і Вят, неўзабаве адкрылі новую фабрыку каля Нортгемптана, абсталяваную ўжо пяццю прадзільнымі машын з паўсотняй чоўнаў на кожнай, якая працавала да 1764 года. У 1771 годзе ў Кромфардзе, Дэрбішыр, пачала працаваць прадзільная фабрыка Аркрайта, які заахвочваў вынаходніцтвы, і яго машыны былі ўдасканалены, цяпер яны прыводзіліся ў рух вадзяным колам. Акрамя таго, цяпер акрамя воўны на новых машынах стала магчыма апрацоўваць і расліннае валакно, што імпартуецца з Амерыкі. Да 1780 года ў Англіі налічвалася 20, а яшчэ праз 10 гадоў — 150 прадзільных фабрык і на многіх з гэтых прадпрыемстваў працавала па 700-800 чалавек.

Затым вадзяное кола пачалі замяняць паравой машынай. У перыяд з 1775 па 1800 год заводы Вата і Болтана ў Соха выпусцілі 84 паравыя машыны для баваўняных фабрык і 9 машын — для ваўняных фабрык. Да сярэдзіны XIX стагоддзя ручное ткацтва ў Вялікабрытаніі амаль цалкам знікла. У тэкстыльнай прамысловасці вялікую ролю адыграў так званы сельфактар, які забяспечыў механізаванне прадзільных працэсаў.

### Машынабудаванне

Такарны станок 1811 года
У сярэдневяковай Еўропе вырабам механізмаў займаліся майстры гадзіннікавых спраў і вытворцы навігацыйных і навуковых інструментаў. Дэталі гадзінных механізмаў нават выкарыстоўвалі пры вырабе першых прадзільных станкоў. Многія дэталі выраблялі з дрэва цесляры, паколькі метал быў дарагі і цяжкі ў апрацоўцы.

З з’яўленнем усё нарастальнага попыту на металічныя дэталі прадзільных станкоў, паравых машын, а таксама сеялак і іншых механізмаў, уведзеных ва ўжыванне ў брытанскай сельскай гаспадарцы з пачатку XVIII ст., былі вынайдзены такарныя станкі, а ў першай палове XIX ст. фрэзерны і іншыя станкі для металаапрацоўкі.

Сярод іншых рамёстваў, якія патрабавалі высокадакладнай апрацоўкі металу, было вырабніцтва замкаў. Адным з самых вядомых механікаў, якія праславіліся ў вырабе замкаў, быў Джозеф Брама. Яго вучань Генры Модслі пасля працаваў для каралеўскага флоту і майстраваў машыны для вытворчасці шківаў і блокаў. Гэта быў адзін з першых прыкладаў паточнага вытворчасці са стандартызацыяй дэталей.

### Металургія

Павелічэнне колькасці машын выклікала павышаную патрэбнасць у метале, і гэта запатрабавала развіцця металургіі. Галоўным дасягненнем гэтай эпохі ў металургіі была замена драўнянага вуглю, які выкарыстоўваўся сярэдневяковымі кавалямі, на каменнавугальны кокс. Яго ўвёў ва ўжыванне ў XVII ст. Клемент Клерк і яго майстры кавальскіх спраў і ліцця.

З 1709 года ў мястэчку Коулбрукдэйл Абрахам Дарбі, заснавальнік цэлай дынастыі металургаў і кавалёў, выкарыстаў кокс для атрымання чыгуну з руды ў даменнай печы. З яго спачатку рабілі толькі кухоннае начынне, якая адрознівалася ад працы канкурэнтаў толькі тым, што яе сценкі былі танчэй, а вага менш. У 1750-х гадах сын Дарби пабудаваў яшчэ некалькі дамен, і дагэтуль яго вырабы былі яшчэ і танней, чым вырабленыя на драўняным вугле. У 1778 годзе ўнук Дарбі, Абрахам Дарбі III, са свайго ліцця пабудаваў у Шропшыры знакаміты Жалезны мост, першы мост у Еўропе, цалкам які складаецца з металічных канструкцый.

Жалезны мост, Шропшыр, Вялікабрытанія
Для далейшага паляпшэння якасці чыгуну ў 1784 годзе Генры Корт распрацаваў працэс пудлингования. Рост вытворчасці і паляпшэнне якасці англійскага металу да канца XVIII ст. дазволіла Вялікабрытаніі цалкам адмовіцца ад імпарту шведскага і расійскага жалеза. Разгарнулася збудаванне каналаў, якія дазвалялі перавозіць вугаль і металы.

З 1830 да 1847 год вытворчасць металу ў Англіі ўзрасла больш чым у 3 разы. Прымяненне гарачага выдзімання пры плаўленні руды, якое пачалося ў 1828 годзе, утрая скараціла выдатак паліва і дазволіла выкарыстоўваць у вытворчасці ніжэйшыя гатункі каменнага вуглю, З 1826 па 1846 года экспарт жалеза і чыгуну з Вялікабрытаніі павялічыўся ў 7,5 разы.

### Транспарт

Цягнік на лініі Ліверпул-Манчэстэр
Велізарнае значэнне мела з’яўленне чыгунак. Першы паравоз быў пабудаваны ў 1804 годзе Рычардам Трэвітыка. У наступныя гады многія інжынеры спрабавалі ствараць паравозы, але самым удачлівым з іх апынуўся Георг Стефенсон, які ў 1812-1829 гады прапанаваў некалькі ўдалых канструкцый паравозаў. Яго паравоз быў выкарыстаны на першай у свеце чыгунцы грамадскага карыстання з Дарлінгтана да Стоктана, адкрытай у 1825 годзе. Пасля 1830 года ў Вялікабрытаніі пачалося хуткае будаўніцтва чыгунак.

Роберт Фултан у 1807 годзе пабудаваў першы ў свеце параход «Клермонт», які здзяйсняў рэйсы па рацэ Гудзон ад Нью-Ёрка да Олбані. У 1819 годзе амерыканскі параход «Савана» ўпершыню перасёк Атлантычны акіян, аднак большую частку шляху карабель прайшоў пад ветразямі, якія яшчэ доўга захоўваліся на параходах у якасці дапаможнага рухавіка. Толькі ў 1838 годзе (праз 19 гадоў пасля «Саваны») англійская параход «Сірыус» ўпершыню перасёк Атлантычны акіян без выкарыстання ветразяў.

### Сувязь

Першы электрычны тэлеграф стварыў расійскі вучоны Павел Львовіч Шылінг у 1832 годзе. Пасля электрамагнітны тэлеграф быў пабудаваны ў Германіі — Карлам Гаусам і Вільгельмам Веберам (1833), у Вялікабрытаніі — Кукам і Уітстанам (1837), а ў ЗША электрамагнітны тэлеграф запатэнтаваны С. Морзэ ў 1837 годзе. Вялікай заслугай Морзэ з’яўляецца вынаходніцтва тэлеграфнага кода, дзе літары алфавіту былі прадстаўлены камбінацыяй кароткіх і доўгіх сігналаў — «кропак» і «працяжнік» (код Морзэ). Камерцыйная эксплуатацыя электрычнага тэлеграфа ўпершыню была пачата ў Лондане ў 1837 годзе.

Асноўныя тэлеграфныя лініі на 1891 год.
У 1858 годзе была ўсталявана трансатлантычная тэлеграфная сувязь. Затым быў пракладзены кабель у Афрыку, што дазволіла ў 1870 годзе ўсталяваць прамую тэлеграфную сувязь Лондан - Бамбей (праз рэлейны станцыю ў Егіпце і на Мальце).

### Хімікаты

Прамысловая рэвалюцыя зрабіла магчымым прамысловая вытворчасць некаторых найбольш запатрабаваных на рынку хімікатаў, чым быў пакладзены пачатак развіццю хімічнай прамысловасці. Серная кіслата была вядома яшчэ ў сярэднія вякі, але атрымлівалі яе з вокіслаў, якія ўтвараюцца пры спальванні мінеральнай серы, у шкляных сасудах. У 1746 годзе Джон Рэбук замяніў іх на больш аб'ёмістыя свінцовыя, чым значна павялічыў прадукцыйнасць працэсу.

Іншай важнай задачай было вытворчасць шчолачных злучэнняў. Метад прамысловай вытворчасці карбанату натрыю быў распрацаваны ў 1791 годзе французскім хімікам Нікала Лебланам. Ён змешваў серную кіслату з паваранай соллю і атрымліваны сульфат натрыю награваў з сумессю вапняка і вуглю. Сумесь прадуктаў рэакцыі апрацоўвалі вадой, з раствора атрымлівалі карбанат натрыю, а нерастваральныя рэчывы (вапняк, вугаль і сульфід кальцыя) адкідвалі. Хлоравадарод спачатку таксама засмечваў атмасферу вытворчых памяшканняў, але пазней яго навучыліся выкарыстоўваць для атрымання салянай кіслаты. Метад Леблан быў просты, танны і даваў значна больш даступны прадукт, чым раней выкарыстоўваўся метад атрымання соды з попелу раслін.

Карбанат натрыю выкарыстоўвалі ў мностве вытворчых працэсаў, у тым ліку для вырабу мыла, шкла, паперы, а таксама ў тэкстыльнай прамысловасці. Серная кіслата акрамя вытворчасці соды таксама знаходзіла ўжыванне для выдалення іржы з металічных вырабаў і ў якасці Адбельвальнік для тканін. Толькі да пачатку XIX ст. Чарлз Тэнант і Клод Луі Бертале распрацавалі больш эфектыўны адбельвальнік на аснове хлоркавай вапны. Фабрыка Тэнант па вытворчасці новага Адбельвальнік на працягу доўгага часу заставалася найбуйнейшым у свеце хімічным прадпрыемствам.

У 1824 годзе брытанскі муляр Джозеф Аспдін запатэнтаваў хімічны працэс вытворчасці портландцемента. Ён заключаўся ў спяканні гліны з вапняком. Далей сумесь перамолваюць у парашок, змешвалі з вадой, пяском і жвірам, у выніку чаго атрымліваўся бетон. Праз некалькі гадоў інжынер Марк Ізамбар Брунель ужыў бетон для будаўніцтва першага ў свеце воданепранікальнага тунэлю пад ракой Тэмзай, а ў сярэдзіне XIX ст. яго выкарыстоўвалі для збудаванні сучаснай гарадской каналізацыі.

## Зноскі