# Вялікія дзяржавы

Вялікія дзяржавы на карце
**Вялікая дзяржава** — умоўнае, неюрыдычнае абазначэнне дзяржаў, якія дзякуючы свайму ваеннаму і эканамічнаму патэнцыялу аказваюць вызначальны палітычны ўплыў на сістэму міжнародных і міжнародна-прававых адносін.

Венскі кангрэс вялікіх дзяржаў напачатку XIX стагоддзя
Паняцце «вялікая дзяржава» ўпершыню аформілася пасля Венскага кангрэса, калі ім сталі зваць пяць еўрапейскіх дзяржаў: Вялікабрытанію (адзіная звышдзяржава), Францыю, Расію, Аўстрыю (пазней Аўстра-Венгрыя), Прусію (пазней Германія). Досыць доўгі час гэтыя краіны выступалі як адзіныя паўнапраўныя суб'екты міжнароднай палітыкі, якія валодаюць дастатковай ваенна-палітычнай моцай для правядзення незалежнай ні ад каго знешняй палітыкі.

Пасля Еўрапейскіх рэвалюцый 1848—1849 гадоў баланс сіл у сістэме стаў змяняцца. Аб'яднанная ў сярэдзіне XIX стагоддзя Італія прэтэндавала на ўваходжанне ў клуб вялікіх дзяржаў. А напачатку XX стагоддзя з клуба вялікіх дзяржаў фактычна выйшла Аўстра-Венгрыя, якая распалася. Да пазаеўрапейскіх вялікіх дзяржаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя сталі прылічаць новую першую эканоміку свету Злучаныя Штаты Амерыкі (якія, зрэшты, вялікага ўплыву на міжнародную палітыку да Першай сусветнай вайны не аказвалі) і мадэрнізаваную Японію.

Да сярэдзіны XX стагоддзя звышдзяржавамі былі ЗША, Вялікабрытанія, СССР. Падчас Другой сусветнай вайны нацысцкая Германія і мілітарысцкая Японія зрабілі спробу стаць новымі звышдзяржавамі, а Італія — замацавацца як вялікая дзяржава, але пацярпелі паражэнне.

Пасля Другой сусветнай вайны вялікімі дзяржавамі сталі лічыцца сталыя члены Савета Бяспекі ААН: ЗША, СССР, Вялікабрытанія, Францыя і Кітай. Гэтыя ж дзяржавы набылі дадатковы ўплыў дзякуючы валоданню ядзернай зброяй. Вялікабрытанія страціла статус звышдзяржавы з прычыны распаду Брытанскай імперыі; ЗША і СССР у эпоху Халоднай вайны сталі звышдзяржавамі, якія ўзначальвалі наймагутнейшыя ваенна-палітычныя блокі (НАТА і АВД адпаведна) і мелі ваенна-стратэгічны парытэт. Статутам ААН на вялікія дзяржавы ўскладаецца галоўная адказнасць за падтрыманне міру і ўсеагульнай бяспекі.

У першыя часы пасля заканчэння халоднай вайны і распаду Савецкага Саюза, нягледзячы на прызнаную паўнапраўную правапераемнасць ад СССР (у т.л. у ААН) і перанятыя савецкія ядзерныя сілы, рэзка зменшылася значэнне і сусветны ўплыў як вялікай дзяржавы постсавецкай Расіі, якая зведала сістэмны эканамічны, унутрыпалітычны і ваенны крызіс. Звязаныя са спрыяльнай сусветнай кан'юнктурай эканамічныя поспехі і палітычная стабільнасць Расіі з пачатку XXI стагоддзя дазволілі ёй узмацніць сваё становішча ў свеце (і асабліва ў СНД), а таксама прэтэндаваць на статус патэнцыйнай звышдзяржавы.

У сучасным свеце Кітай наблізіўся да статусу звышдзяржавы і актыўна абмяркоўваецца неабходнасць рэформы Савета Бяспекі ААН. Германія, Японія, Індыя, Бразілія і радзей ПАР, Італія, Мексіка разглядаюцца як кандыдаты ў лік сталых членаў пашыранага складу Савета Бяспекі. Аднак з іх толькі Японія (як эканамічна-тэхналагічна-фінансава другая ключавая краіна Захаду з канца XX стагоддзя) і Германія (як лідар Еўрапейскага саюза), а таксама званыя часам патэнцыйнымі звышдзяржавамі Індыя (як ядзерная дзяржава і другая мільярдная паводле насельніцтва краіна з эканомікай і навукай, якія бурна развіваюццца з пачатку XXI стагоддзя) і Бразілія (як лідар развіцця Лацінскай Амерыкі) могуць кансенсусна лічыцца ў якасці новых фактычных вялікіх дзяржаў сучаснасці.

## Вялікія дзяржавы паводле перыядаў

| 1815 — 1871 | 1871—1918 | 1918—1939 | 1939—1945 | 1945—1991 | 1991—2001 | з 2001 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Брытанская імперыя**
 Францыя
  Расійская імперыя
  Аўстрыйская імперыя
  Прусія |  **Брытанская імперыя**
 ЗША
  Францыя
  Расійская імперыя
  Германская імперыя
  Аўстра-Венгрыя
  Японія
  Каралеўства Італія | **ЗШАВялікабрытанія**
 СССР
  Францыя
  Трэці рэйх
  Японія
  Каралеўства Італія | **ЗШАТрэці рэйхЯпонская імперыяСССРВялікабрытанія**
 Каралеўства Італія
  Францыя
  Тайвань | **ЗША**☢
 **СССР**☢
  Вялікабрытанія☢
  Францыя☢
  Кітай☢
  Японія
  ФРГ | **ЗША**☢
  Кітай☢
  Вялікабрытанія☢
  Францыя☢
  Расія☢
  Японія
  Германія | **ЗША**☢
 **Кітай**☢
  Расія☢
  Вялікабрытанія☢
  Францыя☢
  Японія
  Германія
  Індыя☢
  Бразілія |

Абазначэнні:

* **выдзелены** — звышдзяржавы
* ☢ — ядзерныя дзяржавы

## Параўнанне долей вялікіх дзяржаў

| краіна | ВУП (ППЗ) (%) | экспарт (%) | валютныя рэзервы (%) | фінансаванне ААН (%) | ваенныя выдаткі (%) | узброеныя сілы (%) | ядзерная зброя (актыўна) (%) | насельніцтва (%) | тэрыторыі (%) | інтэгральны паказчык (%) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  ЗША | 19.5 | 8.7 | 10.2 | 22.0 | 43.2 | 7.1 | 36.6 | 4.5 | 6.3 | **17.57** |
|  Кітай  | 14.1 | 12.7 | 45.6 | 2.7 | 6.5 | 11.3 | 4.5 | 19.5 | 6.3 | **13.69** |
|  Расія | 3.2 | 2.7 | 6.8 | 1.2 | 4.0 | 5.2 | 45.6 | 2.1 | 11.0 | **9.09** |
|  Японія | 5.8 | 5.1 | 13.6 | 16.6 | 3.4 | 1.2 | - | 1.8 | 0.3 | **5.31** |
|  Індыя | 5.4 | 2.0 | 3.5 | 0.5 | 2.4 | 6.6 | 1.5 | 17.3 | 2.2 | **4.60** |
|  Германія | 4.0 | 9.0 | 1.9 | 8.6 | 3.0 | 1.4 | - | 1.0 | 0.3 | **3.24** |
|  Францыя | 2.9 | 3.4 | 1.3 | 6.3 | 4.2 | 1.3 | 5.4 | 0.9 | 0.4 | **2.90** |
|  Вялікабрытанія | 2.9 | 2.8 | 0.9 | 6.6 | 3.8 | 0.9 | 3.0 | 0.9 | 0.2 | **2.44** |
|  Бразілія | 2.9 | 1.4 | 2.8 | 0.9 | 1.7 | 1.4 | - | 2.8 | 5.7 | **2.18** |
|  Італія | 2.4 | 3.0 | 1.5 | 5.1 | 2.3 | 1.2 | - | 0.9 | 0.3 | **1.86** |

## Зноскі