# Турэцкая мова

| Турэцкая мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | Türkçe, Türk dili |
| Краіны | Турцыя, Кіпр, Балгарыя, Паўночная Македонія, Румынія, Грэцыя, Ірак, Сірыя, Азербайджан, Албанія, Германія, Расія, Казахстан |
| Афіцыйны статус |  Турцыя  Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра  Кіпр
**Паўночная Македонія: Абшчыны Цэнтар-Жупа і Пласніца
 |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Турэцкае лінгвістычнае таварыства |
| Агульная колькасць носьбітаў | ~70,8 млн |
| Рэйтынг |
21 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
| *Алтайскія мовы*
Цюркская падгаліна
Агузская група |
| Пісьменнасць | лацінка (турэцкі алфавіт) |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | тур 693 |
| ISO 639-1 | tr |
| ISO 639-2 | tur |
| ISO 639-3 | tur |
| WALS | tur |
| Ethnologue | tur |
| ABS ASCL | 4301 |
| IETF | tr |
| Glottolog | nucl1301 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Турэцкая мова** (саманазва: *Türk dili*, скарочана *Türkçe* [ˈtyɾct͡ʃe̞]) — афіцыйная мова Турцыі, адносіцца да цюркскіх моў. У якасці альтэрнатыўнай назвы ў цюркалогіі выкарыстоўваецца таксама *Türkiye Türkçesi* (турэцкая цюркская).

Існуе мноства дыялектаў турэцкае мовы, аснову турэцкай літаратурнай мовы сёння ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя таго, у турэцкай мове адрозніваюць дунайскі, эскішэгірскі (у вілаеце Эскішэгір), разградскі, дынлерскі, румелійскі, караманскі (у вілаеце Караман), адрыянопальскі (м. Эдырнэ), газіянтэпскі, дыялект р-на м. Урфы і шэраг іншых.

Сучасная турэцкая мова адносіцца да паўднёва-заходніх (або заходне-агузскіх) цюркскіх моў.

## Распаўсюджанне

Турэцкая мова ў Турцыі родная для 66,5 млн чалавек (на 2006 г.), альбо для амаль 90 % насельніцтва краіны.

Каля 606 тыс. чалавек гавораць па-турэцку ў Балгарыі (2011), 197 тыс. ва Узбекістане, Казахстане, Кыргызстане, Таджыкістане і Азербайджане (1979). Роднай турэцкую мову лічаць 177 тыс. чалавек на Кіпры (1995) і каля 130 тыс. у Грэцыі (1976).

На 2006 год ва ўсім свеце па-турэцку размаўляла каля 71 млн чалавек.

## Дыялекты

Існуе мноства дыялектаў турэцкай мовы. Аснову турэцкай літаратурнай мовы ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя яго вылучаюць дунайскі, эскішэхірскі, разградскі, дзінлерскі, румелійскі, адрыянапольскі (горад Эдзірнэ), газіянтэпскі, урфскі, эгейскі і шэраг іншых дыялектаў. Цэнтральна-анаталійскі рэгіён гаворыць на *Orta Anadolu*. Праваслаўныя грэкі Кападокіі ўжываюць караманлійскі дыялект турэцкай мовы.

## Гісторыя

Сучасная турэцкая мова напрамую паходзіць ад агузскай — мовы ўсходніх цюркскіх плямён, якія калісьці насялялі Цэнтральную Азію і былі выціснутыя у VIII-X стст. спаборнымі ўйгурскімі (таксама цюркскімі) плямёнамі на захад.
На працягу апошніх некалькіх стагоддзяў турэцкая мова зазнала істотны ўплыў персідскай і арабскай моў, у сувязі з чым колькасць запазычаных з гэтых моў слоў дасягала часамі 80 % турэцкай лексікі. Да XX стагоддзя існавала літаратурная мова Асманскай Імперыі, якая дастаткова моцна адрознівалася ад гутарковай турэцкай прамовы — асманская мова.

Пасля ўсталявання Турэцкай Рэспублікі ў 1923 г. у 30-я гг. пачаўся працэс замены іншамоўных запазычанняў нібыта спрадвечнымі турэцкімі словамі. Гэты працэс працягваецца і ў нашыя дні, і ў турэцкай мове ўсё яшчэ часта можна сустрэць словы персідска-арабскага паходжання. У XX ст. з'явіліся новыя паняцці з еўрапейскіх моў, у першую чаргу з французскай.

Дзеля рэцюркізацыі і мадэрнізацыі турэцкай мовы ў 1932 г. было створана дзяржаўнае «Таварыства турэцкай мовы» («Türk Dil Kurumu»).

Самымі блізкімі да турэцкай мовамі (у лексічных, фанетычных і сінтаксычных адносінах) з'яўляюцца найперш балкана-цюркскі дыялект гагаузаў, распаўсюджаны на тэрыторыі сучасных Малдовы, Румыніі і Балгарыі, і паўднёвы дыялект крымскататарскай мовы. Трохі далей стаіць азербайджанская, а яшчэ далей — туркменская мова.

Пісьмовыя помнікі з XIII-XIV стагоддзяў.

## Алфавіты

Старажытныя ўсходнія цюркі ўжо былі плямёнамі з развітай культурай: яны карысталіся для пісьма цюркскай рунічнай пісьменнасцю.

К X ст. агузы ісламізаваліся і перанялі арабскае пісьмо у яго персідскім варыянце з дадатковымі знакамі, а таксама дадалі некалькі сваіх літар і надалі новае значэнне некаторым ужо наяўным арабскім.

**Асманскі алфавіт у параўнанні з сучасным турэцкім**| Асобна | У канцы | У сярэдзіне | У пачатку | Сучасны турэцкі алфавіт | МФА |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ﺍ | ﺎ | — | a, e | [a], [e] |
| ﺀ | — |  |  |
| ﺏ | ﺐ | ﺒ | ﺑ | b | [b] |
| ﭖ | ﭗ | ﭙ | ﭘ | p | [p] |
| ﺕ | ﺖ | ﺘ | ﺗ | t | [t] |
| ﺙ | ﺚ | ﺜ | ﺛ | s | [s] |
| ﺝ | ﺞ | ﺠ | ﺟ | c | [ʤ] |
| ﭺ | ﭻ | ﭽ | ﭼ | ç | [tʃ] |
| ﺡ | ﺢ | ﺤ | ﺣ | h | [ħ] |
| ﺥ | ﺦ | ﺨ | ﺧ | h | [x] |
| ﺩ | ﺪ | — | d | [d] |
| ﺫ | ﺬ | — | z | [z] |
| ﺭ | ﺮ | — | r | [r] |
| ﺯ | ﺰ | — | z | [z] |
| ﮊ | ﮋ | — | j | [ʒ] |
| ﺱ | ﺲ | ﺴ | ﺳ | s | [s] |
| ﺵ | ﺶ | ﺸ | ﺷ | ş | [ʃ] |
| ﺹ | ﺺ | ﺼ | ﺻ | s | [s] |
| ﺽ | ﺾ | ﻀ | ﺿ | d, z | [d] |
| ﻁ | ﻂ | ﻄ | ﻃ | t | [t] |
| ﻅ | ﻆ | ﻈ | ﻇ | z | [z] |
| ﻉ | ﻊ | ﻌ | ﻋ | ', h | [ʕ] |
| ﻍ | ﻎ | ﻐ | ﻏ | g, ğ | [ʁ] |
| ﻑ | ﻒ | ﻔ | ﻓ | f | [f] |
| ﻕ | ﻖ | ﻘ | ﻗ | k | [q] |
| ﻙ | ﻚ | ﻜ | ﻛ | k, g, ğ, n | [k] |
| ﮒ | ﮓ | ﮕ | ﮔ | g, ğ | [g] |
| ﯓ | ﯔ | ﯖ | ﯕ | n | [ñ] |
| ﻝ | ﻞ | ﻠ | ﻟ | l | [l] |
| ﻡ | ﻢ | ﻤ | ﻣ | m | [m] |
| ﻥ | ﻦ | ﻨ | ﻧ | n | [n] |
| ﻭ | ﻮ | — | v, o, ö, u, ü | [v], [o], [œ], [u], [y] |
| ﻩ | ﻪ | ﻬ | ﻫ | h, e, a | [h], [æ] |
| ﻯ | ﻰ | ﻴ | ﻳ | y, ı, i | [j], [ɯ], [i] |

Атацюрк паказвае новы турэцкі алфавіт жыхарам. 20 верасня 1928
У пачатку 1926 года Кемаль Атацюрк прыняў удзел у кангрэсе цюрколагаў у Баку, на якім, у прыватнасці, прагучала патрабаванне аб стварэнні алфавіта на аснове лацінскага для цюркскіх моў.

З 1928 года для турэцкай мовы выкарыстоўваецца варыянт лацінскага алфавіта, у распрацоўцы якога ўдзельнічаў Атацюрк. Асновай новага напісання слоў (як і для агульнай рэформы мовы) паслужыў стамбульскі дыялект.

У турэцкім алфавіце 29 літар, прычым кожнаму гуку адпавядае літара:

|  |
| --- |
| **Вялікія літары** |
| A | B | C | Ç | D | E | F | G | Ğ | H | I | İ | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z |
| **Маленькія літары** |
| a | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | l | m | n | o | ö | p | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |

### Асаблівасці вымаўлення

| Літара | Фанема | Апісанне |
| --- | --- | --- |
| **c** | [dʒ] | афрыката, як бел. *дж* |
| **ç** | [tʃ] | афрыката, як бел. *ч* |
| **e** | [ɛ] | як бел. *э* |
| **ğ** | [ː], [j] | *yumuşak g (мяккі g)*: слаба-прыдыхальны або часцей нямы зычны; на канцы склада рэалізуецца, падаўжаючы папярэдні непярэдні галосны альбо, пасля галосных пярэдняга рада, пазначае гук, блізкі да бел. *і* |
| **h** | [h] | як бел фрыкатыўнае *h* у *гамон* |
| **ı** | [ɯ] | паміж бел. *ы* і *і*, але бліжэй да *ы* |
| **j** | [ʒ] | мякчэй бел. *ж* |
| **o** | [ɔ] | як бел. *o* |
| **ö** | [œ] | як ням. *ö* у *möchte* |
| **s** | [s] | як бел. *с* |
| **ş** | [ʃ] | мякчэй бел. *ш* |
| **ü** | [y] | як ням. *ü* у *müssen* |
| **v** | [v]/[w] | блізкі да бел. *у* альбо да губна-губнога *w*, як у англ. *wood* |
| **y** | [j] | як бел. *і* |
| **z** | [z] | як бел. *з* |

Астатнія літары вымаўляюцца як у нямецкай мове.
Літары лацінскага алфавіта q, w, x у турэцкай графіцы выкарыстоўваюцца толькі ў замежных уласных імёнах; літара j сустракаецца толькі ў запазычаннях.

## Фанетыка і фаналогія

### Галосныя

У турэцкай мове восем галосных: a, ı, u, o (галосныя задняга рада), e, i, ü, ö (галосныя пярэдняга рада). У некаторых выпадках галосныя могуць быць доўгімі, гэта мае месца, у прыватнасці, у некаторых запазычаных словах і пры выпадзенні зычнай ğ, якая ідзе за галоснай.

| Табліца турэцкіх галосных (МФА) |
| --- |
|  |

### Зычныя

**Зычныя ў літаратурнай турэцкай мове**|  | Білабіяльныя | Лабіядэнтальныя | Зубныя | Альвеалярныя | Постальвеалярныя | Палатальныя | Велярныя | Глатальныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Выбухныя | p | b |  | t̪ | d̪ |  |  | c | ɟ | k | ɡ |  |
| Насавыя | m |  | n |  |  |  |  |  |
| Фрыкатыўныя |  | f | v | s | z |  | ʃ | ʒ |  |  | ɣ | h |  |
| Афрыкаты |  |  |  | tʃ | dʒ |  |  |  |  |
| Ударныя |  |  |  | ɾ |  |  |  |  |
| Апраксіманты |  |  |  |  |  | j |  |  |
| Лятэральныя |  |  | ɫ |  | l |  |  |  |

### Гармонія галосных

Для турэцкай мовы характэрны сінгарманізм (гармонія галосных), гэта азначае, што пры далучэнні афіксаў галосныя ў іх прыпадабняюцца апошняй галоснай асновы.
Пры гэтым турэцкія галосныя маюць дзве асноўныя прыкметы, па якіх адбываецца прыпадабненне: рад (задні/пярэдні) і лабіялізаванасць. Гармонія галосных з'яўляецца прычынай таго, чаму шмат якія турэцкія словы маюць у сваім складзе галосныя альбо толькі задняга яльбо толькі пярэдняга рада (напрыклад huzursuzsunuz, вы непакоіцеся).

Турэцкія галосныя паводле рада і лабіялізаванасці|  | Пярэдняга рада | Задняга рада |
| --- | --- | --- |
|  | Нелабіялізаваныя | Лабіялізаваныя | Нелабіялізаваныя | Лабіялізаваныя |
| Высокага ўздыму | *i* | *ü* | *ı* | *u* |
| Нізкага ўздыму | *e* | *ö* | *a* | *o* |

Адрозніваюць вялікую і малую гармонію галосных:

* У вялікай гармоніі ўдзельнічаюць галосныя высокага ўздыму, пры гэтым прыпадабненне адбываецца і па раду, і па лабіялізаванасці;
* У малой гармоніі ўдзельнічаюць галосныя нізкага ўздыму, пры гэтым прыпадабненне адбываецца толькі па раду.

Прыкладам вялікай гармоніі можа служыць афікс прыналежнасці nız/niz/nuz/nüz:

* masa*nız* — ваш стол
* dişçi*niz* — ваш дантыст
* kaparo*nuz* — ваш задатак
* köprü*nüz* — ваш мост

Прыкладам малой гармоніі з'яўляецца афікс месцазнаходжання de-da:

* bahçe*de* — у садзе
* lokanta*da* — у рэстаране

### Гармонія склада

У турэцкай мове дзейнічае закон гармоніі склада, гэта азначае, што ў межах склада з галоснымі пярэдняга рада спалучаюцца паланталізаваныя (мяккія) варыянты зычных, а з галоснымі задняга рада непаланталізаваныя (цвёрдыя). Выключэнні могуць сустракацца ў запазычаных словах, пры гэтым, калі галоснай задняга рада /a/ папярэднічае мяккая зычная, над ёй (над галоснай) ставіцца спецыяльны значак «^», напрыклад: kâğıt (папера).

### Націск

Націск у турэцкай мове, як правіла, падае на апошні склад. Выключэннем з'яўляюцца некаторыя словы з ненаціскнымі афіксамі, запазычаныя словы (асабліва з італьянскай і грэчаскай моў), службовыя словы і многія ўласныя імёны. У той час як у запазычаных словах націск звычайна падае на перадапошні склад ([ɫoˈkanta] lokanta «рэстаран» альбо [isˈcele] iskele «набярэжная»), ва ўласных імёнах ён менш прадказальны ([isˈtanbuɫ] İstanbul, [ˈaŋkaɾa] Ankara).

## Граматыка

Турэцкая належыць да аглютынатыўных (або «прыляпляючых») моў і, тым самым, істотна адрозніваецца ад індаеўрапейскіх. Гэта праяўляецца ў тым, што ў слове выразна вылучаецца корань, а ўсе граматычныя формы выражаюцца (практычна заўсёды адназначнымі) афіксамі, якія як бы прылепліваюцца да кораня. Пры гэтым адзін за адным могуць узнікаць некалькі афіксаў запар, кожны з сваім значэннем. Парадак следавання тыпаў канчаткаў выразна фіксаваны.

Прыклад:
Uçurtmayı vurmasınlar. *Яны не павінны збіваць паветранага змея* (Назва фільма)

Гэты сказ можна раскласці наступным чынам: Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. *«змей-яго збіваць-не-павінны-яны.»* Канчатак *-yı* паказвае на вызначаны вінавальны склон; *-ma* азначае адмаўленне; *-sın* — паказнік загаднага ладу, *-lar* — афікс 3 асобы множнага ліку.

У турэцкай вылучаюць 5 склонаў (назоўны, давальны, вінавальны, зыходны і месны), родны склон часам разглядаюць у якасці шостага. Асноўныя формы дзеяслова: (вызначаны) прэзэнс, аорыст, (вызначаны) прэтэрыт, наратыў, дубітатыў, а таксама складаныя формы, вылучаюць таксама залежны стан і ўмоўнае і пажаданае трыванне. Даданыя сказы выражаюцца, як правіла, так званымі канвербамі.

Акрамя таго, у турэцкай існуе толькі нявызначаны артыкль bir і адсутнічае граматычная катэгорыя роду.

## Лексіка

Прыклады запазычаных слоў з розных моў:

* з арабскай: fikir *(ідэя, думка)*, hediye *(падарунак)*, resim *(малюнак)*, alkol *(алкаголь)*, saat *(гадзіна)*
* з персідскай: pencere *(акно)*, şehir *(горад)*, hafta *(тыдзень)*
* з грэчаскай: liman *(порт)*, kutu *(скрынка)*
* з французскай: lüks *(раскоша)*, kuzen *(стрыечны брат)*, pantolon *(штаны)*, kuafür *(цырульнік)*, hoparlör *(гучнагаварыцель)*, kamyon *(грузавік)*
* з іншых моў: pikap *(прайгравальнік)*, şalter *(выключальнік)*, tişört *(футболка)*

## Турэцкая мова ў Беларусі

Асманская турэцкая (разам з старажытнаяўрэйскай) была, мабыць, першай усходняй мовай, якая шырока ўвайшла ў культурны кантэкст Беларусі яшчэ ў сярэднявякоўі. Захавалася мноства двухмоўных кніг на старабеларускай і асманскай мовах. У Нацыянальным музеі Літоўскай Рэспублікі ў Вільні захоўваецца турэцка-беларускі размоўнік 1836 года, напісаны ў Слоніме Мустафой Шагідзевічам. Дзякуючы Сяргею Шупу і Галіне Александровіч-Мішкінене гэта размоўнік быў перавыдадзены ў 1995 годзе ў Нью-Ёрку пры падтрымцы Беларускага інстытута навукі і мастацтва.

## Зноскі

## Літаратура

* *Дмитриев Н. К.* Строй турецкого языка. — М., 1939.
* *Кононов А. Н.* Грамматика турецкого языка. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941.
* *Кононов А. Н.* Очерк истории изучения турецкого языка / Академия наук СССР. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1976. — 120 с. — 1 850 экз.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Турэцкая мова

* Турэцка-рускі слоўнік і руска-турэцкі слоўнік на ruscasozluk.gen.tr Архівавана 28 лістапада 2007.
* Навука турэцкай мовы Архівавана 16 мая 2008.
* Руска-турэцкія ўрокі на Інтэрнэт-Паліглёце Архівавана 23 мая 2008.
* руска-турэцкі размоўнік Архівавана 9 мая 2008.