# Егіпецкія іерогліфы

| Егіпецкае іерагліфічнае пісьмо |
| --- |
|  Іерагліфіка пталамееўскага перыяду (храм горада Омбаса). |
| Тып пісьма |
лога-кансанантнае (фонаідэаграфічнае) |
| Мовы | егіпецкая |
| Гісторыя |
| Месца ўзнікнення |
Дадынастычны і Ранняга царства Егіпет |
| Дата стварэння | каля 3200 да н.э. |
| Перыяд |
мяжа 4-га і 3-га тыс. да н.э. — IV ст. н.э. |
| Паходжанне |
піктаграфічнае пісьмо протаегіпцян (культура Накада) |
| Развілася ў |
іератычнае пісьмо     дэматычнае пісьмо        мераіцкае пісьмо (курс.) мераіцкае пісьмо (іераг.) |
| Уласцівасці |
| Напрамак пісьма | справа налева, злева направа, зверху ўніз |
| Знакаў |
каля 6000 |
| Дыяпазон Юнікода |
13000—1342F |
| ISO 15924 | Egyp |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Егі́пецкія іеро́гліфы** — знакі найстаражытнейшай вядомай егіпецкай сістэмы пісьма. Егіпецкія іерогліфы першапачаткова ўяўлялі сабой рысункавае (або піктаграфічнае) пісьмо, якое далей на працягу свайго існавання развівалася за кошт пераходу асобных рысункавых знакаў у гукавыя (калі знак перадаваў не адлюстраваны прадмет, а гук ці спалучэнне гукаў), спалучэння гукавых знакаў і сэнсавых знакаў.

Егіпецкае пісьмо не было ў чыстым выглядзе ні алфавітным, ні складовым (хоць можна заўважыць пэўныя рысы алфавітнага, а ў некаторых выпадках, і складовага пісьма). Егіпецкае іерагліфічнае пісьмо выкарыстоўваліся прыкладна з 3200 г. да н.э. да 300 г. н.э. у Егіпце і Нубіі для ранне-, стара-, сярэдне- і новаегіпецкай мовы.

Яно складалася з гукавых знакаў, сэнсавых знакаў і знакаў-выяў. Егіпецкае іерагліфічнае пісьмо адносіцца да найвялікшых па колькасці знакаў пісьмовых сістэм свету (больш знакаў, хіба што, у кітайскім іерагліфічным пісьме). У класічны перыяд (часы Сярэдняга Царства) егіпецкае пісьмо ўключала каля 800 знакаў, гэта колькасць значна ўзрасла ў грэка-рымскія часы, калі налічвалася ўжо некалькі тысяч іерогліфаў.
Першапачаткова не існавала пэўнага ўпарадкавання іерогліфічных знакаў (як, напрыклад, у азбуцы); ўпарадкоўваць адназычныя знакі ў пэўнай паслядоўнасці пачалі, мабыць, толькі ў Позні перыяд (прычым парадак быў дужа падобны да ўпарадкавання паўднёвасеміцкіх алфавітаў).

Лічыцца, што амаль усе еўрапейскія сістэмы пісьма паходзяць ад старажытнаегіпецкага іерагліфічнага пісьма (ці, прынамсі, узніклі пад яго ўплывам).

## Назва

Незакончаныя іерогліфы. Добра відаць, як высякаліся знакі, 5 дынастыя, каля 2400 ст. да н.э.
Слова «іерогліф» запазычана з стар.-грэч.: ἱερογλυφικὰ γράμματα (*хіерогліфіка граммата*) «святыя пісьмёны» або «святая разьба», што ўтворана з сабраных разам стар.-грэч.: ἱερός (*хіерос*) «святы» і стар.-грэч.: γλύφω (*гліфо*) «высякаць/выразаць (на камені)». Гэта назва ёсць перакладам егіпецкага паняцця *zẖ3 n.j mdw.w nṯr* «Пісьмо боскай мовы», якое намякала на боскае паходжанне іерагліфічнага пісьма.

## Гісторыя і развіццё

Прыклад ступені дакладнасці і падрабязнасці, з якою часта пісалі іерогліфы.
### Раннія часы і ўзнікненне

Паводле старажытнаегіпецкіх паданняў, іерогліфы стварыў Тот, бог мудрасці. І таму егіпцяне называлі іх «Пісьмёны боскіх слоў».

Вытокі гэтага пісьма можна прасачыць аж да дадынастычных часоў. Раней лічылася, што клінапіс старажытнейшы за егіпецкія іерогліфы. Аднак цяпер гэта пытанне ізноў адкрыта, бо была выяўлена найстаражытнейшая вядомая на цяперашні час знаходка іерогліфаў, якая адносіцца да часоў каля 3500 ст. да н.э. да культуры (Накада III) ў Абідасе з дадынастычнага княжацкага пахавання U‑j. Ужо цалкам вырысаваныя іерогліфы змяшчаліся на маленькіх плітках, якія прымацоўваліся да пасудзін і апісвалі іх змесціва. Некаторыя з ранніх знакаў падобныя да шумерскіх пісьмовых знакаў. З гэтай прычыны нельга цалкам выключаць уплыў клінапісу, што аднак не выключае ўплыву і ў адваротным напрамку. Гэта пытанне дагэтуль спрэчнае.

Іерагліфічнае пісьмо, відаць, пачыналася як сістэма знакаў для падлікаў і запісу важных падзей. Яно рана стала развівацца ў кірунку павелічэння змястоўнасці паведамлення і ў найстаражытнейшых помніках ужо паўстае сталай сістэмай.

### Пашырэнне

Спачатку егіпецкія іерогліфы пачалі ўжывацца пры кіраванні (збор падаткаў, ваенныя падлікі), а пазней іх сталі выкарыстоўваць і для ўсіх іншых патрэб. Па-за межамі Егіпта гэта пісьмо паслядоўна ўжывалася толькі на прасторах Нубіі, спачатку ў часы егіпецкага панавання, а таксама пазней, калі гэтыя вобласці сталі самастойнымі. Каля 300 г. да н.э. егіпецкія іерогліфы саступілі тут месца ўласнаму пісьму Нубіі, так званаму мераіцкаму пісьму, знакі якога, прынамсі асобныя, паходзілі ад егіпецкіх іерогліфаў. Старажытнаяўрэйскае пісьмо, якое з 9 па 7 ст. да н.э. выкарыстоўвала іератычныя лікавыя знакі, было, зрэшты, алфавітам зычных, паходным ад фінікійскага пісьма. З узнікненнем дзяржаў бліжняга Усходу ў зносінах стаў пераважаць акадскі клінапіс. Варта дадаць, што іерогліфы істотна саступалі клінапісу ў сваіх магчымасцях пры перадачы чужых (неегіпецкіх) паняццяў або слоў. Невядома, якая доля егіпецкага насельніцтва была пісьме́ннаю, але напэўна, толькі нямногія валодалі пісьмом: паняцце «пісар» было амаль тоесным паняццю «чыноўнік». Акрамя таго, напэўна вядома, што ў грэчаскія часы ў гарадах было мноства адмысловых пісцоў, якія складалі дакументы для непісьменных.

### Заняпад

З 323 па 30 гг. да н.э. Егіптам кіравалі Пталамеі (македонская дынастыя), а пасля іх Рымская і Візантыйская імперыі, і таму мовай кіравання была старажытнагрэчаская. Егіпецкая ж мова ўжывалася толькі як гутарковая мова мясцовага насельніцтва. Нягледзячы на гэта, іерогліфы па-ранейшаму выкарыстоўваліся для запісу свяшчэнных тэкстаў, а ў побыце карысталіся дэматычным пісьмом. Усё больш вузкае кола людзей валодала іерагліфічным пісьмом, але пталемееўскія ўказы яшчэ досыць часта пісаліся іерогліфамі. Так, пталемееўскія ўказы ўтрымлівалі распараджэнні, что яны павінны быць апублікаваны «іерогліфамі, канцэлярскім пісьмом (то бок, дэмотыкай) і грэчаскай мовай». Адначасова колькасць знакаў пачала множыцца на многія тысячы, без змянення самой сістэмы пісьма. З такім станам іерагліфічнага пісьма сутыкнуліся цікаўныя грэкі і рымляне ў позняй антычнасці. Яны перанялі ўрыўкавыя паданні і тлумачэнні пра змест і значэнне гэтых таямнічых знакаў і перадалі іх далей сваім землякам. З надыходам хрысціянства іерогліфы канчаткова адышлі ў забыццё, апошні датаваны іерагліфічны надпіс адносіцца да 394 г. н.э.

## Расшыфроўка

Пасля таго, як іерогліфы пачынаючы з 4 стагоддзя н.э. былі забыты, цікавасць да іерогліфаў ізноў узрасла ў часы Адраджэння ў Еўропе, аднак для вучоных у якасці кіраўніцтва былі даступнымі толькі познеантычныя тэксты, напрыклад *Іерагліфіка* Горапалона, якая змяшчала сумесь праўдзівых і памылковых звестак пра значэнне іерогліфаў, пры гэтым гукавыя (фанетычныя) знакі тлумачыліся як знакі-словы (знакі-паняцці) праз вонкавае падабенства рысункаў да пэўных прадметаў. Акрамя таго, захаваліся арабскія граматыкі коптскай мовы, апошняй ступені егіпецкай мовы. Гэтага было недастаткова для расшыфроўкі іерагліфічнага пісьма. Звесткі Горапалона збілі з панталыку многіх вучоных, прымусіўшы іх губляць час у марных спробах. Істотны поспех, які, ўрэшце, і прывёў да прарыву, стаў магчымы дзякуючы акопным работам, якія праводзіліся ў час егіпецкага паходу Напалеона каля горада Разета, дзе быў знойдзен Разецкі камень. Ён змяшчаў указ пталемееўскіх часоў, напісаны па-грэчаску, егіпецкімі іерогліфамі і дэматычным пісьмом, дзякуючы чаму ён адыграў ролю адпраўной точкі для далейшых даследаванняў. У 1802 годзе швед Іаган Давід Акерблад здолеў расшыфраваць па-асобку дэматычныя словы на Разетскім камяніску, у 1814 годзе англіцкі фізік Томас Юнг дасягнуў далейшага поспеху ў разуменні дэматычных тэкстаў, акрамя таго ён заўважыў роднаснасць дэмотыкі з іерогліфамі. Праз два гады ён пазнаходзіў іерагліфічныя адпаведнікі для многіх іератычных знакаў. Жан-Франсуа Шапмпальён паказаў з дапамогай імён «Пталамей» і «Клеапатра», что іерогліфы выкарыстоўваліся і як гукавыя знакі. Параўноўваючы іншыя вядомыя царскія імёны, асабліва імёны рымскіх кесараў, Шампальён высветліў гукавое значэнне многіх іерогліфаў, спачатку адназычных, а потым і многазычных знакаў. На аснове гэтых адкрыццяў, параўноўваючы егіпецкія тэксты з копцкімі, Шампальён змог расшыфраваць шматлікія іншыя знакі і разам з гэтым атрымаць пэўнае ўяўленне пра граматыку і слоўны склад егіпецкай мовы. У 1822 годзе Шампальён здзейсніў канчатковую расшыфроўку егіпецкіх іерогліфаў.

## Пісьмо

### Пісьмовая сістэма

У залежнасці ад пісьмовых матэрыялаў і прызначэння адрозніваюць некалькі падсістэм егіпецкага пісьма, перш за ўсё ўласна іерогліфы і іератыку. І хоць знакі ў гэтых сістэмах мелі адрозны выгляд, аднак прынцып пісьма, па сутнасці, не адрозніваўся.

#### Іерогліфы

Іерогліфы выкарыстоўваліся пераважна на сценах храмаў і грабніц у якасці манументальнага пісьма. Іерагліфічнае пісьмо ўключала, акрамя ўласна правапісу, яшчэ шмат асаблівасцей, якія можна растлумачыць выключна аздабленчымі мэтамі, выкарыстаннем прасторы або з погляду магіі. Як паказваюць некаторыя асабліва добра захаваныя прыклады (напрыклад, надпісы ў грабніцах у Даліне Цароў), першапачаткова іерогліфы былі размаляваны ў розныя колеры. Фарбы часткова адпавядалі натуральнаму колеру адлюстраванага прадмета, часткова былі чыста ўмоўнымі. У некаторых выпадках два аднолькавыя па форме знакі маглі адрознівацца толькі колерам; асабліва гэта тычылася некалькіх іерогліфаў з круглым абрысам.

Егіпецкія словы нават у адным тексце маглі быць напісаны па-рознаму. Іерагліфічнае пісьмо, не гледзячы на выразную вобразнасць (якую егіпцяне ўсведамлялі), наўрад ці з'яўляецца рысуначным пісьмом.

#### Рукапісныя (курсіўныя) формы пісьма

##### Рукапісныя (курсіўныя) іерогліфы

Урывак з Кнігі мёртвых, напісаны курсіўнымі іерогліфамі
Частка папіруса Ані, напісаная курсіўнымі іерогліфамі
Пад канец Старога Царства з ранняй іератыкі выдзелілася форма пісьма, якою пісалі на дамавінах і папірусах, і якая ў адрозненне ад іератыкі, хоць і прыстасоўвалася да пісчага матэрыялу, але засталася бліжэйшаю да іерагліфічных форм. Да 20-й дынастыі рэлігійныя тэксты пісалі гэтым пісьмом, пасля яно было ў значнай ступені заменена іератыкаю.

##### Іератычнае пісьмо

Папірус Пры́са (павучанне Птахатэпа)
*Іератычнае пісьмо* такое ж старажытнае як і іерагліфічнае. Яно ўяўляе сабой рукапісную адмену іерагліфічнага пісьма і было разлічана на пісанне трыснягом на папірусе або падобным прыдатным матэрыяле (як астрака з вапняку або гліны). Спачатку яно ўжывалася пераважна для тэкстаў агульнага прызначэння, рэлігійныя ж тэксты ў часы Сярэдняга Царства часткова пісаліся на папірусе іерогліфамі; спярша з увядзеннем дэмотыкі ў якасці паўсядзённага пісьма, ўжытак іератыкі стаў абмяжоўвацца запісамі рэлігійных тэкстаў. Адсюль і грэчаская назва, якая дайшла да нас праз Герадота. Іератыка складаецца амаль з тых жа знакаў, што і іерагліфіка. З-за таго, што знакі пісаліся хутка, яны часцей непарыўна перацякалі адзін у другі, а іх аблічча з цягам часу ўсё больш адрознівалася ад звычайных іерогліфаў; аднак прынцыпы пісьмовай сістэмы заставаліся аднолькавымі і ў іератыцы, і ў іерагліфіцы. Наступная табліца паказвае некаторыя іерогліфы і іх іератычныя адпаведнікі:

| Іерогліфы | Іератыка | Нумар знака (паводле А. Х. Гардынера) |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  | A1 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  | D4 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  | F4 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  | N35 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  | V31 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  | Z2 |

#### Дэмотыка

Каля 650 г. да н.э. узнікла яшчэ больш плаўнае і вонкава непадобнае да іерогліфаў курсіўнае пісьмо, названае дэмотыкай, што азначае народнае пісьмо. Яно ўзнікла як канцэлярскае пісьмо і выкарыстоўвалася ў Егіпце да 4 або 5 стагоддзя н.э., пакуль яно не было заменена копцкім пісьмом, якое было па сутнасці грэчаскім пісьмом, дапоўненым некаторымі дэматычнымі знакамі. І хоць асноўныя прынцыпы дэматычнага пісьма засноўваюцца на іератыцы і маюць шмат агульнага з прынцыпамі іерагліфічнага пісьма, усё ж, з-за вялікіх разыходжанняў наўрад ці можна разглядаць яго як падсістэму іерагліфікі.

### Напрамак пісьма

Стэла Анхефенхансу з надпісамі ў розных напрамках: справа ўверсе: *злева направа*, злева ўверсе: *справа налева*; унізе: *справа налева*
Першапачаткова іерогліфы пісаліся пераважна ў слупок зверху ўніз і справа налева, па графічных прычынах напрамак пісьма ўсё ж мог моцна змяняцца, у рэдкіх выпадках іерогліфы пісаліся ў т.зв. «ворыўным парадку» (г.зн. падобным да заворвання поля канём ). Напрамак пісьма даволі лёгка вызначыць, бо знакі заўсёды павернуты ў бок пачатку тэксту і, такім чынам, нібы «глядзяць насустрач» чытачу. Найвыразней гэта відаць па выявах жывёл або людзей. Аднак у асобных выпадках, напрыклад на ўнутранай паверхні дамавін, сустракаецца напісанне ў адваротным парадку, дзе знакі павернуты ў напрамку к канцу тэксту; гэта адметна для многіх рукапісаў Кнігі мёртвых і магло мець адмысловыя рэлігійныя прычыны (Кніга мёртвых як тэкст з «таго свету»).

Як правіла, словы не аддзяляліся, але даволі часта канец слова можна пазнаць дзякуючы заключнаму азначальнаму знаку (так званаму *азначніку*).

### Ролі іерогліфаў

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Егіпецкія іерогліфы могуць выконваць ролю гукавых знакаў (*гуказнакаў*), знакаў-паняццяў (*словазнакаў*, або *ідэаграм*) або азначальных знакаў (*азначнікаў*, або *дэтэрмінатываў*). Большасць іерогліфаў могуць выконваць адну ці ад сілы дзве ролі, аднак некаторыя — усе тры. Якую ролю выконвае знак, можна вызначыць з кантэксту, у многіх выпадках адрозненні паміж гэтымі выкарыстаннямі вельмі невыразныя. Так, знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 ёсць знакам-паняццем у

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*rˁ(w)* (сонечны бог) «Ра», а ў поўным напісанні таго ж слова

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 гэты ж знак служыць азначнікам; знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 у слове

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

*pr(j)* «выходзіць» успрымаецца як гуказнак *pr*, тады як у

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*pr(w)* «дом» ён служыць словазнакам (знакам-паняццем). Звесткі пра тое, як іменна можа чытацца знак, прыведзены ў агульным у спісе знакаў «Егіпецкай граматыкі» Алана Гардынера , які, аднак, не поўны і ў некаторых выпадках састарэлы. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

| Іерогліф | Роля | Чытанне | Значэнне |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 у

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | гуказнак | *pr* (/p/+/r/) | *- няма -* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 у

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | словазнак | *pr(w)* | «дом» |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 у

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | азначнік | *- няма -* | {жытло, памяшканне, месцазнаходжанне} |

#### Гукавыя знакі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Гуказнакамі** (*гукавымі знакамі* або *фанаграмамі*) называюцца такія знакі, якія перадаюць на пісьме пэўныя гукі. Па сутнасці, як і ў арабскім ці яўрэйскім пісьме, у егіпецкай іерагліфіцы пазначаліся толькі зычныя гукі, а галосныя − не. Пры гэтым іерагліфічная пісьмо мела ў сваім распараджэнні знакі для асобных зычных (называныя **адназычнымі знакамі**) і знакі для паслядоўнасцей зычных (так званыя **многазычныя знакі**: *двухзычныя* і *трохзычныя*), як напрыклад двухзычны знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 /w/+/n/ *wn* ці трохзычны знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 /ḥ/+/t/+/p/ *ḥtp*. Пры ўжыванні многазычных знакаў не мела значэння, вымаўляліся ў слове паміж гэтымі зычнымі галосныя ці не. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Вымаўленне гукавога знака ў многім залежыць ад становішча ў слове і ад таго, якія знакі стаяць побач: напрыклад, знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 абазначае МФА-гук /r/ (Транскрыпцыя: *r*) і ўяўляе сабой рот, егіпецкае

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*r3*. Гэтак жа і

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 мае гукавое значэнне *tp* і ўяўляе галаву, егіпецкае

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*tp*. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

##### Адназычныя знакі

Простая іерагліфічная азбука ў сучаснай навуцы складаецца больш чым з дваццаці знакаў, якія адпаведна перадаюць пэўныя зычныя, такім чынам утвараючы свайго роду «азбуку зычных». І хоць з дапамогай адназычных знакаў можна было б перадать егіпецкую мову, іерогліфы ніколі не былі чыста алфавітным пісьмом. У нашы дні адназычныя знакі ахвотна выкарыстоўваюцца пры вывучэнні егіпецкай мовы і для перадачы сучасных уласных імён, прычым гэта заснавана на сучасным навуковым умоўным вымаўленні гэтых знакаў, якое, увогуле кажучы, *НЕ* тоеснае зыходнаму егіпецкаму вымаўленню. З гістарычна-навуковых прычын іменна ў «егіпталагічным» дапаможным вымаўленні пяць ці шэсць зычных вымаўляюцца як галосныя, хоць у класічнай егіпецкай мове яны пазначалі зычныя гукі.

**Адназычныя знакі**| Знак | Нумар у Спісе Гардынера | Транскрыпцыя (параўн. ніжэй) | Умоўнае чытанне па-беларуску | Побытавая егіпталагічная назва | Прадстаўлены прадмет |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | G1 |  | [а] | Алеф | егіпецкі **каршун** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | M17 | **j** | [і] часам [й] | Ёд | **галінка трыснягу** або чароту |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | Z4 | **j** | [і] | *двайная рыска* | **дзве рыскі** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | 2× M17 | **y** | [і] | *двайны ліст трыснягу* | **дзве галінкі трыснягу** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 або

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | D36 або 2x D36 |  | [а] або [д] [р] | Айін або *д/р* | **рука** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 або

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | G43 адп. Z7 | **w** | [у] часам [ў] або [в] | Уаў | **кураня** адп. з іератычнага спрашчэння |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | D58 | **b** | [б] | *б* | **нага** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | Q3 | **p** | [п] | *п* | **зэдлік** ці **цыноўка** з трыснягу |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | I9 | **f** | [ф] | *ф* | **рагатая гадзюка** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | G17 | **m** | [м] | *м* | **сава** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | N35 | **n** | [н] | *н* | вадзяныя **хвалі** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | D21 | **r** | [р] | *р* | **рот** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | O4 | **h** | [х] | *х* | **двор** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | V28 | **ḥ** | [х] | *х з кропкай* | **кнот** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | Aa1 | **ḫ** | [х] | *х з дужкай* | калодзеж шахты |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | F32 | **ẖ** | мяккае [х] | *х з рыскай* | **чэрава жывёлы** з хвастом |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | O34 | **z** | [з] | *засаўка* | дзвярная **засаўка** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | S29 | **s** | [с] | *с* | перагнутая **тканіна** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | N39 | **š** | ш | Шын | **копанка** (затока) |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | N29 | **q** | [к] | Каф | **адхон** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | V31 | **k** | [к] | *к* | **кошык** з ручкаю |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | W11 | **g** | [г] або [ґ] ([кг]) | *г* | **падстаўка пад збан** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | V32 | **g** (**g2**) | [г] або [ґ] ([кг]) |  | **палатняны мех** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | X1 | **t** | [т] | *т* | **буханка хлеба** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | V13 | **ṯ** | [ч] (магчыма, як мяккае расійскае [чь]) | *ч* | **путы** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | D46 | **d** | [д] | *д* | **далонь** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | I10 | **ḏ** | [дж] (як у слове *джала*) | *дж* | **кобра** |

##### Многазычныя знакі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Большасць многазычных знакаў з'яўляецца двухзычнымі, напрыклад:

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*ḥr*,

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*jr* і

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*nw*. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Некаторыя нешматлікія многазычныя знакі могуць пазначаць некалькі розных спалучэнняў гукаў, так напрыклад:

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, якое ў залежнасці ад слова можа пазначаць *3b* або *mr*. Магчымыя неадназначнасці прачытання, як правіла, адназначна развязваюцца з дапамогай так званай **гукавой падказкі** (*гукавога*, або *фанетычнага дапаўнення*), якая ахвотна ўжывалася егіпцянамі і ў адназначных выпадках: так *3b* звычайна запісваюць як

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

*3b-b*, а ў транскрыпцыі агучваюць толькі як *3b*; а *mr* пішуць як

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 m-mr-r ці зграбней

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

mr-m-r, транскрыпцыя і гэта перадае толькі як *mr*. Акрамя таго, і адназначны

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*mn* амаль заўсёды пішуць як

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 mn-n (*mn*). Калі ж шматзначнасць многазычнага знака не развязана з дапамогай гукавой падказкі, чытанне такога знака, як правіла, высвятляецца з кантэксту. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Знакі, якія пазначаюць больш за два зычныя, у некаторых выпадках цяжка адрозніць ад знакаў-паняццяў (гл. ніжэй), напрыклад, знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, які адпавядае паслядоўнасці зычных *sḫm*, сустракаецца толькі ў словах, якія па паходжанні звязаны з паняццямі «ўлада»/«магутны»/«мацнець» (егіп. *sḫm*). Таму яго можна разглядаць таксама як знак-паняцце. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

#### Знакі-словы і знакі-паняцці

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Знакі-словы (словазнакі) пазначаюць на пісьме пэўныя словы або асновы слоў. Часцяком тое, што знак выконвае ролю знака-слова, яўна паказана з дапамогай так званай *паняццевай рыскі*

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

. Часта, але не заўсёды, існуе відавочная сувязь паміж адлюстраваным прадметам і словам, якое запісана такім словазнакам. Так, знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, які адлюстроўвае план дома, стаіць у напісанні

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 слова "дом" (або "хата") (егіпецкае: *prw*), а знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, які ўяўляе сабой рысунак сонца, уваходзіць у напісанне

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 слова, якім называлі сонечнага бога, Ра (*rˁw*). Лік слоў, якія запісваліся такімі знакамі, усё ж нязначны, большасць слоў запісвалася з дапамогай гукавых знакаў; пры гэтым з часоў Старога Царства словазнакавае напісанне ўсё больш звужалася і часта замянялася гукавым напісаннем (якое суправаджалася азначнікам). Акрамя таго, паняццевая рыска выкарыстоўвалася, асабліва пачынаючы з Новага Царства, у іератыцы таксама пасля знакаў у іншай ролі (асабліва пры азначніках). |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

#### Азначальныя знакі

А як іерогліфамі абазначаліся толькі зычныя, а галосныя — не, то з'яўлялася мноства слоў з рознымі значэннямі, якія пісаліся аднолькава, бо мелі аднолькавы набор зычных. Першапачаткова азначнік уяўляў сабой нагляднае абагульненае абазначэнне таго, што ляжала ў аснове гукавога спалучэння. Толькі пазней азначнікі былі звязаны з іншымі адцягненымі паняццямі. Так, большасць слоў суправаджалася так званым азначнікам (азначальным знакам), які ўдакладняў значэнне слова. Напрыклад, іерогліф «дом» з наборам зычных *pr* без азначніка абазначаў слова «дом» (егіпецкае *pr(w)*), а з параю ног у якасці азначніка ён азначаў «выходзіць» (егіпецкае *pr(j)*). Таксама азначнікі былі ў імён і некаторых займеннікаў. Імёны цароў і багоў выдзяляліся картушам (адмысловай рамкай вакол слова).

У наступнай табліцы прыведзена некалькі слоў, якія маюць аднолькавы набор зычных *wn*, і якія можна адрозніць толькі дзякуючы іхнім азначнікам:

**Азначнік**| іерагліфічнае напісанне | сучасная егіпталагічная транскрыпцыя | значэнне слова | што адлюстроўвае азначнік | значэнне азначніка |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *wn* | *адчыняць* | створ дзвярэй | **вароты/весніцы/дзверы/брама** і падобнае; **адчыняць** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *wn(j)* | *спяшацца* | пара ног | **рух** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *wn* | *памылка; правіна; загана* | верабей, або штось падобнае | **кепска, дрэнна, няўдала, недастаткова,** і пд.; **дрэнь, неўдаль, нястача, недахоп** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *wn* | *лысець* | пасма валасоў | **валасы, валасаты;жалоба, жалобны** |

Акрамя таго, варта адзначыць, что сістэма азначнікаў у ходзе егіпецкай гісторыі ўпершыню цалкам устанавілася ў Сярэднім Царстве, у часы Старога Царства ў тагачаснай егіпецкай мове яшчэ ўжывалася многа адмысловых або створаных адмыслова «на гэты выпадак» азначнікаў. У часы Новага Царства ўжо было патрэбна менш азначнікаў, прычым былі яны больш агульныя; разам з тым часам слова на пісьме магло мець больш за адзін азначнік.

Яшчэ некалькі прыкладаў азначнікаў:

| мужчына, чалавек | жанчына, жаночы | дзіця | цар, фараон | сіла, намаганні (фізічныя), гвалт | рух | драўніна, вырабы з дрэва |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

#### Гукавыя азначнікі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Часам азначнік і папярэднія гуказнакі ўспрымаліся, відаць, як адно цэлае, так што ў рэдкіх выпадках азначнік разам з гуказнакамі пераносіўся ў іншыя словы, якія змяшчалі такі ж набор гукаў (пры тым што перанесены азначнік не мае ніякага дачынення да сэнсу гэтых слоў), так напрыклад,

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, якое паходзіць з

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

*jb* "казёл", у слове

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

 |

*jb(j)* "хацець піць" ("смагнуць"). Дзякуючы такім напісанням таксама могуць узнікаць новыя гукавыя знакі, як

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, які паходзіць з

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

*tr* "час", "пара́", у прыватнасці, гэты знак занесен у часціцы

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

*tr* і ўрэшце становіцца самастойным гуказнакам *tr*. Як нешта падобнае да «гукавога словазнака» ўжыт словазнак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 з

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

*nˀ.t* «горад», «места», напрыклад, у

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 або

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

*ḥn.t* (і таму трэба, мабыць, чытаць як *ḥnˀ.t*) «пелікан». |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

### Каліграфічныя асаблівасці

#### Размяшчэнне

У іерагліфічных надпісах знакі пісаліся пераважна не паслядоўна ў рад, а збіраліся ў прамавугольныя групы. Так, слова *sḥtp.n=f* «ён супакоіўся» (або ў залежнасці ад акалічнасцей «задаволіўся», «улагодзіўся», «замірыўся») у часы Сярэдняга Царства пісалася наступным чынам:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

Гэта трэба чытаць зверху ўніз і злева направа ў наступнай паслядоўнасці:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 5 | 6 |
| 3 | 4 | 7 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Некаторыя знакі перастаўлены так, каб не было зазораў; у іншых выпадках перастаўляюць два знакі, каб найлепшым чынам выкарыстаць прастору, і не ўзнікала раздражняльных прагалін:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 замест

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

. Асабліва гэта тычыцца знакаў, за якімі ўтваралася свабодная прастора, у якую можна было змясціць наступныя знакі: |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 замест вельмі рэдкага

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

*3ḥ.t* «поле» («ралля»). З прычын асаблівай павагі ці ўшанавання пэўныя словы на пісьме выносіліся наперад:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

*Ḫˁj=f-Rˁ* «Хафра», дзе знак

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, які абазначае (імя) сонечнага бога Ра, пастаўлен наперадзе, хоць пры вымаўленні слова імя Ра стаяла іменна ў канцы імені. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

#### Пропуск і каверканне знакаў

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Часта, перш за ўсё ў рэлігійных тэкстах, іерогліфы, якія адлюстроўвалі жывых істот, прапускаліся або каверкаліся, параўн.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 у Тэкстах пірамід (Pyr. § 382 b) замест звычайнага

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

*ḥqr* «галадаць» («адчуваць голад», «хацець есці»). Часта ў знаках, што адлюстроўвалі людзей, пісалі толькі верхнюю частку тулава з галавою, звяры ж, наадварот, ахвотна прарысоўваліся; тут існавала яшчэ адна магчымасць: азначнікі, якія адлюстроўвалі жывых істот, замяняліся знакамі-замяшчальнікамі, пераважна знакам

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, які пазней у іератыцы сталі выкарыстоўваць замест любых складаных для напісання знакаў. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

### Складовае пісьмо

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Групавым** або **складовым пісьмом** называюць адмысловае ўжыванне іерогліфаў, якое сустракаецца ўжо ў часы Старога Царства, аднак упершыню ў поўным аб'ёме стала выкарыстоўвацца ў часы Новага Царства адмыслова для запісу іншаземных і некаторых егіпецкіх слоў. У супрацьлегласць да звычайнага ўжывання іерогліфаў, паводле меркавання некаторых вучоных, складовыя напісанні абазначалі таксама галосныя гукі. Пры гэтым групы, у якіх было ад аднаго да трох іерогліфаў, перадавалі ўвесь склад, прычым гэтыя складовыя групы складаліся часткова з адна- і двухзычных знакаў, а часткова з адна- і двухзычных слоў (як *j* "ах!" ("о!") для "ˀa" або падобнага). У якой ступені складовае напісанне рабіла магчымым адназначнае чытанне галосных, не зусім ясна. В. Шэнкель (W. Schenkel) і В. Хэльк (W. Helck) падтрымліваюць, напрыклад, тэорыю, што адназначна маглі перадавацца толькі галосныя *i* і *u*, а галосны *a* не. Прыкладам з'яўляецца іерагліфічнае напісанне назвы крыцкага горада Амнісос:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

 |

. Калі чытаць іерогліфы адпаведна іх звычайнаму агучванню, атрымліваецца *jmnyš3*, паводле агульнапрызнанага мекавання даследчыкаў гэты запіс перадае складовым пісьмом паслядоўнасць зычных *ˀ-m-n-š*; паводле Шэнкеля і Хэлька можна ўдакладніць гэта чытанне як *ˀ(a)-m(a)-ni-š(a)*. Нават калі ў выпадках, як гэты, прыняцце адназначнай перадачы галосных здаецца праўдападобным, колькасць матэрыялу покуль не дазваляе адназначна развязаць пытанне. Напісанне іншамоўных слоў складовым пісьмом мае адпаведнасці і ў іншых пісьмовых сістэмах; так, у японскай мове для запісу іншамоўных слоў існуе адмысловая азбука (Катакана). |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

### Запіс лікаў

### Транскрыпцыя

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Пры перакладзе іерагліфічных тэкстаў для запісу егіпталагічнай транскрыпцыі выкарыстоўваюць адмысловыя сімвалы, з дапамогай якіх пазначаюцца гукі іерагліфічныга пісьма. Патрэба ў транскрыпцыі паўстала з неабходнасці аднастайна пазначаць чытанне іерагліфічных тэкстаў з дапамогай простых для друку сімвалаў. А як егіпталагічная транскрыпцыя перадае толькі гукі і асаблівасці будовы слова (а азначнікі – не), то з транскрыпцыі, увогуле кажучы, адназначна аднавіць іерагліфічны запіс нельга. Былі аднак прапановы для адназначнай перадачы іерогліфаў у адпаведнасці з тым, як гэта было зроблена для клінапісу. Для транскрыпцыі ўжываюцца розныя сістэмы, якія па сутнасці не дужа адрозніваюцца, прычым галоўнае аднозненне – гэта выгляд сімвалаў транскрыпцыі. Напрыклад, гук, пазначаны іерогліфам

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

, звычайна тлумачыцца паводле МФА як /tš/ і перадаецца ў залежнасці ад сістэмы транскрыпцыі або як *ṯ* (пачынаючы з «Берлінскай школы» Адольфа Эрмана), або, ў апошні час часткай вучоных, як *č* (так, у прыватнасці, у «Цюбінгенскай школе» Вольфганга Шэнкеля). У Сеціве і для размяшчэння знакаў шрыфтоў звычайна ўжываецца транслітарацыя паводле «Кіраўніцтва па кадзіраванні» («Manuel de Codage»). |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

**Transkriptionssysteme wichtiger ägyptologischer Werke**| Варыянты транскрыпцыі
  | Peust *Phono- logy* | Allen *Middle Egyptian* | Loprieno *Ancient Egyptian* | Hannig *GHWb.*; Wikipedia
  | Edel *Altägy. Gr.* | Erman & Grapow *Wb.*  | Malaise & Winand *Gr.* | Gardiner *Egyptian Gr.* | Schenkel *Tübing. Einf.* | адпаведныя адназычныя знакі
  | "Кіраўніцтва па кадзіраванні" (*Manuel de Codage*)
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | т.зв. Другі Алеф
  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | A |
| ỉ ~ j | j | j | j | j | j | ỉ | ỉ | ỉ | ỉ |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | i |
| ỉ ~ j ~ i̯ | i̯ | j | j | j | j | j | ỉ | ỉ | i̯ | Канцавы зычны слабых дзеясловаў
  |  |
| j ~ y ~ ï | ï | y | j ~ y | j | j | j | y | y | ï |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | y |
| j ~ jj ~ y | y | y | j ~ y | y | j ~ jj | j | j | y | y |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | i\*i |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | a |
| w |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 або

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | w |
| w ~ u̯ | u̯(?)
  | w(?)
  | w(?)
  | w(?)
  | w(?)
  | w(?)
  | w(?)
  | w(?)
  | u̯ | Канцавы зычны слабых дзеясловаў
  |  |
| b |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | b |
| p |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | p |
| f |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | f |
| m |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | m |
| n |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | n |
| r |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | r |
| l |  |  |  |  |  |  |  |  |  | некалькі розных
  | l |
| h |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | h |
| ḥ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | H |
| ḫ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | x |
| ẖ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | X |
| s ~ z  | z | z | z | s (z)  | z | s | s | s | s |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | z |
| ś ~ s  | s | s | s | s | s | ś | ś | s (ś) | ś |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | s |
| š |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | S |
| ḳ ~ q  | q | q | q | q | q | ḳ | ḳ | ḳ | ḳ |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | q |
| k |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | k |
| g |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | g |
| t |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | t |
| ṯ ~ č | ṯ | ṯ | ṯ | ṯ | ṯ | ṯ | ṯ | ṯ | č |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | T |
| d ~ ṭ | d | d | d | d | d | d | d | d | ṭ |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | d |
| ḏ ~ č̣ | ḏ | ḏ | ḏ | ḏ | ḏ | ḏ | ḏ | ḏ | č̣ |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | D |

Побач з гукавымі знакамі большасць сістэм траскрыпцыі змяшчае таксама т.зв. структурныя знакі, якія прызначаны для адмежавання марфем у слове дзеля захавання марфалагічнай будовы слова. Так пэўныя даследчыкі запісваюць егіпецкую дзеяслоўную форму *jnsbtnsn* «тыя, што паглынулі іх» як *j.nsb.t.n=sn*, дзеля таго каб пазначыць розныя прыстаўкі і суфіксы. Ужыванне структурных знакаў яшчэ менш аднастайнае чымся ўжыванне гукавых знакаў транскрыпцыі — побач з сістэмамі, ў якіх наогул няма структурных знакаў, як напрыклад у кнізе Эльмара Эдэля (Elmar Edel) *Altägyptischer Grammatik* (Рым 1955/64), існуюць сістэмы, у якіх налічваецца да пяці структурных знакаў (Вольфганг Шэнкель). Акрамя таго, некаторыя знакі выкарыстоўваюцца неаднастайна; так, у працах Берлінскай школы звычайная кропка («.») служыць для аддзялення суфіксальных займеннікаў, а ў некаторых навейшых сістэмах — для пазначэння канчатка жаночага роду ў іменных часцін мовы. У той час як Джэймс П. Ален аддзяляе прыстаўку *j* ў пэўных дзеяслоўных формах звычайнай кропкай, Вольфганг Шэнкель прапануе для гэтых мэт двукроп'е («:»).

Іератычныя тэксты перад транскрыпцыяй спярша запісваюцца іерогліфамі (транслітарацыя) і так друкуюцца для таго, каб можна было суаднесці пісьмовыя знакі з адпаведнымі іерогліфамі. Суаднесці і атаясаміць іератычныя знакі з іерогліфамі, як правіла (асабліва ў канцэлярскай іератыцы), пад сілу толькі спецыялістам, і далёка не кожны, знаёмы з іерогліфамі, можа гэта зрабіць. Дэматычныя ж тэксты з-за большых адрозненняў ад іерогліфаў звычайна не перапісваюцца іерогліфамі, а перадаюцца адразу транскрыпцыяй.

Заўвага. Значэнні паняццяў «транскрыпцыя» і «транслітарацыя» ў егіпталагічных працах часта не размяжоўваюцца; у іншых егіпталагічных граматыках, асабліва з англійскім словаўжываннем, паняцці «транскрыпцыя» і «транслітарацыя» ўжываюцца побач.

### Вымаўленне іерогліфаў уголас

А як іерагліфічнае пісьмо адносіцца да мовы, нашчадкі якой лічацца мёртвымі з канца 17 стагоддзя (калі коптская мова была канчаткова выцеснена арабскаю), і ў іерагліфічным запісе якой не пазначаліся галосныя, то нельга пэўна аднавіць вымаўленне старажытнаегіпецкіх слоў, і, як вынік, перадача іерагліфічных імён і слоў з дапамогай сучасных азбук неадназначная.
Так узнікаюць даволі розныя напісанні аднаго і таго ж імені, як напрыклад, Нафрэтэтэ (часта ў нямецкай літаратуры) і Неферціці для егіпецкага *Nfr.t-jy.tj*. Поруч з уласна іерагліфічнымі і коптскімі надпісамі, ключ для вымаўлення егіпецкіх імён і слоў даюць спрэчныя афразійскія гукавыя адпаведнасці і прыблізныя гукавыя напісанні, як напрыклад, грэчаскія і клінапісныя напісанні егіпецкіх імён і тытулаў. Іменна з гэтых крыніц адноўлена т.зв. *пракоптская*, мова з іерагліфічным наборам зычных і адноўленымі галоснымі, якую прынялі за аснову ў розных фільмах (часцей за ўсё, тое, што там гучыць, наўрад ці можна лічыць егіпецкай мовай), сярод якіх фільм «Мумія» і некаторыя іншыя.

Каб напісанае можна было вымавіць уголас, егіптолагі карыстаюцца ўмоўным чытаннем егіпецкай мовы з дапамогай пэўных правіл: у тэкстах паміж многімі зычнымі ўстаўляецца гук *e* і некаторыя зычныя вымаўляюцца як галосныя (*3* і *ˁ* як *а*, *w* як *ў* або *у*, *j* і *y* як *i* або *й*). З гэтага правіла бываюць выключэнні: напрыклад, імёны цароў і багоў вымаўляюцца паводле іх перадачы ў грэчаскіх і коптскіх надпісах, прыкладна як «Амон» (або «Амун») замест «Імену» для егіпецкага *Jmn.w*. Акрамя таго, у асобных універсітэтах склаліся розныя правілы дапаможнага чытання егіпецкай транслітарацыі. Так, можна сустрэць вымаўленне слова *nfrt* (ж.р. слова *nfr*: «прыгожы») і як *neferet* (у многіх месцах у Германіі), і як *nefret* (месцамі ў Германіі), або як *nefert* (так сярод іншых і ў расійскіх універсітэтах). Існуюць таксама адрозненні па даўжыні гуку *e* і націску ў словах.

### Падача іерогліфаў у камп'ютары

Егіпецкія іерогліфы закадаваны ў Юнікодзе ў адмысловым блоку (U+13000-U+1342F). Акрамя таго існуе рад камп'ютарных праграм апрацоўкі іерагліфічных тэкстаў, якія для кадзіравання іерогліфаў выкарыстоўваюць звычайныя ASCII-знакі, пры гэтым прадугледжана магчымасць кадаваць і складанае размяшчэнне іерогліфаў. Як правіла, асобныя іерогліфы кадуюцца з дапамогай свайго нумара ў спісе Гардынера або сваім гукавым значэннем. Такі спосаб пасля апублікавання стаў вядомы пад назвай «Manuel-de-Codage-Format» (фармат кіраўніцтва па кадзіраванні), коратка MdC. У якасці прыкладу кадзіравання іерагліфічнага надпісу прапануецца наступны ўрывак са стэлы з Луўра, Парыж:

```
sw-di-Htp:t*p i-mn:n:ra*Z1 sw-t:Z1*Z1*Z1 nTr ir:st*A40
i-n:p*w nb:tA:Dsr O10 Hr:tp R19 t:O49 nTr-nTr
Hr:Z1 R2 z:n:Z2 Szp:p:D40 z:n:nw*D19:N18 pr:r:t*D54
```

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

 |

Каб слушна і ў адпаведнасці з зыходнікам рысаваць і размяшчаць іерогліфы, паўнацэнная праграма для набору іерагліфічных тэкстаў павінна ўмець, акрамя размяшчэння знакаў без накладанняў, яшчэ і люстраваць іерогліфы (рысаваць іх як у люстэрку), плаўна змяняць іх памер, а таксама мясціць асобныя знакі часткова або цалкам адзін над другім (параўн. паслядоўнасць знакаў на рысунку знізу справа, якую не атрымалася скласці належным чынам).

Для перадачы егіпталагічнай транскрыпцыі на камп'ютары патрэбны адмысловыя шрыфты, бо пэўныя транскрыпцыйныя знакі адсутнічаюць у звычайных шрыфтах. Між тым Алеф і Айін уключаны ў стандарт Юнікода (блок лацінкі, пашырэнне D), а вось традыцыйны Ёд () − не. Побач з усялякімі платнымі шрыфтамі ў навуковым ужытку шырока распаўсюджаны перш за ўсё т.зв. True-Type-шрыфты (гл. «Transliteration Архівавана 18 ліпеня 2013.» на старонцы Цэнтра камп'ютарных егіпталагічных даследаванняў «CCER» або «Trlit\_CG Times(недаступная спасылка)»), з дапамогай якіх транскрыпцыйная сістэма *Слоўніка егіпецкай мовы* Эрмана і Грапава, а таксама *Egyptian Grammar* Алана Гардынера як мага дакладней перадаецца раскладкай «Кіраўніцтва для кадзіравання» (*Manuel de Codage*) (гл. вышэй). Часопіс «Lingua Aegyptia» (Umschrift\_TTn) прапануе прыклад, які запісан з дапамогай розных ужывальных сістэм транскрыпцыі, якія аднак адхіляюцца ад раскладкі з «Кіраўніцтва па кадзіраванні» (*Manuel de Codage*).

Транскрыпцыйныя сімвалы ў Юнікодзе| Транскрыпцыйны знак
  |  |  |  | i̯ | ï |  | u̯ | ḥ | ḫ | ẖ | h̭ |
| Найбольш падобны знак у Юнікодзе
  | ʾ | Ꜣ | ỉ *або* ı͗ | i̯ | ï | Ꜥ | u̯ | ḥ | ḫ | ẖ | h̭ |
| Юнікод
  | U&+02BE
  | U+A722\*)
  | U+1EC9 *або* U+0131 &U+0357
  | U+0069 &U+032F
  | U+00EF
  | U+A724\*)
  | U+0075 &U+032F
  | U+1E25
  | U+1E2B
  | U+1E96
  | U+0068 &U+032D
  |
| Транскрыпцыйны знак
  | ś | š | ḳ | č | ṯ | ṭ | ṱ | č̣ | ḏ |  | ⸗ |
| Найбольш падобны знак у Юнікодзе
  | ś | š | ḳ | č | ṯ | ṭ | ṱ | č̣ | ḏ |  | ⸗ |
| Юнікод
  | U+015B
  | U+0161
  | U+1E33
  | U+010D
  | U+1E6F
  | U+1E6D
  | U+1E71
  | U+010D &U+0323
  | U+1E0F
  |  | U+2E17 |

```
*) Вялікая літара. Малая літара мае неадпаведную вышыню.
```

### Матэрыялы для пісьма

Егіпцяне выкарыстоўвалі ў якасці матэрыялаў для пісьма камень, гліну і скруткі папірусу, скуры і тканіны, якія яны час ад часу па-мастацку аздаблялі каляровымі малюнкамі. Пісьмовымі прыладамі былі:

* перш за ўсё драўляная скрыня з некалькімі пісьмовымі трубкамі, якія былі па краях або прама абсечаны, або наўкос абрэзаны,
* плоская дошка, якая выкарыстоўвалася як падстаўка і для выпроствання папірусу,
* запас чорнага чарніла (з парашку сажы, у якасці вяжучага сродку выкарыстоўваўся сок акацыі),
* і некаторая колькасць чырвонага чарніла для загалоўкаў, подпісаў і чырвонага радка (адкуль уласна і назва) (чырвонае чарніла выраблялася з кінавары, ртутна-сернага злучэння, ці з вокіслу свінцу),
* чарнільніцы і ёмістасці для вады, у якіх размешваліся і гатаваліся чарнілы
* нож для нарэзкі папірусу.

Найдаўжэйшы папірус, які захаваўся да нашых дзён, мае даўжыню 40 метраў. Скура выкарыстоўвалася пераважна для тэкстаў вялікай важнасці.

## Род дзейнасці пісцоў

Веданне пісьма, несумненна, было асноўнай умовай для кар'ернага росту на любой службе ў дзяржаве. Акрамя таго, не вядома ніякай адмысловай назвы для чыноўніка — слова «сеш» (егіп. «sš») магло абазначаць як «пісара», так і «чыноўніка». Пра егіпецкія школы вядома, на дзіва, мала. У часы Старога Царства ў навучанні была прынята т.зв. памочніцкая сістэма: вучні вучыліся пісьму ў сваіх бацькоў або знаходзіліся ў падпарадкаванні ў якога-небудзь дасведчанага ў пісьме чалавека, які выкарыстоўваў вучняў для дапаможнай работы, дзе яны на практыцы навучаліся пісьму. Пачынаючы з часоў Сярэдняга Царства з'яўляюцца асобныя звесткі пра школы. Вучоба на пісца пачыналася з рукапісных форм пісьма (іератыкі, пазней дэмотыкі). Іерогліфы вывучаліся пазней, і з прычыны іх выкарыстання амаль выключна ў якасці манументальнага пісьма імі валодаў не кожны пісар. Пісьмо вывучалася пераважна праз дыктоўкі і перапісванне твораў, вучнёўскія спісы якіх у некаторых выпадках захаваліся дагэтуль. Нядбайных і лянівых вучняў каралі лупцоўкай і зняволеннем.

З часоў Сярэдняга Царства (або позняга Старога Царства) паходзяць так званыя «павучанні», апісанні правіл поводзін у грамадстве, якія прызначаліся наступным пакаленням (звычайна ў асобе нашчадка або пераемніка стваральніка такога павучання). Гэтыя творы асабліва часта выкарыстоўваліся для перапісвання вучнямі.
Так, «Павучанне Хеці» апісвае перавагі пісарскай справы і пералічвае недахопы і цяжкасці іншых прафесій, пераважна рамесніцтва і сялянскай работы.

## Зноскі

## Гл. таксама

* Вікіпедыя:Егіпецкія іерогліфы — падтрымка егіпецкага пісьма ў Вікіпедыі.
* Іератычнае пісьмо
* Дэматычнае пісьмо
* Клінапіс

## Літаратура

* *Allen, James P.* Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. — Cambridge University Press, 1999. — ISBN 0-521-77483-7.
* *Gardiner A. H.* Egyptian Grammar. Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs.. — 3rd Ed., revised. — Oxford: Griffith Institute, 1957 (1st Ed. Oxford: «Clarendon Press», 1927). — ISBN 978-0-900416-35-4.
* *Н. С. Петровский.* Египетский язык. Введение в иероглифику, лексику и очерк грамматики среднеегипетского языка. — Л., 1958.

## Спасылкі

* Іерагліфіка Архівавана 11 лютага 2012. — Пачатковыя звесткі пра егіпецкую мову. Іерогліфы і егіпецкае мастацтва. (руск.)
* Егіпецкія іерогліфы — Спіс іерогліфаў. Пераклады тэкстаў. (руск.)
* Егіпталагічны ізборнік — Мова, культура Старажытнага Егіпта. Егіпталагічная літаратура. (руск.)

Упарадкаванне і кадзіраванне іерогліфаў

* Кіраўніцтва па кадзіраванні іерогліфаў (Manuel de Codage) (англ.)
* Спіс Гардынера (ням.)
* Пашыраны спіс іерогліфаў (фр.)
* Іерагліфічныя шрыфты (ням.)
* Егіпецкія іерогліфы ў Юнікодзе (файл PDF) (англ.)
* mw:Extension:WikiHiero (англ.) — пашырэнне «WikiHiero».

Рэдактары іерагліфічных тэкстаў:

* «JSesh Hieroglyphic Editor»
* «WikiHiero»
* «Hieroglyphica» (Расія) Архівавана 31 ліпеня 2011.