# Каланіялізм

Каланізацыя свету 1492—2008
**Каланіялізм** — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін (метраполій) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі (атрымання прыбытку) метраполіямі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых.

Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.
У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця». Энцыклапедычны слоўнік Webster’s вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі». Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній».

вайна братанцаў з ашанці 1823
Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці Індыяй і шэрагам афрыканскіх краін. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету (неакаланіялізм) .

Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія — гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма — калоніі, а ў эпоху Рымскай імперыі — залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца «калона», але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем’ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай імперскай экспансіі і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца посткаланіяльныя даследванні.

Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую *каланіяльнасць*, якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі і падпарадкаванымі праз сучасную біяпалітыку сексуальнасці, гендару, расы, інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі.

Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35 % сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84 % да пачатку Першай сусветнай вайны. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы.

Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля дэкаланізацыі адбылася пасля Другой сусветнай вайны паміж 1945 і 1975 гадамі. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці, тыпах рэжымаў, і дзяржаўных магчымасцях. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд.

**Тыпы каланіялізму**

The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць *тыпы каланіялізму*: **пасяленчы, эксплуатацыйны, сурагатны, унутраны, нацыянальны, гандлёвы**.

**Пасяленчы** — засяленне насельніцтвам метраполіі зямель знешняй калоніі.

**Сурагатны** — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі).

рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.
**Эксплуатацыйны** — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі.

**Унутраны каланіялізм** мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі.

**Нацыянальны** — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія.

**Гандлёвы** каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад Опіумныя войны ў Кітаі.

**Імперыялізм** vs **каланіялізм** адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што **і*мперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку,* у той час як каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намерыгруп і індывідаў*,** хоць і падтрымлівацца сілай. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што "імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі.

Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.
Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру.

Культурны каланіялізм прывёў да з’яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з’яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі.

### Эканоміка, гандль і камерцыя.

Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю.

Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў.

партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.
З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і меркантылізму часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з’яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з’яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты.

Скарэнне Афрыкі канец 19 — пачатак 20 ст.
Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі.

Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям’і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах.

З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся.

Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый.

**Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.**

Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.
Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг.

купец выменьвае ў правадыра рабоў
Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў.

| Еўрапейскія імперыі | каланіяльны накірунак | Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |
| --- | --- | --- |
| Партугальская імперыя | Бразілія | 3,646,800 |
| Брытанская імперыя | Брытанскія Карыбы | 1,665,000 |
| Французкая імперыя | Французкія Карыбы | 1,600,200 |
| Іспанская імперыя | Лацінская Амерыка | 1,552,100 |
| Нідэрландская імперыя | Галандскія Карыбы | 500,000 |
| Брытанская імперыя | Брытанская Паўночная Амерыка | 399,000 |

рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823
Пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад) на пошук іншых крыніц працоўнай сілы, і аднавіць сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся «канатнымі» працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію.

Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай.

Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону.

### **Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды**

Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы.

Палова карэннага насельніцтва Эспаньёлы ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла Мексіку ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618—1619 гадах воспа знішчыла 90 % карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва. Эпідэміі воспы ў 1780—1782 і 1837—1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў.

Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50 % карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры. Яшчэ ў 1848—1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда.

Гібель ацтэкаў ад воспы (*Florentine Codex*, 1540—1585)
У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10 % афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому. Уладзімір Хафкін, які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам.

Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы.

Лічыцца, што каланісты і гандляры часта ў ЗША адмыслова падсоўвалі індэйцам заражаныя коўдры і вопратку каб распаўсюдзіць эпідэміі. Сапраўднай сацыяльнай хваробай, якая прыводзіла да дэградацыі і вымірання аўтахтоннага насельніцтва, стала адмысловае распаўсюджанне еўрапейскімі гандлярамі опіўма ў Кітаі і моцнага алкаголю сярод індзейцаў, аўстралійскіх, афрыканскіх абарыгенаў і народаў Сібіры. Пад уплывам ідэй Мальтуса і дзеля ўмацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала галадамор індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. Вялікі голад і масавая міграцыя з Ірландыі сярэдзіны 19 ст. быў справакаваны натуральнымі прычынамі — фітафторай бульбы.

**Барацьба з хваробамі**

З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння.

## Батаніка

Бульба
У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў.

Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах Карла Лінея, вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту . Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады.

## Раса, гендэр і іншасць

У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі.

Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні краналогіі, параўнальнай анатоміі і фрэналогіі. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію мандрылаў, бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны.

У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з’явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам.

У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі.

**Іншасць** — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі. Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі.

Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе.

## Пост каланіялізм

Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях.

Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913—2008) і Франц Фанон (1925—1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу.

Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці.

У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб’ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму.

## Гл. таксама

* Каланіяльныя імперыі
* Каланіяльная вайна
* Нацыянальна-вызваленчы рух
* Посткаланіялізм
* Неакаланіялізм
* Імперыялізм
* Халодная вайна
* Рух недалучэння
* Алфавітны спіс сучасных залежных тэрыторый свету
* Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі, па іх метраполіям

## Крыніцы

↑ Паказаць кампактна
## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каланіялізм