# Апельсін (плод)

**Апельсі́н** — плод апельсінавага дрэва. Уяўляе сабой гесперыдый — шматгнёздавую ягаду. Пакрыты шурпатай аранжавай лупінай (цэдрай). Насенне пагружана ў мякаць гнёздаў. Памер, форма і афарбоўка лупіны могуць моцна адрознівацца ў залежнасці ад сорту расліны. Апельсіны ўжываюцца ў ежу ў свежым выглядзе, служаць сыравінай у кулінарыі і для прыгатавання сокаў, варэння, джэмаў, цукатаў, мармеладу і іншых прадуктаў. Утрымліваюць да 12 % цукроў, 0,6—2 % лімоннай кіслаты, да 50—65 мг аскарбінавай кіслаты, тыямін, вітамін P, солі кальцыю, калію, фосфару і іншыя. У лупіне змяшчаецца каля 2 % эфірнага алею (гл. апельсінавы алей).

## Уласцівасці

### Сэнсарныя фактары

Октылацэтат, лятучае злучэнне, якое надае водар апельсіна.
Смак апельсіна вызначаецца ў асноўным адносным суадносінамі цукроў і кіслот, тады як водар апельсіна паходзіць ад лятучых арганічных злучэнняў, уключаючы спірты, альдэгіды, кетоны, тэрпены і складаныя эфіры.
Горкія злучэнні, такія як ліманен, паступова памяншаюцца падчас развіцця, тады як лятучыя араматычныя злучэнні маюць тэндэнцыю дасягаць піка ў сярэдзіне або канцы сезону развіцця. Смакавыя якасці паляпшаюцца на больш позніх этапах збору ўраджаю, калі суадносіны цукру і кіслаты вышэйшыя, а горычы менш. Як і іншыя цытрусавыя, апельсін кіслы, з узроўнем pH ад 2,9 да 4,0.

Сэнсарныя якасці вар'іруюцца ў залежнасці ад генетычнага фону (гл. апыленне), умоў навакольнага асяроддзя падчас развіцця, спеласці пры зборы ўраджаю, пасляўборачных умоў і працягласці захоўвання.

| **Апельсіны, сырыя, Харчовая каштоўнасць на 100 г прадукта** |
| --- |
| Энергетычная каштоўнасць 197 ккал 823 кДж |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Вада | 86.75 g |
| Бялкі | 0.94 g |
| Тлушчы | 0.12 g |
| Вугляводы | 9.35 g |
|

---

 |
| Рэтынол (віт. **A**) | 11 мкг
 |
| Тыямін (**B1**) | 0.087 мг
 |
| Рыбафлавін (**B2**) | 0.04 мг
 |
| Ніяцын (**B3**) | 0.282 мг
 |
| Пантатэнавая кіслата (**B5**) | 0.25 мг
 |
| Пірыдаксін (**B6**) | 0.06 мг
 |
| Фалацын (**B9**) | 30 мкг
 |
| Аскарбінавая кіслата (віт. **C**) | 53.2 мг
 |
| Такаферол (віт. **E**) | 0.18 мг
 |
|

---

 |
| Кальцый | 40 мг
 |
| Жалеза | 0.1 мг
 |
| Магній | 10 мг
 |
| Фосфар | 14 мг
 |
| Калій | 181 мг
 |
| Цынк | 0.07 мг
 |
|

---

 |

 |
| Спасылка на запіс у базе даных USDA Крыніца: USDA Nutrient database |

### Харчовая каштоўнасць і фітахімічныя рэчывы

Мякаць апельсіна на 87% складаецца з вады, 12% вугляводаў, 1% бялку і змяшчае нязначную колькасць тлушчаў (гл. табліцу).
У эталоннай колькасці 100 грам мякаць апельсіна забяспечвае 47 кілакалорый і з'яўляецца багатай крыніцай вітаміну С, які забяспечвае 64% дзённай нормы. Ніякіх іншых мікраэлементаў у значных колькасцях няма (гл. табліцу).

Апельсіны ўтрымліваюць розныя фітахімічныя рэчывы, уключаючы кароціноіды (бэта-карацін, лютэін і β-крыптаксанцін), флаваноіды (напрыклад, нарынгенін) і шматлікія лятучыя арганічныя злучэнні, якія ствараюць водар апельсіна, уключаючы альдэгіды, складаныя эфіры, тэрпены, спірты і кетоны.

Апельсінавы сок змяшчае толькі каля адной пятай лімоннай кіслаты з соку лайма ці лімона (якія ўтрымліваюць каля 47 г/л).

## Вытворчасць

| Вытворчасць апельсінаў — 2019 |
| --- |
| Краіна | Вытворчасць (млн тон) |
|  Бразілія | 17.1 |
|  Кітай | 10.4 |
|  Індыя | 9.5 |
|  ЗША | 4.8 |
|  Мексіка | 4.7 |
|  Іспанія | 3.2 |
|  Егіпет | 3.2 |
| **Усяго ў свеце** | **78.7** |
| Крыніца: FAOSTAT у Арганізацыі Аб'яднаных Нацый |

У 2019 годзе сусветная вытворчасць апельсінаў склала 79 мільёнаў тон, на чале з Бразіліяй з 22 % ад агульнага аб'ёму, за якой ідуць Кітай, Індыя, ЗША і Мексіка ў якасці іншых асноўных вытворцаў (гл. табліцу).
У ЗША гаі размешчаны ў асноўным у Фларыдзе, Каліфорніі і Тэхасе.
Большая частка ўраджаю Каліфорніі прадаецца як свежая садавіна, тады як апельсіны Фларыды прызначаны для вытворчасці сокаў. Раён Індыян-Рывер у Фларыдзе вядомы высокай якасцю свайго соку, які часта прадаецца ў Злучаных Штатах у свежым выглядзе і часта змешваецца з сокам, вырабленым у іншых рэгіёнах, таму што дрэвы Індыян-Рывер даюць вельмі салодкія апельсіны, але ў адносна невялікіх колькасцях.
Апельсінавы сок прадаецца на міжнародным узроўні як замарожаны канцэнтраваны апельсінавы сок, што дазваляе скараціць аб'ёмы спажывання і знізіць затраты на захоўванне і транспарціроўку.

## Прадукты

Апельсіны, смак якіх можа вар'іравацца ад салодкага да кіслага, звычайна чысцяць ад лупіны і ядуць у свежым выглядзе або адціскаюць для атрымання соку. Тоўстую горкую лупіну звычайна выкідваюць, але яе можна перапрацоўваць у корм для жывёл шляхам высушвання з выкарыстаннем ціску і цяпла. Яна таксама выкарыстоўваецца ў некаторых рэцэптах у якасці харчовага араматызатара або гарніру. Знешні пласт лупіны можна тонка нацерці, каб атрымалася цэдра апельсіна. Цэдра папулярная ў кулінарыі, таму што яна змяшчае араматычныя алеі і мае моцны водар, падобны на пах апельсінавай мякаці. Белая частка лупіны, уключаючы сэрцавіну, з'яўляецца крыніцай пекціну і змяшчае амаль такую ж колькасць вітаміну С, як мякаць і іншыя пажыўныя рэчывы. Хаця апельсінавая цэдра не такая сакавітая і смачная, як мякаць, яна ядомая і змяшчае значную колькасць вітаміну С, харчовых валокнаў, поліфенолаў, кароціноідаў, ліманену і мікраэлементаў, такіх як калій і магній.

Апельсінавы сок атрымліваюць шляхам выціскання садавіны на спецыяльнай прыладзе — сакавыціскалцы і збіраюць сок у паддоне знізу. Гэта можна зрабіць дома або ў значна большым маштабе прамысловым спосабам. Бразілія з'яўляецца найбуйнейшым вытворцам апельсінавага соку ў свеце, за ёй ідуць Злучаныя Штаты, дзе ён з'яўляецца адным з тавараў, якімі гандлююць на Гандлёва-прамысловай палаце Нью-Ёрка. Канцэнтрат замарожанага апельсінавага соку вырабляецца са свежавыціснутага і прафільтраванага апельсінавага соку.

Араматычны алей салодкага апельсіна з'яўляецца пабочным прадуктам сокавай прамысловасці, які атрымліваюць шляхам прэсавання лупіны. Ён выкарыстоўваецца для надання смаку ежы і напоям, а таксама ў парфумернай прамысловасці і ароматэрапіі для яго водару. Алей салодкага апельсіна на 90 % складаецца з D-ліманену, растваральніка, які выкарыстоўваецца ў розных бытавых хімікатах, такіх як кандыцыянеры для дрэва для мэблі і, разам з іншымі алеямі цытрусавых, у мыйных сродках і сродках для мыцця рук. Гэта эфектыўны чысцячы сродак з прыемным пахам, які лічыцца экалагічна чыстым і таму больш пажаданым за нафтахімію. D-ліманен, аднак, класіфікуецца як раздражняльнік скуры і вельмі таксічны для водных арганізмаў у розных краінах.

Паштовая марка Румыніі, 1976
Варэнне з мармеладу традыцыйна рыхтуецца з севільскіх апельсінаў, якія менш салодкія. Выкарыстоўваюцца ўсе часткі садавіны: сэрцавіна і костачкі (аддзеленыя і змешчаныя ў тканкавы мяшэчак) адварваюцца ў сумесі соку, нарэзанай лупіны, нарэзанай мякаці, цукру і вады для здабывання іх пекціну, які спрыяе кансервацыі.

* Банка апельсінавага мармеладу
* Апельсінавы сок

## У культуры

Апельсін вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасці і часта сустракаецца ў творах мастацтва. Апельсін асабліва характэрны для заходнееўрапейскага мастацтва, пачынаючы з эпохі Адраджэння. Плады апельсіна можна бачыць у рэлігійным кантэксце, на жанравых карцінах і нацюрмортах.

* Ёс ван Клевэ. *Мадонна з дзіцем*, каля 1525
* Аўкусты Уоціла. *Дзяўчынка з апельсінамі*, 1879
* Рафаэль Рамера Барас. *Ачышчаны апельсін*, 1895
* Піт Мандрыян. *Апельсіны і дэкаратыўная талерка*, 1900

## Крыніцы

## Літаратура

* *Арцюшэнка З. Т., Фёдараў Ал. А.* Атлас па апісальнай марфалогіі вышэйшых раслін. Плод / АН СССР; Бот. ін-т імя В. Л. Камарова. — Л.: Навука (Лен. аддз.), 1986. — С. 81, 97. — 392 с.