Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лічба

**Лічба** — знакі, якія ўжываюцца ў той ці іншай сістэме злічэння для абазначэння і запісу лікаў. У агульнапашынарай дзесятковай сістэме злічэння ўжываюцца арабскія лічбы. У вузкім сэнсе — знакі 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

Найбольш раннім з’яўляецца запіс лікаў словамі, які захоўваўся, напрыклад, у матэматыкаў Сярэдняй Азіі і Блізкага Усходу да 10 стагоддя. З развіццём эканомікі ўзнікла неабходнасць стварэння больш дасканалых спосабаў абазначэння лікаў і распрацоўкі прынцыпаў іх запісу (сістэм лічэння). Самыя старажытныя лічбы з’явіліся ў 3-2 тысячагоддзі да н.э. (Вавілон, Старажытны Егіпет, Кітай). Напрыклад, вавілонскія лічбы ўяўлялі сабой клінапісныя знакі для абазначэння лікаў 1, 10 і 100 (ці толькі 1 і 10); астатнія натуральныя лікі запісвалі з дапамогай іх злучэння. У егіпецкай іерагліфічнай нумарацыі існавалі асобныя знакі для абазначэння адзінак дзесятковых разрадаў. З 1-га тыс. да н.э. многія народы (грэкі, фінікійцы, арабы, армяне і іншыя) з алфавітным пісьмом лічбы абазначалі літарамі алфавіта; у славянскай нумарацыі ставіўся спецыяльны знак (цітла). У сярэднявеччы ў Еўропе карысталіся рымскай нумарацыяй, у якой асобнымі знакамі (рымскімі лічбамі) можна было запісаць любы лік да мільёна. Больш дасканалая нумарацыя ўзнікла ў Індыі не пазней 5 стагоддзя; у Еўропу яе перанеслі арабы (адсюль назва арабскія лічбы); сучасная дзесятковая сістэма злічэння вядома з 15 стагоддзя.

## Гл. таксама

* Лічбы (раман)

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
# З (кірыліца)

| **Літара З** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
|
А · Б · В · Г · Ґ · Д · Ѓ
Ђ · Е · Ѐ · Є · Ё · Ж · З
З́ · Ѕ · И · Ѝ · І · Ї · Й
Ј · К · Л · Љ · М · Н · Њ
О · П · Р · С · С́ · Т · Ћ
Ќ · У · Ў · Ф · Х · Ц · Ч
Џ · Ш · Щ · Ъ · Ы · Ь · Э
Ю · Я |
| **Неславянскія літары** |
|
А̄ · А́ · А̀ · Ӑ · А̂ · А̊ · Ӓ
Ӓ̄ · А̃ · А̨ · Ә · Ә́ · Ә̃ · Ӛ
Ӕ · В̌ · Ғ · Г̧ · Г̑ · Г̄ · Ӻ
Ӷ · Ԁ · Ԃ · Ꚃ · Ꚁ · Ꚉ · Ԫ
Ԭ · Ӗ · Е̄ · Е̃ · Ё̄ · Є̈ · Ӂ
Җ · Ꚅ · Ӝ · Ԅ · Ҙ · Ӟ · Ԑ
Ԑ̈ · Ӡ · Ԇ · Ӣ · И̃ · Ҋ · Ӥ
Қ · Ӄ · Ҡ · Ҟ · Ҝ · Ԟ · Ԛ
Ӆ · Ԯ · Ԓ · Ԡ · Ԉ · Ԕ · Ӎ
Ӊ · Ң · Ԩ · Ӈ · Ҥ · Ԣ · Ԋ
О̆ · О̃ · О̄ · Ӧ · Ө · Ө̄ · Ӫ
Ҩ · Ԥ · Ҧ · Р̌ · Ҏ · Ԗ · Ҫ
Ԍ · Ꚑ · Ҭ · Ꚋ · Ꚍ · Ԏ · У̃
Ӯ · Ӱ · Ӱ́ · Ӳ · Ү · Ү́ · Ұ
Х̑ · Ҳ · Ӽ · Ӿ · Һ · Һ̈ · Ԧ
Ꚕ · Ҵ · Ꚏ · Ҷ · Ӵ · Ӌ · Ҹ
Ꚓ · Ꚗ · Ꚇ · Ҽ · Ҿ · Ы̆ · Ы̄
Ӹ · Ҍ · Э̆ · Э̄ · Э̇ · Ӭ · Ӭ́
Ӭ̄ · Ю̆ · Ю̈ · Ю̈́ · Ю̄ · Я̆ · Я̄
Я̈ · Ԙ · Ԝ · Ӏ |
| **Састарэлыя літары** |
|
Ꙁ · Ꙇ · Ҁ · Ѻ · Ѹ · Ѡ · Ѽ
Ѿ · Ѣ · Ꙑ · Ꙗ · Ѥ · Юсы · Ѧ
Ѫ · Ѩ · Ѭ · Ѯ · Ѱ · Ѳ · Ѵ
Ѷ · Ꙟ · Ꙡ · Ꙣ · Ꙥ · Ꙧ · Ꙩ
Ꙫ · Ꙭ · ꙮ · Ꚙ · Ꚛ · Ꚏ̆ · Ъ
Ꙉ |
| Літары кірыліцы |

**З, з** — дзявятая літара беларускай азбукі. У стара- і царкоўнаславянскай азбуцы называецца «зямля».

## Гісторыя

Паходзіць з кірыліцкай **Ꙁ** («зямля»), што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай устаўнай **Ζ** («дзэта»). У старабеларускую графіку перайшла са старажытнарускага пісьменства. Ужывалася ў некалькіх варыянтах. Прыклады напісання ўставам: . Абазначала зычныя гукі [з], [з’], пры аглушэнні [с], [с’] (*загадка*, *зима*, *морозъ* — [морос], *мазь* — [мас’]). Мела таксама лічбавае значэнне «сем». У рукапісах XIV—XVII стагоддзяў у сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, стала адрознівацца як малая і вялікая, але ўжыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным. Паралельна з ей, хоць і больш абмежавана, для абазначэння гукаў [з], [з’] выкарыстоўвалася літара **Ѕ** («зяло»), утвораная шляхам відазмянення грэка-візантыйскай устаўнай **ϛ** («дыгама»: *Ѕло*, *Ѕолото*, *Ѕять*).

## Беларуская мова

У сучаснай беларускай мове літара **З** абазначае шумныя звонкія шчылінныя пярэднеязычныя зычныя гукі [з], [з’] (*замок*, *зямля* — [з’амл’а]), а перад глухімі зычнымі і на канцы слоў — парныя да іх па звонкасці і глухасці гукі [с], [с’] (*нізка* — [н’іска], *везці* — [в’эс’ц’і], *завоз* — [завос], *моладзь* — [молац’]). Уваходзіць у склад дыграфа **дз** (*дзень* — [дз’эн’], *нэндза*). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (ЗАГС). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне *дзявяты* (*група «З»*), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*шыфр № 6з*).

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
# Пячатка

Пячаць Познані з гербам, XIV ст.
**Пяча́тка**, або **пяча́ць** — прадмет з выразанымі знакамі для адбітку іх на гліне, сургучы, воску, паперы і інш., а таксама адбітак гэтых знакаў, зроблены, каб надаць якому-небудзь дакументу верагоднасць і юрыдычную сілу. Пячаткі вывучае сфрагістыка.

Пячаткі вядомы з 4 тысячагоддзя да н.э. у краінах Старажытнага Усходу. У Старажытнай Грэцыі і Рыме пячаткі рабілі з каштоўнага каменю — т.зв. гемы, якія як узоры мастацтва вывучае гліптыка. Рымляне карысталіся таксама пячаткамі-пярсцёнкамі. З канца IV ст. ў Рыме былі віслыя пячаткі — булы, якія адціскаліся на свінцовых, сярэбраных, залатых пласцінках і прывешваліся на шнурках да дакументаў.

У канцы X ст. праз Візантыю трапілі на Русь. Найбольшая колькасць віслых пячатак знойдзена ў Ноўгарадзе, а свінцовых пячатак для тавараў (пломбаў) — у Драгічыне на Бугу (цяпер у Падляскім ваяводстве Польшчы).

## Беларусь

Пячатка Ефрасінні Полацкай з Ноўгарада
Мельнскі дагавор, да якога з боку Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага да было прывешана каля 120 віслых пячатак
Знойдзены пячаткі XII ст. — Ефрасінні Полацкай і яе маці Сафіі, полацкіх епіскапаў Дыянісія і Міны. Пячаткі і з выявамі расквітнелага крыжа і Святога Глеба належалі менскаму князю Глебу Усяславічу. У Тураве знойдзена пячатка кіеўскага мітрапаліта Кірылы XIII ст. У першай палове XIV ст. ў Полацку карысталіся свінцовымі буламі, у канцы XIV —XV стст. ужываліся віслыя і прыкладныя васковыя пячаткі. Паводле тыпаў пячатак XIV—XV стст. былі княжацкія, епіскапскія, гарадскія, баярскія і іншыя.

У Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVIII стст. ужываліся асабістыя пячаткі-пярсцёнкі (сыгнеты). З прыняццем магдэбургскага права ў XIV—XVII стст. многія беларускія гарады мелі пячаткі з выявамі гербаў. Старажытныя адбіткі пячатак падзяляюцца на металічныя (X—XV ст.), васковыя (XIV—XVII ст.), сургучныя (з канца XVII ст.), курадымныя (XVIII—XIX стст.). У канцы XIX ст. ўзніклі каўчуковыя штэмпелі і спецыяльная масціка, каб рабіць адбітак на паперы.

У Рэспубліцы Беларусь існуюць гербавыя і простыя пячаткі. На гербавай назва дзяржаўнай арганізацыі ці органа, якія яе выкарыстоўваюць, і выява дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь. На простых пячатках няма выявы герба, імі звычайна карыстаюцца грамадскія арганізацыі, недзяржаўныя прадпрыемствы і асобы (напрыклад, урачы). Адзін з відаў простай пячаткі — вуглавы і іншыя штампы.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пячатка
# Восем дзівакоў з Янчжоу

**Восем дзівакоў з Янчжоу** (кіт. 揚州八怪, піньінь *Янчжоу ба гуай*) — творчы калектыў кітайскіх мастакоў дынастыі Цын, якія пражывалі ў Янчжоў.

## Гісторыя

Праца Гаа Сяна (1688—1753). Уваходзіў у творчы калектыў «Восем дзівакоў з Янчжоу»
Тэрмін «Восем дзівакоў з Янчжоу» аб’яднаў мастакоў па прынцыпе стаўлення да мастацтва, а не ў адносінах да жыцця. Іх так назвалі, таму што яны ў сваіх творах адмовіліся ад традыцыйных ідэй у жывапісе на карысць стылю, дзе прыярытэтам лічыліся выразнасць і індывідуальнасць. Большасць з іх паходзілі з бедных або няшчасных сем’яў. У свой час іх карціны былі даволі вядомымі. Паступова кожны з іх стаў прафесійным мастаком аднаго пэўнага жанру: партрэта, пейзажу і г. д.

Членамі «Янчжоу ба гуай», які не меў выразнага складу і пэўных храналагічных рамак, традыцыйна лічацца мастакі:

* Ван Шышэнь (汪士慎) (1686—1759);
* Гаа Сян (高翔) (1688—1753);
* Лі Фанін (李方膺) (1655—1755);
* Лі Шань (李鱓/李鳝) (1682/1686—1755/1757);
* Ло Пінь (罗聘) (1733—1799);
* Хуан Шэнь (黄慎) (1687—1768);
* Цзінь Нун (金农) (1687—1763/1764);
* Чжэн Се (郑燮) (1693—1765/1766).

У Янчжоу тых часоў пражывала нямала іншых жывапісцаў, якіх таксама прылічаюць да творчага аб’яднання «васьмі дзівакоў»: Хуа Янь, Гаа Фенхань і т.д.

Творчасць янчжоўскіх майстроў паслужыла ўзорам для так званых мастакоў «новай хвалі» (прадстаўнікоў «Шанхайскай групы» другой паловы XIX ст.), такім чынам істотна паўплываўшы на далейшае развіццё кітайскага жывапісу.

У Цэнтры сучаснага Янчжоу адкрыты «мемарыяльны музей», прысвечаны «васьмярым эксцэнтрыкам» — Янчжоу багуай цзіняньгуань.

## Зноскі

## Літаратура

* *Кравцова М. Е.* Янчжоу ба гуай // Духовная культура Китая: Энциклопедия. — М.: Восточная литература, 2010. — Т. 6: дополнительный: Искусство / Ред. М. Л. Титаренко, А. И. Кобзев, С. А. Торопцев, С. М. Аникеева, М. А. Неглинская, А. Е. Лукьянов. — 1031 с. — С.899-902. — ISBN 5020184292; ISBN 9785020363823
* *Соколов-Ремизов С. Н.* Восемь янчжоуских чудаков: Из истории китайской живописи XVIII века. — Москва: Государственный институт искусствознания, 2000. — 348 с.

## Спасылкі

* Восемь чудаков из Янчжоу
# Высокі друк

| Высокі друк |
| --- |
| Звязаная асоба | Ёган Гутэнберг |
| Паходзіць з | Рорус |
| Краіна паходжання | * Нарвегія
 |
| Вырабляе | letterpress print[d] |
| Статус нематэрыяльнай культурнай спадчыны | Immateriell kulturarv[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Наборная вярстатка на шрыфткасе
**Высо́кі дру́к**.

1) Тэхналогія вытворчасці гравюры, пры якой паверхню друкарскай формы гравіруюць (выразаюць канаўкі). На паверхню валікам альбо тампонам наносіцца фарба, якая не патрапляе ў канаўкі. Да формы прыціскаецца папера, на якой атрымоўваецца адбітак паверхні пакрыты незафарбаванымі лініямі.

Па гэткай тэхналогіі ствараецца дрэварыт, лінагравюра, гравюра на гіпсе, гравюра на картоне і цынкагравюра.

2) У паліграфіі адзін са спосабаў друку, пры якім адбітак друкуецца з формы, якая мае выступаючыя (друкуючыя) і паглыбленыя (прабельныя) элементы. Да пачатку 1990-х найбольш пашыраны спосаб друку кніг, часопісаў і газет, пры якім тэкст набіраўся з літар.

## Гл. таксама

* Альбумінавы друк
* Плоскі друк
* Глыбокі друк
* Літаграфія
* Афсетны друк
* Паладыевы друк
* Плацінавы друк
* Пішучая машынка
* Трафарэтны друк
* Флексаграфія

## Крыніцы
# Сыма Гуан

| Сыма Гуан |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | 1019[…] |
| Месца нараджэння | * Сясянь[d], Сун
 |
| Дата смерці | 1086[…] |
| Месца смерці | * Кітай
 |
| Грамадзянства | * Сун
 |
| Бацька | Сыма Чы[d] |
| Жонка | Чжан Сі[d] |
| Род дзейнасці | гісторык, палітык, пісьменнік, лексікограф |
| Навуковая сфера | гісторыя Кітая |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Сыма Гуан** (1019—1086) — кітайскі гісторык, філосаф, дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія

Сыма Цзюнь-шы нарадзіўся ў горадзе Шаньчжоў павета Ся (сучасная правінцыя Шаньсі) у сям'і буйнога саноўніка, у 1038 атрымаў вышэйшую навуковую ступень цзіньшы. Займаў высокія пасады ва ўрадзе, быў членам акадэміі Ханьлінь.

## Палітычная дзейнасць

Сыма Гуан быў ідэйным правадыром так званай «старой партыі» (цзю дан) — групоўкі, што процідзейнічала рэформам Ван Аньшы.

Сыма Гуан рэфармаваў зямельныя адносіны ў Кітаі. Ён здолеў пераадолець аграрны крызіс, які доўжыўся з VIII стагоддзя, шляхам здачы ў арэнду імператарскіх зямельных уладанняў і падзелу буйных нерэнтабельных прыватных гаспадарак. З гэтага часу Кітай стаў краінай дробных арандатараў.

## Філасофія

Галоўны стваральнік неаканфуцыянства Чжу Сі прылічаў Сыма Гуана да самых выдатных мысліцеляў эпохі Паўночнай Сун (960—1127) — «шасці настаўнікаў» — нароўні з Шао Юнам, Чжоў Дуньі, Чэн І, Чэн Хао і Чжан Цзаем.

## Зноскі

## Літаратура

* Сыма́ Гуа́н // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 320. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
# Каган (тытул)

| Каган |
| --- |
| стар. цюрк.: 𐰴𐰍𐰣‬ манг.: ᠬᠠᠭᠠᠨ перс.: خاقان кіт.: 可汗 кар.: 가한 турэцк.: kağan манг.: ꡢꡖꡋ манг.: хаан асман. خاقان‎ уйг. قاغان кар.: 可汗 |
|  |
| Кантынент | Еўропа і Азія |
| Краіна | * Мангольская імперыя
 |

**Кага́н** (цюрк.) — тытул кіраўніка дзяржавы ў цюркамоўных народаў у старажытнасці і сярэдневякоўі.

Упершыню тэрмін «каган» упамінаецца ў кітайскіх летапісах пад 312 годам. Напачатку тытул кагана замацаваўся за ўладарамі жужаняў, з сярэдзіны 6 ст. — за правіцелямі Цюркскага каганата, пазней перайшоў да авараў, печанегаў, хазараў і іншых. У канцы 7 — пачатку 9 ст. ужываўся таксама разам з тытулам князь ва ўсходніх славян (на Русі да канца 12 ст.). У Мангольскай імперыі з 13 ст. так называлі імператара.

## Літаратура

* Каган // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 402. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
# Хадзіс

**Хадзіс** (араб. الحديث‎) — паданне пра словы і дзеянні прарока Мухамада, якое закранае разнастайныя рэлігійна-прававыя бакі жыцця мусульманскай абшчыны. Хадзіс — выслоўе (*каўль*), адабрэнне (*такрыр*), вобраз (*васфі*) або дзеянне (*філь*) прарока Мухамада, сума якіх утварае Суну, якая з'яўляецца аўтарытэтнай для ўсіх мусульман і складае адну з асноў шарыяту. Хадзісы перадаваліся з дапамогай паплечнікаў прарока.

Слова «Хадзіс» у перакладзе з арабскай мовы літаральна можа перакладацца як «новы» ці як «гутарка», «паданне», «аповед».

## Крыніцы

## Літаратура

* *Бойко К. А.* Хадис // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991.— С. 262—263 — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хадзіс
# Тэасофія

Тэасо́фія (ад грэч. theós — бог і sophía — мудрасць, веда)

1. У шырокім сэнсе — містычнае богапазнанне. У Арэапагітыках сінонім тэалогіі. Пазней, у вадрозненне ад тэалогіі, якая абапіраецца на адкрыцці і дагматы, тэасофіяй пачалі называць вучэнні пра Бога, заснаваныя на сістэматычна выкладзеным суб’ектыўным містычным досведзе. Часта да Т. Залічваюць містычныя вучэнні 16—18 ст., якія стаяць асобна ад царкоўнай хрысціянскай традыцыі (Якуб Бёмё, Парацэльс, Эмануэль Сведэнборг і інш.).

2. Релійна-містычнае вучэнне расійскай пісьменніцы Е. П. Блавацкай (1831—1891), выкладзенае ў кнізе. «Тайная дактрына», 1888, і яе паслядоўнікаў.

## Літаратура

* *Guenon R.* Le theosophisme. Histoire d’une pseudoreligion. — P., 1921. (фр.); Rene Guenon. Theosophy: History of a Pseudo-Religion. ISBN 0-900588-79-9
* *Bichimair G.* Christentum, Theosophie und Anthroposophie. — W., 1950. (ням.)

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэасофія
# Канфесія

**Канфе́сія** (лац.: confessio — спавяданне) ці **веравызнанне** — асаблівасць веравызнання ў межах вызначанага рэлігійнага вучэння, а таксама аб’яднанне вернікаў, якія прытрымліваюцца гэтага веравызнання. Напрыклад, у хрысціянстве цэрквы, які ў спавяданні ўжываюць розныя Сімвалы веры, утвараюць розныя канфесіі. Увогуле значэнні слова тэрмін «канфесія» з’яўляецца сінонімам вызначанай формы рэлігіі.

## Канфесійны падзел у хрысціянстве

Адзінага меркавання пра падзел хрысціянства на спавяданні і колькасць канфесій не існуе. Аднак шырока распаўсюджана меркаванне, што хрысціянства падзяляецца на тры канфесіі — каталіцызм, пратэстантызм і праваслаўе. З такім спрошчаным падзелам у адной канфесіі апыняюцца насамрэч розныя па веравызнанні групы.

Да пратэстантызму апроч лютэран, англікан і кальвіністаў, якія адлучыліся ад Рымскай каталіцкай царквы ў часы Рэфармацыі, адносяць і плыні, якія ўзніклі пазней у рамках ужо самога пратэстантызму, напрыклад, баптыстаў, пяцідзесятнікаў і іншых. Што да адвентыстаў сёмага дня, то некаторыя пратэстанцкія тэолагі адносяць іх да культаў, адзначаючы, зрэшты, «зараджэнне ў іх шэрагах евангелічнага руху» з канца 1950-х гадоў XX стагоддзя. Да пратэстантызму не адносяць некаторыя з рэлігійных плыняў, якія ўзніклі ў XIX стагоддзі, напрыклад, сведкі Іеговы (і не адносяць самі сябе), мармоны, а таксама ў XX стагоддзі, напрыклад, муністы.

Не меней складана сітуацыя і з артадаксальнымі цэрквамі. Так, старакаталікі, якія адносяць сябе да каталіцызму, і іншыя групы, якія завуць сябе каталіцкімі, не прызнаюцца такімі Рымскай каталіцкай царквой, паколькі асноўная прыкмета каталіцызму — у прызнанні Папы Рымскага главою царквы. Да праваслаўя сябе адносяць дзве розныя групы цэркваў, якія аднолькава завуць сябе праваслаўнымі — дахалкідонскія Старажытнаўсходнія праваслаўныя цэрквы і халкідонскія Усходнія праваслаўныя цэрквы візантыйскай традыцыі. Пры гэтым узаемаадносіны паміж імі вар’іруюць ад узаемапрызнання да абвінавачванняў у ерасях.

Акрамя таго, у такую трохчастковую схему зусім не ўпісваецца Асірыйская царква Усходу, адзіная царква, якая вызнае нестарыянства, а такім чынам, уяўляе асобную хрысціянскую канфесію. У сувязі з гэтым больш нагляднай схемай канфесійнага падзелу ўяўляецца размеркаванне розных груп цэркваў паводле храналогіі фарміравання іх спавядання.

### Хрысціянскія канфесіі паводле храналогіі іх адасаблення

* Асірыйская царква Усходу
* Старажытнаўсходняе праваслаўе
* Візантыйскае праваслаўе
* Каталіцызм
* Пратэстантызм
* Рэстаўрацыянізм
* Псеўдахрысціянства

## Прыклады канфесій

* Хрысціянства
	+ Каталіцызм
	+ Пратэстантызм
	+ Праваслаўе
* Іўдаізм
	+ Артадаксальны іўдаізм
	+ Хасідызм
	+ Іўдаізм рэфармісцкі
* Іслам
	+ Сунізм
	+ Шыізм
	+ Вахабізм

## Зноскі