Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Драўніна

| Драўніна |
| --- |
|  |
| Гэты таксон з'яўляецца крыніцай | smell of sawdust[d] |
| Матэрыял | holocellulose[d], лігнін і wood extractive[d] |
| Вывучаецца ў | драўніназнаўства[d] |
| Натуральны прадукт выраблены з | дрэва і драўняныя расліны |
| Апісана на сайце | fpl.fs.fed.us/doc… (англ.) |
|  |
| Recycling code | 50 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Драўніна **Драўніна** — дрэва, якое выкарыстоўваецца для будаўніцтва, выраблення мэблі і папяровай пульпы. Да цвёрдых сортаў дрэва адносіцца чырвонае дрэва, цік, чорнае дрэва, ружовае дрэва, дуб, вяз, эўкаліпт і бук. Усе, акрамя эўкаліпта, растуць вельмі павольна, з-за чаго іх сусветныя запасы практычна вычарпаныя. Да мяккіх сортаў драўніны адносяцца драўніна хвойных дрэў (сасны, яліны, лістоўніцы), яны растуць хутка і лёгка паддаюцца апрацоўцы, але лічыцца драўніна нізкай якасці. Да белай драўніны адносіцца драўніна бярозы, ясеня, клёна і явара, усе гэтыя дрэвы хутка растуць, іх драўніну выкарыстоўваюць як шпону і лічаць таннай.

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Драўніна
# Збожжавыя культуры

Каласы пшаніцы **Збожжавыя культуры**, **збожжа** — група раслін некаторых батанічных сямействаў (у прыватнасці, злакавых, грэчкавых і амарантавых), якія вырошчваюць на зерне для ўжывання як ежы.

У лік збожжавых уваходзяць і крупяныя культуры.

Збожжа багатае на вугляводы (60-80 % на сухое рэчыва), а таксама змяшчае бялкі (7-20 % на сухое рэчыва), ферменты, вітаміны B (B1, B2, B6), PP і правітамін А (карацін).

Збожжа культывуюць на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды. Найбольш распаўсюджаны пшаніца, рыс, ячмень, кукуруза, жыта, авёс, проса.

Са збожжа вырабляюць муку, кандытарскія вырабы, кармы; ужываюць для гатавання напояў і вырабу спірту.

## Гл. таксама

* Зернебабовыя культуры

## Літаратура

* Збожжавыя культуры // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 329. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Збожжавыя культуры
# Пуэбла

Таас-Пуэбла ў Нью-Мексіка
**Пуэбла** (ад ісп.: Pueblo «людзі») — тып і стыль сельскіх паселішчаў у Паўночнай Амерыцы.

Назву **пуэбла** далі іспанскія канкістадоры, якія сустрэлі ў засушлівых раёнах Паўночнай Амерыкі вялікія шматкамерныя і часам шматпавярховыя жытлы з гліны, саману або вапняку. У Новай Іспаніі пуэбла прымалася за адзінку паселішча. Як пазней высветлілі археолагі, першаснымі распрацоўшчыкамі такога тыпу паселішча былі старажытныя індзейцы-анасазі.

Пуэбла ўяўляюць сабою камунальны тып паселішча, аддалены ад іншых. Для архітэктурнага стылю характэрна тое, што гліняныя або вапняковыя блокі ўтвараюць сцены камер і ўнутраных двароў, будынкі могуць мець да 5 паверхаў. Звычайна камеры кожнага паверха адсунуты ў параўнанні з папярэднім, так што пуэбла нагадвае ступеністую піраміду. Для перасоўвання паміж паверхамі ладзяцца драўляныя лесвіцы. У мінулым камеры на першым паверсе з'яўляліся гаспадарчымі, на наступных паверхах — жылымі.

Архітэктурны стыль пуэбла аказвае ўплыў на сучасную архітэктуру. Так, у ЗША вылучаюцца такія рэгіянальныя стылі як *пуэбла-дэко* (англ.: Pueblo Deco) і *адроджанае пуэбла* (англ.: Pueblo Revival).

У ЗША пуэбла таксама называюцца аўтаномныя абшчыны індзейцаў на паўночным захадзе краіны, якія выконваюць ролю рэзервацый. Усяго іх налічваецца 23.

## Спасылкі

* VICTOR MINDELEFF, A STUDY OF PUEBLO ARCHITECTURE
* History: Ancestral Pueblo Architecture
# Карэльская мова

| Карэльская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | karjalan kieli |
| Краіны | Расія, Фінляндыя |
| Рэгіёны | Карэлія |
| Агульная колькасць носьбітаў | больш за 20 тыс. |
| Статус | ёсць пагроза знікнення[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Уральская сям’я
Фіна-ўгорская галіна
Фіна-волжская група
Прыбалтыйска-фінская падгрупа |
| Пісьменнасць | лацінскае пісьмо |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | кас 285 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | krl |
| ISO 639-3 | krl |
| WALS | krl |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 1518, 327, 1516 і 1517 |
| Ethnologue | krl |
| ELCat | 2368 |
| IETF | krl |
| Glottolog | kare1335 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Карэльская мова** (саманазва: *karjalan kieli*) — фіна-ўгорская мова, родная мова карэлаў.

Карэльская мова з’яўляецца адной з найстаражытнейшых моў Еўропы. Першы запіс на ёй быў знойдзены ў Ноўгарадзе і адносіцца да пачатку XIII ст. Падзяляецца на 4 буйныя дыялекты.

Выкарыстанне пісьмовай мовы дастаткова абмежавана, паколькі яна не мае ясна акрэсленага афіцыйнага статусу ні ў Карэліі (Расія), ні ў Фінляндыі. Аднак у Карэліі маюцца школы, дзе вядзецца вывучэнне карэльскай мовы, друкуюцца артыкулы ў сродках масавай інфармацыі, а ў Фінляндыі можа выкарыстоўвацца ў перапісцы з органамі ўлады ў месцах, дзе маецца шчыльнае карэльскае насельніцтва. Пісьменнікі-карэлы звычайна пішуць на фінскай і рускай мовах.

У нашы дні найчасцей карыстаюцца пісьмовасцю на аснове лацінкі, хаця неаднаразова складалася граматыка і на аснове кірыліцы.

## Спасылкі

Wikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць **тэставы раздзел** Вікіпедыі на карэльскай мове Карта распаўсюджаннасці дыялектаў карэльскай мовы
* omniglot.com
* УРОКИ КАРЕЛЬСКОГО ЯЗЫКА
# Рабін

Ісідар Каўфман. Партрэт рабіна, апранутага ў кіцель і таліт
**Ра́бін** (ад іўр.: רַבִּי (раббі) — настаўнік) — служыцель культу ў іўдаізме, суддзя па пытаннях рэлігійнага і сямейнага жыцця ў яўрэйскай абшчыне. Калегія рабінаў — рабінат — тлумачыць прадпісанні Талмуда, прыстасоўвае іх да сацыяльных умоў, імкнецца кіраваць духоўным і палітычным жыццём народных мас, практычна выконваць шэраг дзяржаўных функцый.

Інстытут рабінаў аформіўся ў раннім сярэднявеччы ў дыяспары. У сярэднія вякі і ў новы час рабін кіраваў не толькі рэлігійным, але і палітычным і эканамічным жыццём яўрэйскай абшчыны. У XVI—XVII стст. у Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім рабін часам кіраваў ешыботам. У Расійскай імперыі статус рабіна вызначаўся дзяржаўнымі пастановамі. Паводле палажэння аб яўрэях 1835 г. рабін павінен быў весці метрычныя кнігі і выконваць абрады. Паводле закона 1857 г. пасаду рабіна маглі займаць толькі выпускнікі рабінскіх вучылішчаў. На пачатку 1990-х г. у Беларусі рабінаў са спецыяльнай духоўнай адукацыяй практычна не было.

Цяпер іудзейскія рэлігійныя абшчыны арганізаваны ў Іудзейскае рэлігійнае аб’яднанне Рэспублікі Беларусь (ІРА ў РБ), адміністрацыйным кіраўніком якога з’яўляецца старшыня, а найбольшым аутарытэтам у справах веры карыстаецца галоўны рабін ІРА ў РБ.

## Літаратура

* Рабін // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Рабін // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 26. — ISBN 985-11-0214-8.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рабін
* Раввин // Электронная еврейская энциклопедия — eleven.co.il
# Германскія мовы

| Германскія мовы |
| --- |
|  |
| Краіны | — |
| Класіфікацыя |
| еўраазіяцкія мовы
індаеўрапейскія мовы
германскія мовы |
| ДАСТ 7.75–97 | гем 150 |
| ISO 639-5 | gem |
| ISO 639-6 | grmc |
| LINGUIST List | germ |
| ABS ASCL | 13 |
| IETF | gem |
| Glottolog | germ1287 |

**Германскія мовы** — галіна індаеўрапейскай моўнай сям'і. Распаўсюджаныя на тэрыторыі шэрага краін Заходняй Еўропы (Вялікабрытанія, Германія, Аўстрыя, Нідэрланды, Бельгія, Швейцарыя, Люксембург, Швецыя, Данія, Нарвегія, Ісландыя), Паўночная Амерыка (ЗША, Канада), поўдні Афрыкі (ПАР), Азіі (Індыя), Аўстраліі, Новай Зеландыі. Агульны лік гаворачых як на роднай каля 550 млн чал.

## Класіфікацыя германскіх моў

Германскія мовы ў Еўропе
Германскія мовы дзеляцца на 3 групы: паўночную, заходнюю і ўсходнюю.

«Кластары» у цэлым адпавядаюць *мовам* у лінгвістычным сэнсе слова з вылучэннем храналагічных перыядаў, хоць у апошні час у германамоўным свеце ўзяла верх тэндэнцыя да вылучэння драбнейшых адзінак («гаворак») у якасці асобных моў.

* Руніцкая германская мова

### Заходнегерманская група

### Скандынаўская (паўночнагерманская) група

### Усходнегерманская група

## Зноскі
# Рангі біялагічных таксонаў паміж родам і відам

|  |
| --- |
|  |

**Рангі біялагічных таксонаў паміж родам і відам** — рангі, якія ў таксанамічнай іерархіі знаходзяцца ніжэй за род, але вышэй за від.

Пералік такіх рангаў, як і іх назвы, адрозніваюцца ў розных кодэксах біялагічнай наменклатуры.

У батаніцы выкарыстоўваюцца шэсць рангаў паміж родам і відам (у парадку паніжэння ўзроўню):

* **падрод** (лац.: subgenus),
* **надсекцыя** (лац.: supersectio),
* **секцыя** (лац.: sectio),
* **падсекцыя** (лац.: subsectio),
* **рад**, ці серыя (лац.: series),
* **падрад**, ці падсерыя (лац.: subseries).

У заалогіі і бактэрыялогіі выкарыстоўваюць толькі адзін такі ранг, а менавіта **падрод**.

## Назвы таксонаў, якія маюць ранг паміж родам і відам

Правілы ўтварэння і ўжывання назваў таксонаў, якія маюць ранг паміж родам і відам, як і назваў таксонаў іншага рангу, устанаўліваюцца правіламі, зафіксаванымі ў міжнародных кодэксах батанічнай і заалагічнай наменклатуры і падобных да іх кодэксаў наменклатуры бактэрый і вірусаў.

Міжнародны кодэкс батанічнай наменклатуры прызнае шэсць таксанамічных катэгорый рангам ніжэй за род і вышэй за від. Назвы такіх таксонаў складаюцца з дзвюх, трох ці большай колькасці слоў, першым з якіх ідзе назва роду, да якога гэтыя таксоны адносяцца, за ёй ідуць словы, якія абазначаюць рангі таксонаў, і самі назвы таксонаў. Гэтыя назвы могуць пачынацца не з назвы роду, а з назвы таксона ніжэйшага рангу, калі гэта не прыводзіць да няяснасці. Самі назвы таксонаў, якія маюць ранг ніжэй за род і вышэй за від, могуць быць назоўнікамі ў адзіночным ліку ці прыметнікамі ў множным ліку — і пішуцца з вылікай літары.

| Ранг | Абазначэнне | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| падрод | subgen., subg. | *Prunus* subg. *Cerasus* — Вішня |
| надсекцыя | supersect. | *Passiflora* supersect. *Decaloba* |
| секцыя | sect. | *Saxifraga* sect. *Ciliatae* |
| падсекцыя | subsect. | *Juniperus* sect. *Juniperus* subsect. *Oxycedrus* |
| рад, ці серыя | ser. | *Atriplex* ser. *Atriplex* |
| падрад, ці падсерыя | subser. | *Senecio* subser. *Amplectentes* |

Паводле Міжнароднага кодэкса заалагічнай наменклатуры і Міжнароднага кодэкса наменклатуры бактэрый назвы таксонаў у рангу падрода не адрозніваюцца па форме ад таксонаў у рангу рода: гэтыя назвы унінаміяльны, з'яўляюцца назоўнікамі ў адзіночным ліку і пішуцца з вялікай літары.

## Літаратура

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 25—26.

## Спасылкі

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 Архівавана 12 снежня 2002., Vienna Code, 2006 (англ.)Праверана 18 жніўня 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е выданне, 2000) (англ.)Праверана 18 жніўня 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990) (англ.)Праверана 18 жніўня 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) Архівавана 16 верасня 2011. (англ.)Праверана 18 жніўня 2008 г.

## Гл. таксама

* Бінамінальная наменклатура
* Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў
# Проза

**Проза** (лац.: prosa) — 1) мастацкая і немастацкая (навуковая, дзелавая, публіцыстычная, мемуарная, філасофская, рэлігійна-прапаведніцкая) невершаваная творчасць. 2) Тып мастацтва слова, што суадносіцца з паэзіяй, ад якой адрозніваецца спосабам арганізацыі моўнага матэрыялу, спецыфікай рытму, ступенню перавагі рацыянальна-аналітычных адносін над эмацыянальна-псіхалагічнымі. 3) Эпас як род літаратуры побач з лірыкай і драмай (сутнасць эпасу праяўляецца менавіта ў прозе, лірыкі — у паэзіі, драмы — у драматургіі). Тэрмінам «проза» абазначаецца таксама сукупнасць празаічнасць твораў якой-небудзь нацыянальнай літаратуры (французская проза, беларуская проза, нямецкая проза), пэўнага гістарычнага перыяду (проза пачатку 19 стагоддзя, проза 1920-х гадоў), асобнага пісьменніка (проза Ф.Кафкі, проза В.Быкава, проза У. С. Караткевіча). У цэнтры ўвагі прозы асоба ў яе сувязях з асяроддзем (прыродай, соцыумам); прадметам і суб'ектам прозы з'яўляецца характар і разнастайнасць сувязей, якія фарміруюць асобу. Прозу цікавіць не проста эмацыянальна-мысленчы стан (як паэзію), а стан, які ўзнік у сувязі з пэўнымі абставінамі і выводзіцца з іх. Паэзія спецыялізуецца на абсалютызацыі станаў душы, спыняе імгненні, у прозе імгненні разгортваюцца ў падзеі і выстройваюцца ў канцэптуальны парадак. Фармальныя адрозненні прозы і паэзіі не толькі ў графічным афармленні: гэта розныя віды славесна-мастацкай творчасць, хаця музычнасць, метафарычнасць, эмацыянальнасць і суб'ектывізм у значнай ступені ўласцівы і прозе. Як і паэзія, проза валодае рытмам, аднак рытм прозы прыныпова іншай прыроды і з'яўляецца менш вывучанай праблемай паэтыкі прозы. Стылявымі дамінантамі прозы з'яўляюцца сюжэт, сітуацыя, прадметная і псіхалагічная дэталь, мова, у тым ліку суб'ектная арганізацыя мовы. Функцыяй прозы з'яўляецца мастацкі аналіз. Слова ў прозе выступае сродкам адлюстраванняі ўзнаўлення рэальных аб'ектаў, дзеянняў, перажыванняў герояў, мае канкрэтызаваны сэнс, пластычную дакладнасць і даволі выразную праяву амбівалентнасці.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
# Палітычная свабода

**Палітычная свабода** — адсутнасць умяшальніцтва дзяржавы ў справы асобы сродкамі прымусу ці гвалту. Члены свабоднага грамадства маюць поўны кантроль над іх публічным і асабістым жыццём. у дадзеным выпадку, «свабода» адносіцца выключна да адносін аднаго чалавека да іншага, і да толькі да гвалту, што здзяйсняецца адным чалавекам супраць іншага. Супрацьлегласць свабодзе — таталітарная дзяржава ці дыктатура, якая абмяжоўвае палітычную свабоду для рэгулявання амаль кожнага аспекту чалавечага жыцця.

Канцэпцыя палітычнай свабоды знаходзіцца ў шчыльнай узаемасувязі з канцэпцыяй грамадскіх правоў і індывідуальных свабод. Большасць дэмакратычных грамадстваў адрозніваюцца наяўнасцю свабод, якія гарантуюцца дзяржавай. Гэтыя свабоды ўключаюць:

* Свабоду слова
* Свабоду саюзаў
* Свабоду сумлення
* Свабоду сходаў
* Свабоду друку
* Свабоду перасоўвання
* Свабоду думкі

У больш радыкальных інтэрпрэтацыях (звычайна скрайне левых ці скрайне правых) прысутнічаюць такія «свабоды», як «сексуальная свабода», ці «свабода насіць зброю».

У той час, як і левыя, і правыя вызначаюць права на свабоду як асноўнае з чалавечых правоў, яны радыкальна падзяляюцца ў вызначэнні сутнасці гэтага права. Для правых, свабода існуе ў першую чаргу ў негатыўным сэнсе (свабода ад), у той жа час як для левых, свабода ў першую чаргу вызначаецца ў пазітыўных тэрмінах (свабода для). Таму, скажам, можна часцяком пачуць пра «свабоду адукацыі», пад чым разумеецца права на бясплатную адукацыю. Левы кірунак, такім чынам, блытае «свабоду» і «гарантаваныя сацыяльныя паслугі».

Ліберальны кірунак думкі перасцярагае, што такое вызначэнне свабоды ёсць на самой справе нішто іншае, як легітымізацыя прымусу над чалавекам «у інтарэсах грамадства» і таму сцвярджае, што свабода можа быць вызначана толькі ў «негатыўных» тэрмінах (свабода «ад»).

Ліберальны кірунак крытыкуецца кансерватарамі, якія лічаць, што чыста негатывісцкае вызначэнне свабоды вядзе да анархіі і маральнага заняпаду.

## Гл. таксама

* Свабода
* Права
* Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна

## Спасылкі

* Асновы міжнароднага права Архівавана 10 лістапада 2016.  (англ.)
* Афіцыйны сайт ААН  (англ.)
* Раздзел міжнароднага права на сайце ААН  (англ.)
* Афіцыйны сайт Міжнароднага суда ААН  (англ.)
# Мастацкі стыль

**Мастацкі стыль** — адзін з асноўных функцыянальных стыляў мовы, што ўтвараецца сістэмай моўных сродкаў мастацкай літаратуры ў яе галоўных родах — эпасе, лірыцы, драме.

## Функцыі

Асноўныя функцыі:

* **камунікатыўная уласцівая толькі мастацкаму стылю **эстэтычная**, функцыя эмацыянальна-вобразнага ўздзеяння на чытача.

## Апісанне

У мастацім стылі назіраецца глыбокае ўзаемадзеянне ўсіх стылістычных рэсурсаў, дапускаецца ўключэнне элементаў і фрагментаў іншых функцыянальных стыляў.

Для мастацкага стылю характэрны метафарычнасць, вобразнасць адзінак розных моўных узроўняў, экспрэсіўнасць, узнёсласць. У ім часта ўжываюцца розныя вобразна-выяўленчыя сродкі (эпітэты, параўнанні, увасабленні, гіпербалы, літоты, перыфразы) і стылістычныя фігуры (анафара, эпіфара, антытэза, інверсія і інш.), якія дапамагаюць стварыць яркія мастацкія вобразы, даваць больш дэталёвае апісанне з’яў і фактаў рэчаіснасці, моўную характарыстыку персанажаў.

У мастацкім стылі выкарыстоўваюцца не толькі літаратурныя, але і пазалітаратурныя моўныя сродкі (прастамоўная лексіка, жаргон, дыялектызмы і інш.), якія ўжываюцца не ў іх першаснай функцыі, а ў эстэтычнай.

Кожны моўны сродак у мастацкім творы матываваны змястоўна і стылістычна.

## Разнавіднасці

Разнавіднасці мастацкага стылю:

* паэтычная мова
* мова мастацкай прозы і драматургіі.

Вылучаюць індывідуальныя стылі асобных пісьменнікаў, мова якіх характарызуецца асаблівасцямі экспрэсіўнага адбору слоў, фразеалогіі, сінтаксічных канструкцый і марфалагічных рысаў і з’яўляецца прыватным праяўленнем агульных заканамернасцей.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
# Балты

Балты ў X—XII стст.
**Балты** — злучнасць індаеўрапейскіх этнасаў, якія размаўляюць ці размаўлялі на балтыйскіх мовах.

Мапа распаўсюджвання балцкіх плямёнаў каля 1200 г.
## Гісторыя

Фарміраванне балтаў адбылося ў эпоху неаліту ў 3—2 тыс. да н.э., калі носьбіты культуры шнуравой керамікі праніклі ў сярэднюю і паўночную Еўропу і асімілявалі мясцовае насельніцтва. Арэал пашырэння балтаў ахопліваў басейны Віслы, Нёмана, Заходняй Дзвіны. У бронзавым веку балты займалі вельмі вялікую тэрыторыю. Яна распасціралася ад вярхоўяў ракі Волгі на ўсходзе амаль да ракі Одэр на захадзе. На поўначы землі балтаў даходзілі да Фінскага заліва, на поўдні — да Сярэдняга Падняпроўя. У канцы 3 тыс. да н.э. — 6 ст. складалі асноўную частку насельніцтва земляў сучаснай Беларусі.

Паводле аналізу тапанімікі, а таксама асаблівасцей матэрыяльнай культуры, пахавальных звычаяў і г.д. выяўленых археалагічнымі даследаваннямі, у 1-ай пал. 1 тыс. на поўдні і ўсходзе рассяленне балтаў дасягала вярхоўяў Дняпра, Акі, займала басейны Бярэзіны і Сажа. У 2-й пал. 1 тыс. усходнія балты былі выцесненыя альбо асіміляваныя славянамі.

У пісьмовых крыніцах балты ўпершыню згадваюцца Тацытам (I ст. н.э.) у сувязі з промыслам бурштыну. У II—V стст. балты перажывалі свой «залаты век». У гэты час дасягнулі росквіту іх рамяство і гандаль.

У 9—12 ст. пісьмовыя крыніцы ўзгадваюць шэраг балцкіх этнасаў (прусы, ятвягі, куршы, латгалы, земгалы, літоўцы і г.д.), якія насялялі паўднёвае і ўсходняе ўзбярэжжа Балтыйскага мора ад Віслы да Заходняй Дзвіны, а таксама паўночна-заходнюю частку сучаснай Беларусі.

Балты падзяляліся на заходніх, усходніх і дняпроўскіх. Заходнія балты займалі тэрыторыю ад Панямоння да Ніжняй Віслы. У Раннім сярэднявеччы сярод іх найбольш моцнымі былі прусы, яцвягі і куршы.
Усходнія балты жылі па берагах рэк Нёман, Заходняя Дзвіна, Вілія. Да іх належала племя літва. Пра дняпроўскіх балтаў мала што вядома. Усе яны растварыліся сярод славян, якія прыйшлі пазней.

У 13 ст. рассяленне балтаў на поўдні і ўсходзе абмяжоўвалася умоўнай лініяй Гродна—Ваўкавыск—Слонім—Навагрудак—Браслаў. Балты, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, у большасці былі асіміляваныя славянскімі перасяленцамі, што паўплывала на адметнасці і характэрныя рысы мясцовага славянскага насельніцтва, яго мовы і культуры.

Асіміляцыя часткі балтаў продкамі беларусаў працягвалася да 1-ай пал. 19 ст. Сучаснымі балтыйскімі народамі з'яўляюцца літоўцы і латышы.

## Гл. таксама

* Балцкая канцэпцыя

## Зноскі

## Літаратура

* *Кізіма С. А., Лянцэвіч В. М., Самахвалаў Дз. С.* Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003. — 91 с.;
* *Седов В. В.* Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. — М., 1970. — С. 138, 140.
* *Шадыра В. І.* Балты // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя — Мн., 1993. — С. 70—71.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Балты
# Форынт

| Форынт |
| --- |
| \* венг.: Forint |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| Коды і сімвалы |
| Коды ISO 4217 | HUF |
| Сімвалы | Ft і Ft |
| Тэрыторыя абарачэння |
| Краіна-эмітэнт |
Венгрыя |
| Вытворныя і паралельныя адзінкі |
| Дробныя |
філеры |
| Уведзена | 1 жніўня 1946 |
| Валюта-папярэднік | Hungarian adópengő[d] |
| Эмісія і выраб монет і банкнот |
| Эмісійны цэнтр (рэгулятар) | Венгерскі нацыянальны банк |
| Курсы на 10 чэрвеня 2026 года |
| 1 USD |
309 HUF |
| 1 EUR |
356,5 HUF |
| 1 RUB |
4,348 HUF |
| 1 GBP |
413,8 HUF |
| 1 JPY |
1,926 HUF |
| 1 BYN |
108,7 HUF |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Форынт** (венг. forint) — грашовая адзінка Венгрыі. Код валюты па ISO 4217: **HUF** (анг. Hungarian Forint). Уведзены ў зварот з 1 жніўня 1946, пасля гіперінфляцыі 1945-46 гг. (ранейшая адзінка — пенге). Тады суадносіны форынта да пенге было 1:4 × 1029.

Гістарычна 1 форынт = 100 філерам, аднак з 1999 года філер не мае хаджэння.

## Гісторыя

Назва паходзіць ад назвы горада Фларэнцыя, дзе з XIII стагоддзя чаканілася залатая манета, званая fiorino d’oro (залаты фларын). У 1857—1892 гадах форынтаў ў Венгрыі называлася аўстра-венгерская валюта, званая па-нямецку аўстрыйскім гульдэнаў або аўстрыйскім флорынам.
# Падзенне метэарыта на Урале ў 2013 годзе

|  Вонкавыя відэафайлы |
| --- |
| **Палёт метэора праз атмасферу(FЗ пачатку свяціцца на восень / пералому)** |
|  | метэарыт праляцеў над Чалябінск вэб-камеры |
|  | падзення метэарыта ў Чалябінску 2013/02/15 вэб-камеры |
|  | знята відавочцам, Свярдлоўская вобл |
|  | выдаліць дадзеныя з Свярдлоўскай вобласці, 32 секунд |
|  | відавочцаў зняты з Чалябінска |
|  | відэа, Екацярынбург |

|  Вонкавыя медыяфайлы |
| --- |
| **Метэор здымка(выбухаў, ударных)** |
|  | выбуху відавочцы |
|  | Відэа на YouTube |
|  | запіс гукаў выбухаў |
|  | яркае святло і гукі выбухаў, запісаных у адзін дубль на камеры назірання |

**Падзенне метэарыта на Урале ў 2013 годзе** — падзея, якая адбылася 15 лютага 2013 года. Палёт баліда назіралі ў Свярдлоўскай, Курганскай і Цюменскай абласцях Расіі, а таксама ў паўночных раёнах Казахстана. Метэарыт выбухнуў над Чалябінскам на вышыні 30-70 км прыкладна ў 09:20 па мясцовым часе і выбіў вокны ў будынку. Паводле ацэнкі вучоных Расійскай акадэміі навук, маса метэарыта склала 10 тон. Хуткасць баліда пры падзенні склала ад 20 да 70 кіламетраў у секунду.

З-за выбухнай хвалі пацярпелі каля 1,2 тыс. чалавек. Шпіталяваны па розных даных ад больш за 40 да 112 чалавек. Двое пацярпелых знаходзяцца ў рэанімацыі. Шмат траўмаў было ад выбітага шкла. Выбухная хваля пашкодзіла будынкі. Матэрыяльная шкода перавысіла мільярд рублёў па папярэдняй ацэнцы. Быў уведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі.

Некалькімі днямі раней, 11 лютага на Урале над тэрыторыяй Башкірыі таксама быў зафіксаваны пралёт буйнога баліда.

## Зноскі

## Спасылкі

* *Владимир Биль*. Как падал метеорит **(нявызн.)**.  Российская газета (15 лютага 2013). Праверана 14 лютага 2013.
* *Александр МАТЯШ*. Взрывы в небе: все подробности об уральском метеорите **(нявызн.)**.  utro.ru (15 лютага 2013). Праверана 14 лютага 2013.
* Челябинские школьники получили ранения после падения метеорита *Взгляд.ру*
* В результате падения метеорита в Челябинской области пострадали более 100 человек *Лента.ру*
* Падение метеорита на Урале: хроника *РИА Новости*
* Падение метеорита вид из Сатки Архівавана 21 лютага 2013. *Ай Сатка.ру*
* В результате падения метеорита пострадали более сотни жителей Челябинской области *World News Federal Press*
* Список онлайн мониторов которые будут транслировать движение метеорита *Last-portal.ru*