# Злачыннасць у Расіі

**Злачыннасць у Расіі** — гэта сістэма злачынстваў, якія здзяйсняліся і здзяйсняюцца на тэрыторыі Расіі і характарызуюцца паказчыкамі ўзроўню (колькасці злачынстваў), іх структуры і дынамікі.

## Злачыннасць у Расійскай імперыі

Асноўныя характарыстыкі злачыннасці ў гэты перыяд вызначаліся развіццём эканамічных адносін, у прыватнасці, адменай прыгоннага права і станаўленнем капіталізму.

Асобныя паказчыкі злачыннасці ў Расійскай імперыі пачалі сістэматычна фіксавацца ў першай палове XIX стагоддзя, аднак спарадкаваны і агульны характар ​​яны набылі толькі ў другой палове XIX ст. Улічвалася колькасць крымінальных спраў, асуджаных, падсудных.

У сярэдзіне XIX ст. адзначаўся рост колькасці падсудных і асуджаных. С. С. Астраумаў піша: «… з 1857 па 1865 г. лік падсудных павялічыўся на 1/3, а лік асуджаных больш чым у 1,5 раза. Вядома, у пэўнай ступені на гэта павелічэнне аказала уплыў увядзенне ў 1860 г. у судах судовых следчых, што прывяло да больш стараннага расследавання, а адсюль да росту колькасці распачатых крымінальных спраў. Але, несумненна, асноўнай прычынай росту злачыннасці з’явілася не працэсуальнае новаўвядзенне, а рэзкае змяненне ўсей эканамічнай абстаноўкі ў выніку зробленага ў краіне эканамічнага перавароту».

На мяжы стагоддзяў дынаміка колькасці асуджаных была досыць неадназначнай, хоць і мела агульную тэндэнцыю да росту. Лік асуджаных агульнымі судовымі устанаўленнямі павялічылася на дзве траціны, а павятовымі членамі гарадскіх судоў — у 2,5 разы. Пры гэтым неабходна ўлічваць, што падзеі палітычнага жыцця краіны (Рэвалюцыя 1905 г.) у гэты перыяд вызначалі няпоўны характар статыстычных дадзеных.

У 1911—1917 гг. найбольш хуткімі тэмпамі прырасталі маёмасныя (карыслівыя) злачынствы, асабліва эканамічныя — парушэнне статутаў гандлёвых і крэдытных, падлогі ў актах, абавязацельствах і г. д. Гэта звязана з развіццём капіталізму ў Расіі, якое суправаджалася прыростам тых відаў злачыннасці, якія характэрныя для рынкавых адносінаў.

## Злачыннасць у РСФСР

Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі значна змянілі як паняцце аб злачыннасці і саму злачыннасць, так і сістэму ўліку дадзеных аб ёй.

Неабходна адзначыць, што вывучэнне паказчыкаў злачыннасці ў РСФСР сутыкаецца з шэрагам цяжкасцей, асноўнымі з якіх з’яўляюцца наступныя:

* За перыяд з 1917 па 1991 год змянілася 3 крымінальныя кодэксы: у 1922, 1926 і 1960 годзе.
* У розныя перыяды часу атрымлівалі шырокае распаўсюджанне пазасудовыя формы рэагавання на злачынствы, як у радыкальна-антыпраўным варыянце — «тройкі», асобыя нарады, высылкі, так і у ліберальным — перадача матэрыялаў «грамадскасці» (таварыскія суды).
* Статыстыка злачыннасці знаходзілася пад грыфамі «сакрэтна» і «цалкам сакрэтна», у выніку чаго сістэматызаваныя дадзеныя аб злачыннасці не публікаваліся і былі даступныя невялікай колькасці спецыялістаў.

Пры аналізе стану і дынамікі злачыннасці можна вылучыць перыяды аднаўлення народнай гаспадаркі і НЭПа, індустрыялізацыі, так званы перыяд «сталінскіх рэпрэсій», а таксама познесавецкі перыяд (1961—1991 гады).

### Перыяд аднаўлення народнай гаспадаркі і НЭПа (1922—1925) гады

Каэфіцыент судзімасці на 100 тыс. Насельніцтва ў РСФСР у 1920—1934 гг.
За перыяд з 1917 па 1922 год маюцца толькі адрывістыя дадзеныя аб стане злачыннасці. Крыніцамі дадзеных аб злачыннасці за першае дзесяцігоддзе існавання савецкай улады з’яўляюцца статыстычныя агляды, дадзеныя аб працы судовых органаў, іншыя працы ЦСУ СССР, зборнікі Міністэрстваў юстыцыі СССР і РСФСР, у тым ліку якія носяць закрыты характар, працы Е. Н. Тарноўскага, М. Н. Гернета, А. А. Герцензона і шэрага іншых аўтараў.

У перыяд з 1922 па 1925 год не назіраецца якой-небудзь выяўленай тэндэнцыі змены ліку асуджаных. Дадзеныя аб колькасці зарэгістраваных злачынстваў кажуць аб зніжэнні злачыннасці ў 1922 годзе, якое змянілася яе ростам у 1924—1925 гг. Адзначаецца тэндэнцыя да ўрбанізацыі злачыннасці, перамяшчэнню яе ў буйныя гарады, росту колькасці службовых злачынстваў і зніжэння колькасці гаспадарчых (частка з якіх у перыяд НЭПа была легалізаваная); ў цэлым карціна злачыннасці падобная з перыядамі перад першай сусветнай вайной і эканамічных рэформаў 1980—1990-х гадоў. Разгляданы перыяд ацэньваецца крыміналогамі як адносна шчасны, які характарызуецца зніжэннем злачыннасці.

### Перыяд індустрыялізацыі (1926—1929 годы)

У гэты перыяд павялічваецца колькасць зарэгістраваных злачынстваў, аднак з прычыны прыросту колькасці насельніцтва каэфіцыент злачыннасці зніжаецца.

### 1930—1959 гады

Каэфіцыент судзімасці на 100 тыс. насельніцтва ў РСФСР у 1935—1960 гг.
Перыяд з 1930 па 1959 год — гэта перыяд так званых «сталінскіх рэпрэсій». Аднак статыстычныя дадзеныя аб колькасці асуджаных за названы перыяд кажуць пра даволі істотным зніжэнні колькасці асоб, якія знаходзяцца ў месцах пазбаўлення волі.

Нягледзячы на супярэчлівасць статыстычных дадзеных, адзначаецца, што крымінальная рэпрэсія ў дадзены перыяд набыла нябачаны раней размах.

Крымінолагі мяркуюць, што ў гэты перыяд шырока ўжывалася пазасудовая рэпрэсія, у выніку чаго крымінальная статыстыка гэтага перыяду недакладная і няпоўна адлюстроўвае карціну злачыннасці і карную палітыку ўладаў, і адзначаюць, што «парушэнні законнасці ў 30-50-х гг. ацэньваюцца як нацыянальная трагедыя, якая не павінна паўтарыцца».

Агульнакрымінальная злачыннасць у гады Вялікай Айчыннай вайны то зніжалася, то павялічвалася, дасягаючы зыходнага ўзроўню. У 1941—1942 гадах ўзрастае колькасць асуджаных паводле ўказаў ваеннага часу і асуджаных ваеннымі трыбуналамі, з 1943 года колькасць дадзеных катэгорый памяншаецца.

У пасляваенныя гады назіраўся рост злачыннасці, прычынамі якога сталіся пасляваенная разруха, бездамоўе, бездагляднасць, сацыяльная дэзадаптацыя дэмабілізаваных асоб у сукупнасці з ссядання ў насельніцтва трафейнага агнястрэльнай зброі. Павялічылася колькасць карысліва-гвалтоўных злачынстваў, у тым ліку звязаных з фарміраваннем арганізаваных злачынных груп. Сваю ролю адыгралі таксама праводзіліся ў другой палове 1950-х гадоў непрадуманыя амністыі, якія вызвалілі значную частку рэцыдывістаў і прафесійных злачынцаў. Паказваецца таксама, што вайна моцна аслабіла асабісты склад міліцыі, а аднаўленне колькасці супрацоўнікаў ажыццяўлялася за кошт грамадзян, якія пазбегнуі прызыву і не адрозніваліся маральнасцю і прафесіяналізмам, у выніку чаго моцна паменшылася эфектыўнасць работы праваахоўных органаў і павялічылася колькасць выпадкаў, калі да адказнасці прыцягваліся заведама невінаватыя.

### 1960—1991 гады

Каэфіцыенты злачыннасці на 100 тыс. насельніцтва ў РСФСР у 1961—1991 гг..
У канцы 1950-х гадоў прымаюцца новыя агульнасаюзныя Асновы крымінальнага заканадаўства, у 1960—1962 гг. — новыя крымінальныя кодэксы саюзных рэспублік (КК РСФСР прымаецца ў 1960 годзе). Дадзеныя заканадаўчыя акты з’яўляліся больш ліберальнымі. У прыватнасці, імі прадугледжвалася магчымасць вызвалення ад крымінальнай адказнасці ў сувязі з ужываннем мер грамадскага ўздзеяння: перадачай на парукі, напрамкам матэрыялаў у таварыскі суд, камісію па справах непаўналетніх. Следствам ўвядзення дадзеных мер з’явілася зніжэнне колькасці асуджаных і долі апраўданых:

Змяняецца таксама парадак уліку злачынстваў. Акрамя колькасці асуджаных, з 1961 года фіксуецца колькасць зарэгістраваных злачынстваў. У цэлым па дадзеным перыяду можна адзначыць наступныя тэндэнцыі:

* У перыяд з 1966 па 1985 год адбываецца рост агульнакрымінальнай злачыннасці; кожныя пяць гадоў прырост сярэдніх каэфіцыентаў злачыннасці амаль падвойваецца.
* У перыяд перабудовы некалькі зніжаецца колькасць «бытавых» злачынстваў (гэта звязана з антыалкагольнай кампаніяй, якая, нягледзячы на ​​ўсю яе супярэчлівасць, усё ж змагла паменшыць шкоду, якая наносілася п'янствам), аднак пачынаецца бурны рост карыслівай частцы злачыннасці.

Да 1990—1991 года працэсы крыміналізацыі грамадства сталі выходзіць з-пад кантролю дзяржавы.

## Злачыннасць у Расійскай Федэрацыі ў 1990-х — 2000-х гадах

Ваганні злачыннасці ў 1990-х гадах адбываліся ў межах значна больш высокага яе ўзроўню, чым да 1991 года.

Пачатковы перыяд эканамічных рэформаў у Расіі (1991—1993 гады) суправаджаўся вельмі значным узрастаннем паказчыкаў зарэгістраванай злачыннасці. У злачынную дзейнасць залучаецца ўсё большая доля насельніцтва. Колькасныя змены злачыннасці суправаджаліся якаснымі, павялічвалася грамадская небяспека і арганізаванасць злачыннасці.

У 1994—1997 гадах атрымалася некалькі знізіць паказчыкі зарэгістраванай злачыннасці (у асноўным за кошт вулічнай і бытавой яе часткі), аднак досыць вялікая колькасць злачынстваў заставаліся схаванымі ад уліку. Узрастала колькасць праяў такіх асабліва небяспечных злачынных праяваў, як арганізаваная злачыннасць, карупцыя, тэрарызм. Паказваецца, што крымінальная актыўнасць насельніцтва за 5 гадоў рэформаў узрасла ўдвая.

З прыняццем новага КК РФ зарэгістраваная злачыннасць некалькі скарацілася, аднак гэта было выклікана хутчэй за дэкрыміналізацыю асобных дзеянняў і неабходнасцю адаптаваць правапрымяняльную практыку да новых нормаў закона. У выніку крывая злачыннасці у хуткім часе зноў пайшла ўверх.

Капіталістычным формам гаспадарання, рынкавым адносінам і ў іншых краінах свету адпавядаюць больш высокія паказчыкі злачыннасці, чым у краінах з планавай эканомікай і перавагай дзяржаўнай уласнасці, аднак у Расіі негатыўныя змены крымінальнай сітуацыі насілі залішняя характар нават для грамадства рынкавай эканомікі.

Узрастанне колькасці злачынстваў не суправаджалася адпаведным яму узмацненнем барацьбы са злачыннасцю. Пагоршылася раскрывальнасць злачынстваў (колькасць нераскрытых злачынстваў у 1992 г. у 2,2 разы перавысіла зафіксаваную ў 1989 г.), прыкладна ў паўтара раза ўзрасла доля асоб, якія ўчынілі два і больш злачынствы да прыцягнення да адказнасці.

Агульная колькасць зарэгістраваных злачынстваў у Расіі ў 1961—2009 гг.| Гады | Абсалютная колькасць злачынстваў | Прырост, % |
| --- | --- | --- |
| да мінулага года | да 1961 г. | да 1980 г. | да 1985 г. | да 1990 г. |
| РСФСР — дзейнічае КК РСФСР |
| 1961 | 534 866 | --- | --- |  |  |  |
| 1962 | 539 302 | +0,8 | +0,8 |  |  |  |
| 1963 | 485 656 | −9,9 | −9,2 |  |  |  |
| 1964 | 483 229 | −0,5 | −9,7 |  |  |  |
| 1965 | 483 550 | +0,1 | −9,6 |  |  |  |
| 1966 | 582 965 | +20,6 | −9,0 |  |  |  |
| 1967 | 572 884 | −1,7 | +1,7 |  |  |  |
| 1968 | 618 014 | +7,9 | +15,5 |  |  |  |
| 1969 | 641 385 | +3,8 | +19,9 |  |  |  |
| 1970 | 693 552 | +8,1 | +29,7 |  |  |  |
| 1971 | 702 358 | +1,3 | +31,3 |  |  |  |
| 1972 | 706 294 | +0,6 | +32,1 |  |  |  |
| 1973 | 695 647 | −1,5 | +30,1 |  |  |  |
| 1974 | 760 943 | +9,4 | +42,3 |  |  |  |
| 1975 | 809 819 | +6,4 | +51,4 |  |  |  |
| 1976 | 834 998 | +3,1 | +56,1 |  |  |  |
| 1977 | 824 243 | −3,1 | +54,1 |  |  |  |
| 1978 | 889 599 | +7,9 | +66,3 |  |  |  |
| 1979 | 970 514 | +9,1 | +81,4 |  |  |  |
| 1980 | 1 028 284 | +6,0 | +92,3 |  |  |  |
| 1981 | 1 087 908 | +5,8 | +103,4 | +5,8 |  |  |
| 1982 | 1 128 558 | +3,7 | +111,0 | +9,8 |  |  |
| 1983 | 1 398 239 | +23,9 | +161,4 | +36,0 |  |  |
| 1984 | 1 402 694 | +0,3 | +162,3 | +36,4 |  |  |
| 1985 | 1 416 935 | +1,0 | +164,9 | +37,8 |  |  |
| 1986 | 1 338 424 | −5,5 | +150,2 | +30,2 |  |
| 1987 | 1 185 914 | −11,5 | +121,7 | +15,3 | −11,4 |  |
| 1988 | 1 220 861 | +2,8 | +128,2 | +18,7 | −8,8 |  |
| 1989 | 1 619 181 | +32,7 | +202,7 | +57,5 | +20,9 |  |
| 1990 | 1 839 451 | +13,6 | +243,9 | +78,9 | +37,4 |  |
| Расійская Федэрацыя — у КК РСФСР уносяцца істотныя змены |
| 1991 | 2 173 074 | +18,1 | +306,3 | +111,3 | +62,4 | +18,2 |
| 1992 | 2 760 652 | +27,0 | +416,1 | +168,5 | +106,3 | +50,4 |
| 1993 | 2 799 614 | +1,4 | +423,4 | +172,3 | +109,2 | +52,2 |
| 1994 | 2 632 708 | −6,0 | +392,2 | +156,0 | +85,8 | +43,0 |
| 1995 | 2 755 669 | +4,7 | +415,2 | +168,0 | +96,0 | +49,8 |
| 1996 | 2 625 081 | −4,7 | +391,0 | +155,0 | +85,3 | +42,7 |
| Дзейнічае новы КК Расійскай Федэрацыі |
|  |  | Прырост да мінулага года, % | Прырост да 1997 г., % |
| 1997 | 2 397 311 | — |  |
| 1998 | 2 581 940 | +7,7 | +7,7 |
| 1999 | 3 001 748 | +16,3 | +25,2 |
| 2000 | 2 952 367 | −1,6 | +23,2 |
| 2001 | 2 968 255 | +0,5 | +23,8 |
| 2002 | 2 526 305 | −14,9 | +5,4 |
| 2003 | 2 756 398 | +9,1 | +15,0 |
| 2004 | 2 893 810 | +5,0 | +20,7 |
| 2005 | 3 554 738 | +22,8 | +48,3 |
| 2006 | 3 855 373 | +8,5 | +60,8 |
| 2007 | 3 582 541 | −7,1 | +49,4 |
| 2008 | 3 209 862 | −10,4 | +33,8 |
| 2009 | 2 994 820 | −6,7 | +24,9 |

Агульная колькасць выяўленых асоб, якія ўчынілі злачынствы ў Расіі ў 1966—2009 гг.| Гады | Абсалютная колькасць выяўленых асоб | Прырост, % |
| --- | --- | --- |
| да мінулага года | да 1980 г. | да 1985 г. | да 1990 г. |
| РСФСР — дзейнічае КК РСФСР |
| 1966 | 596 764 |  |  |  |  |
| 1967 | 628 463 | +5,3 |  |  |  |
| 1968 | 626 129 | −0,4 |  |  |  |
| 1969 | 659 607 | +5,3 |  |  |  |
| 1970 | 700 685 | +6,2 |  |  |  |
| 1971 | 652 763 | −6,8 |  |  |  |
| 1972 | 698 964 | +7,0 |  |  |  |
| 1973 | 682 399 | −2,4 |  |  |  |
| 1974 | 718 161 | +4,1 |  |  |  |
| 1975 | 753 005 | +4,9 |  |  |  |
| 1976 | 770 473 | +2,3 |  |  |  |
| 1977 | 746 354 | −3,1 |  |  |  |
| 1978 | 782 099 | +4,8 |  |  |  |
| 1979 | 818 746 | +4,7 |  |  |  |
| 1980 | 880 908 | +7,6 |  |  |  |
| 1981 | 919 001 | +4,3 | +4,3 |  |  |
| 1982 | 988 946 | +7,6 | +12,3 |  |  |
| 1983 | 1 077 802 | +9,0 | +22,4 |  |  |
| 1984 | 1 123 351 | +4,2 | +27,5 |  |  |
| 1985 | 1 154 496 | +2,8 | +31,1 |  |  |
| 1986 | 1 128 439 | −2,3 | +28,1 |  |  |
| 1987 | 969 388 | −14,1 | +10,0 | −14,1 |  |
| 1988 | 834 673 | −13,9 | −5,2 | −26,0 |  |
| 1989 | 847 577 | +1,5 | −3,8 | −24,9 |  |
| 1990 | 897 299 | +5,9 | +1,9 | −20,5 | +5,9 |
| Расійская Федэрацыя — у КК РСФСР уносяцца істотныя змены |
| 1991 | 956 258 | +6,6 | +8,6 | −15,3 | +12,8 |
| 1992 | 1 148 962 | +20,2 | +30,4 | +1,8 | +35,6 |
| 1993 | 1 262 556 | +10,0 | +43,3 | +11,9 | +50,0 |
| 1994 | 1 441 568 | +14,2 | +63,6 | +24,9 | +60,7 |
| 1995 | 1 595 501 | +10,7 | +81,1 | +38,2 | +77,8 |
| 1996 | 1 618 394 | +1,4 | +83,7 | +43,4 | +80,4 |
| Дзейнічае новы КК Расійскай Федэрацыі |
|  |  | Прырост да мінулага года, % | Прырост да 1997 г., % |
| 1997 | 1 372 161 | — | — |
| 1998 | 1 481 503 | +7,9 | +7,9 |
| 1999 | 1 716 679 | +15,9 | +25,1 |
| 2000 | 1 741 439 | +1,4 | +26,9 |
| 2001 | 1644,2 тыс. | −5,6 | +19,8 |
| 2002 | 1257,7 тыс. | −23,5 | −8,3 |
| 2003 | 1236,7 тыс. | −1,7 | −9,9 |
| 2004 | 1222,5 тыс. | −1,1 | −10,9 |
| 2005 | 1297,1 тыс. | +6,1 | −5,5 |
| 2006 | 1360,9 тыс. | +4,9 | −0,8 |
| 2007 | 1317,6 тыс. | −3,2 | −4,0 |
| 2008 | 1256,2 тыс. | −4,7 | −8,5 |
| 2009 | 1219,8 тыс. | −2,9 | −11,1 |

Узрастанне абсалютных паказнікаў суправаджалася ўзрастаннем каэфіцыентаў злачыннасці, што азначае, што ў злачынную дзейнасць улучалася ўсё большая частка насельніцтва. Узрост каэфіцыентаў пачаўся яшчэ ў 1960-х гадах і насіў сістэмны характар (гл. табліцу):

**Каэфіцыенты злачыннасці ў Расіі ў 1961—1999 гг.**|

| Гады | Лік зарэгістраваных злачынстваў у разліку на 100 тыс. (Кф) | Лік выяўленых асоб, што здзейснілі злачынствы, у разліку на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй (Кл) |
| --- | --- | --- |
| усяго насельніцтва | ва ўзросце 14 гадоў і старэй |
| 1961 | 440 | 615 | --- |
| 1966 | 457 | 626 | 667 |
| 1971 | 536 | 701 | 690 |
| 1976 | 618 | 787 | 726 |
| 1980 | 742 | 930 | 795 |
| 1981 | 780 | 979 | 830 |
| 1982 | 804 | 1011 | 888 |
| 1983 | 989 | 1247 | 960 |
| 1984 | 945 | 1245 | 962 |
| 1985 | 988 | 1251 | 1022 |
| 1986 | 930 | 1170 | 990 |
| 1987 | 817 | 1037 | 845 |

 |  |  |

| Гады | Лік зарэгістраваных злачынстваў у разліку на 100 тыс. (Кф) | Лік выяўленых асоб, што здзейснілі злачынствы, у разліку на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй (Кл) |
| --- | --- | --- |
| усяго насельніцтва | ва ўзросце 14 гадоў і старэй |
| 1988 | 831 | 1060 | 724 |
| 1989 | 1096 | 1400 | 732 |
| 1990 | 1242 | 1582 | 787 |
| 1991 | 1463 | 1809 | 837 |
| 1992 | 1854 | 2302 | 978 |
| 1993 | 1890 | 2344 | 1096 |
| 1994 | 1779 | 2234 | 1247 |
| 1995 | 1862 | 2339 | 1373 |
| 1996 | 1776 | 2208 | 1360 |
| 1997 | 1629 | 2007 | 1241 |
| 1998 | 1760 | 2148 | 1428 |
| 1999 | 2053 | 2482 | 1655 |

 |

Дынаміка каэфіцыентаў злачыннасці ў Расіі ў 2000—2004 гг.| Гады | Лік зарэгістраваных злачынстваў у разліку на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй | Лік выяўленых асоб, што здзейснілі злачынствы, на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй |
| --- | --- | --- |
| 2000 | 2432,5 | 1435 |
| 2001 | 2436 | 1349 |
| 2002 | 2067 | 1029 |
| 2003 | 2253,5 | 1011 |
| 2004 | 2338 | 988 |

Адметнай рысай злачыннасці ў Расіі ў сучасны перыяд з’яўляецца яе высокая латэнтнасць. Асабліва высокая латэнтнасць эканамічных і службовых злачынстваў: пра іх паведамляюць у праваахоўныя органы менш за 30 % пацярпелых асоб. Латэнтнасць агульнакрымінальных злачынстваў (крадзяжы, целавыя пашкоджанні) менш (па ацэнках, напачатку 1990-х гадоў пацярпелыя заяўлялі пра іх у праваахоўныя органы больш за ў 50 % выпадкаў, а па крадзяжах — у 70 % і больш). Аднак расла латэнтнасць і гэтых злачынстваў. Адзначаецца, што рэальны аб’ём злачыннасці ў краіне ў 2004—2005 годзе з улікам латэнтнасці дасягаў 9—12 мільёнаў злачынстваў у год.

Павялічвалася латэнтнасць нават такіх цяжкіх злачынстваў, як забойствы. Пра гэта кажуць рэзка ўзрослы лік трупаў з нявызначанай прычынай смерці. У Маскве ў 1990—1994 гг. ён узрос з 776 да 2966 і перавысіў у 1994 г. лік трупаў з прыкметамі забойства (апошніх было 2863).

Вялікі таксама лік асоб, якія зніклі без вестакі і знаходзіцца у вышуку. Вынікі даследаванняў сведчаць, што ахвярамі злачынстваў робяцца 20—25 % з іх. У 2005 годзе адшуквалася 74 943 чалавекі, якія зніклі без весткі (у 2004 годзе — 77 680); адпаведна, ахвярамі злачынстваў маглі стаць прыкладна 20 000 чалавек.

Іншай прычынай латэнтнасці злачыннасці з’яўляецца ўтойванне дадзеных пра яе праваахоўнымі органамі. Прыкладам, у Маскоўскай і Растоўскай абласцях у 1985 г. 3—4 % апытаных адказвалі, што былі пацярпелымі ад злачынстваў, звярталіся ў праваахоўныя органы і іх заяве не быў зусім дадзены ход, у 1991 г. такіх стала 6 %. Вынікам гэтага стала паданне даверу грамадзян да праваахоўных органаў.

Паколькі афіцыйныя праваахоўныя органы не забяспечвалі эфектыўнай абароны інтарэсаў грамадзянаў, развіццё атрымалі формы пазапраўнага рэагавання на злачыннасць: спантанная расправа са злачынцамі і сістэма ценевой (у тым ліку крымінальнай) юстыцыі з уласцівымі ёй не заснаванымі на законе спосабамі рэагавання на злачынства. 24 % маскоўскіх прадпрымальнікаў, ад 9 да 34 % апытаных у чатырох гарадах Расіі ў 1998—1999 годзе пры апытаннях паказвалі, што асабіста ажыццявілі фізічную расправу са злачынцам.

Назіраецца зрастанне злачыннасці з насельніцтвам, прывыканне грамадзянаў да высокага роўня пранікнення злачыннасці. Узрастаў лік грамадзянаў, якія тым ці іншым чынам уступалі ў кантакт са злачынцамі (члены сям’і, суседзі, знаёмыя і г.д.). Асобы, якія здзяйснялі злачынствы, уваходзілі ў кола знаёмых 59 % апытаных у Маскве прадпрымальнікаў і 32 % іншых масквічоў.

### Грамадская небяспека злачыннасці

1990-я гады ў Расіі характарызуюцца ўзростам грамадскай небяспекі злачыннасці.

На долю цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў (максімальны тэрмін кары за якія, агаданы КК РФ, перавышае 5 гадоў пазбаўленні волі) даводзілася 2/3 усіх зарэгістраваных у 1997—1999 гг. злачынстваў; сярод выяўленых злачынцаў больш паловы складалі тыя, што здзяйснілі цяжкае ці асабліва цяжкае злачынства.

Хоць абсалютны лік зарэгістраваных цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў у канцы 1990-х гадоў рос, удзельная вага іх у агульным ліку злачынстваў заставалася прыкладна на адным узроўні (гл. табліцу):

Дынаміка зарэгістраваных злачынстваў рознай цяжкасці ў Расіі ў 1997—1999 гг.| Катэгорыі злачынстваў | Лік зарэгістраваных злачынстваў | Прырост да 1997 г., % | Удзельная вага ў агульным ліку ўсіх зарэгістраваных, % |
| --- | --- | --- | --- |
| 1997 г. | 1998 г. | 1999 г. | 1998 г. | 1999 г. | 1997 г. | 1998 г. | 1999 г. |
| Асабліва цяжкія | 96 596 | 113 010 | 136 343 | +17,0 | +41,1 | 4,0 | 4,4 | 4,5 |
| Цяжкія | 1 326 335 | 1 447 754 | 1 711 492 | +9,2 | +17,0 | 55,3 | 56,1 | 57,0 |
| Сярэдняй цяжкасці | 497 423 | 443 748 | 511 840 | −10,8 | +2,9 | 20,7 | 17,1 | 17,1 |
| Невялікай цяжкасці | 521 044 | 574 459 | 641 805 | +10,3 | +23,2 | 21,7 | 22,4 | 21,4 |

У 2000-х гадах дзель цяжкіх і адменна асабліва злачынстваў паслядоўна змяншалася: калі ў 2002 годзе яна складала 53,3 %, тое ў 2003 ужо 39,2 %, у 2004 — 32,4 %, у 2005 — 30,3 %, у 2006 — 27,9 %, у 2007 — 26,8 %. Сярэдні тэрмін пазбаўленні волі у 2000—2004 гг. складаў 4,5 года; умоўнае асуджэнне ўжывалася прыкладна ў палове вынесеных абвінаваўчых прысудаў.

У той жа час адзначаецца, што істотнае змяншэнне ўдзельнай вагі дадзеных катэгорый злачынстваў у 2003 годзе не адлюстроўвае рэальных тэндэнцый змен грамадскай небяспекі злачыннасці: такая карціна складалася за кошт змен у заканадаўстве, у выніку якіх многія дзеі, якія раней лічыліся цяжкімі злачынствамі, перайшлі ў катэгорыю злачынстваў сярэдняй цяжкасці, тым часам як лік зарэгістраваных фактаў такіх злачынстваў фактычна не змяніўся.

Лік пацярпелых ад злачынстваў, які павялічваўся ў канцы 1990-х гадоў у 2001—2003 гадах стабілізаваўся: у 2000 годзе пацярпелымі сталі 2 095 504 асобы, а ў 2003 годзе — 2 077 097 асоб; таксама зменшыўся лік юрыдычных асоб, матэрыяльным інтарэсам якіх прычынілі шкоду злачынствы: у 2000 годзе — 348 690, у 2003—103 203.

У 1997—1999 гг. у разы павялічыўся лік злачынстваў з загадзя абдуманым намерам: супраць асноў канстытуцыйнага ладу і бяспекі дзяржавы — у 2,2 разу, у сферы эканамічнай дзейнасці — на 91 %. На 27 % узрос лік забойстваў дзвюх і больш асоб, на 31 % — забойстваў, спалучаных з выкраданнем чалавека і захопам закладнікаў, на 31 % — забойстваў, здзейсненых па папярэдняй змове групай асоб. Колькасць забойстваў на побытавай глебе практычна не змянілася.

Анкетаванне, што праводзілася ў 1998—1999 гг., паказала, што насельніцтва занепакоена высокім роўнем злачыннасці. Толькі 12 % апытаных не баяліся стаць ахвярай злачынства. Максімальную заклапочанасць у грамадзянаў, якія не з’яўляюцца прадпрымальнікамі, выклікае імавернасць стаць ахвярай крадзяжа — 59 % апытаных, хуліганствы — 47 % і махлярствы — 38 %, тэрарыстычнага акта — 13 %. Прадпрымальнікі асцерагаюцца стаць ахвярай забойстваў, выкраданні людзей, знішчэнні маёмасці, вымагальніцтва.

Фіксуюцца такія злачынствы, што маюць вялікі грамадскі рэзананс, як выкраданне людзей, захоп закладнікаў, тэрарыстычныя акты і г.д. Калі ў 1993 г. у статыстыцы было адлюстравана здзяйсненне 51 злачынства тэрарыстычнай скіраванасці, то ў 1996 г. іх лік складаў 1253, а ў канцы 1990-х яно перавысіла 2000, тое ў 2005 годзе ў Расіі былі зарэгістраваны 5438 злачынстваў тэрарыстычнага характару (з іх 203 — тэрарыстычныя акты).

Злачынны свет узбройваўся. У 1989—1993 гг. у 6,2 разы павялічыўся лік злачынстваў з ужываннем агнястрэльнай зброі (з 3550 да 22 116), у 2,5 разы больш зарэгістравана фактаў крадзяжоў агнястрэльнай зброі, боепрыпасаў і выбуховых рэчываў (адпаведна 594 і 1496); у 2,8 разы больш стала выяўленых фактаў захоўвання, набыцця, вырабу, збыту паказаных прадметаў і іншай зброі (20 477 і 58 318). Падобныя тэндэнцыі адзначаліся і ў канцы 1990-х гадоў. Так, у 1999 г. на 30 % узрос лік фактаў крадзяжу або вымагальніцтвы зброі, боепрыпасаў, выбуховых рэчываў і выбуховых прылад. Узрастала не толькі колькасць, але і якасць зброі, што апынялася ў злачынцаў, усё часцей гэта былі сучасныя ўзоры зброі, у тым ліку такія, што ўжываюцца расійскімі і замежнымі адмысловымі падраздзяленнямі.

Асноўнай крыніцай паступлення зброі да злачынцаў з’яўляюцца аб’екты Міністэрствы абароны РФ. Больш за ў 70 % выпадкаў злачынцамі выкарыстоўваецца ўзбраенне ваенных узораў. Значная колькасць выкрадзенай і згубленай агнястрэльнай зброі даводзіцца на асабістую зброю, уладальнікі якой не забяспечылі належную яе захаванасць.

### Матывацыйная характарыстыка злачыннасці

Асноўнай тэндэнцыяй, датычнай матывацыі злачынстваў, з’явіўся ўзрост ліку карыслівых злачынстваў, удзельная вага якіх павялічылася з паловы (1986 год) да 2/3 усіх зарэгістраваных злачынстваў (1991—1999 гг.). Павялічыўся таксама лік карыслівых злачынстваў, што здзяйсняюцца з ужываннем гвалту (гл. табліцу):

Змены карыслівай злачыннасці у Расіі ў 1986—1999 гг.| Гады | Агульны лік зарэгістраваных карыслівых злачынстваў | Прырост, % | Удзельная вага ў агульным ліку злачынстваў, % | Лік карыслівых злачынстваў з выкарыстаннем фізічнага і псіхічнага гвалту | Удзельная вага злачынстваў з выкарыстаннем фізічнага і псіхічнага гвалту ў агульным ліку карыслівых, % |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Дзеянне КК РСФСР |
|  |  | да 1986 г. | да 1990 г. |  |  |  |
| 1986 | 688 113 | --- | --- | 51 | 30 299 | 4,4 |
| 1991 | 1 574 072 | у 2,3 р. | +35,2 | 73 | 107 521 | 6,8 |
| 1995 | 2 088 487 | у 3 р. | +79,4 | 75,8 | 161 425 | 7,7 |
| Дзеянне КК РСФСР |
|  |  | да 1997 г., % |  |  |  |
| 1997 | 1 793 239 |  — | 74,8 | 160 869 | 9,0 |
| 1998 | 1 834 440 | +2,3 | 71,0 | 176 861 | 9,6 |
| 1999 | 2 112 720 | +17,8 | 70,3 | 194 718 | 9,2 |

Асноўны прырост ліку карыслівых злачынстваў адбываўся за кошт злачынстваў супраць уласнасці і злачынстваў у сферы эканамічнай дзейнасці, удзельная вага якіх у агульным ліку злачынстваў складала ў 1998 г. 62,9 %, а ў 1999 г. — 65,5 %. У 2000-х гадах дадзеныя паказнікі захоўваліся прыкладна на ранейшым узроўні: у 2007 годзе доля паказаных відаў злачынстваў склала 66 %.

На другім месцы па пашыранасці знаходзяцца такія матывы, як рэўнасць, сварка, развязак побытавых канфліктаў, на трэцім — хуліганскія матывы. Радзей сустракаюцца сексуальныя матывы, матыў расавай, нацыянальнай ці рэлігійнай нянавісці, падзел сфер уплыву (гл. табліцу):

Матывы расследаваных злачынстваў у Расіі ў 1998—1999 гг. паводле дадзеных крымінальнай статыстыкі.| Матывы | 1998 г. | 1999 г. |
| --- | --- | --- |
| Абс. лік | Удз. вага, % | Абс. лік | Удз. вага, % |
| Карыслівыя | 430 534 | 44,5 | 557 734 | 48,9 |
| З рэўнасці, сваркі, іншых побытавых прычын | 153 919 | 15,9 | 170 835 | 14,9 |
| Хуліганскія | 91 027 | 9,4 | 93 647 | 8,2 |
| Сексуальныя | 11 666 | 1,2 | 10 459 | 0,9 |
| З нянавісці, помсты на глебе нацыянальнай і расавай варожасці | 159 |  | 123 |  |
| З-за падзелу сфер уплыву | 46 |  | 35 |  |
| З нянавісці, варожасці, помсты на рэлігійнай глебе | 22 |  | 22 |  |
| Усяго | 967 108 | 100 | 1 140 874 | 100 |

Доля злачыннасці з алкагольнай матывацыяй (здзяйсненне злачынстваў, выкліканае патрэбай неадкладнага набыцця спіртных напояў), якая панізілася ў перыяд 1986—1989 гг., у перыяд рэформаў ізноў павялічылася. Павялічыўся лік злачынстваў, што здзяйсняюцца па матывах абсалютнай (набыццё патрэбных для жыцця прадуктаў і прадметаў адзення) і адноснай (забеспячэнне роўня жыцця, характэрнага для атачальных) патрэбы. Паўстаў таксама новы від карыслівай матывацыі, абумоўлены патрэбай атрымання стартавага капіталу для ажыццяўлення прадпрымальніцкай дзейнасці.

Такім чынам, узрост злачыннасці ў 1990-х гадах забяспечваўся галоўным чынам за кошт карыслівай яе часткі, што з’яўляецца заканамернай з’явай пры змене грамадскага ладу ў перыяд фармавання рынкавых адносін. Адзначаецца, што злачыннасць у сацыялістычных краінах была ніжэй менавіта за кошт маёмаснай злачыннасці, а каэфіцыенты забойстваў адрозніваліся неістотна.

## Зноскі

## Літаратура

### Падручнікі і манаграфіі

* *Долгова А. И.* Глава 6. Характеристики преступности в России // Криминология: Учебник для вузов / Под общ. ред. А. И. Долговой. — 3-е, перераб. и доп.. — М.: Норма, 2005. — 912 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-89123-931-0.
* Криминология: Учебник / Под ред. В. Н. Кудрявцева и В. Е. Эминова. — СПб., М., 2005. — 734 с. — ISBN 5-7975-0647-5.
* *Долгова А. И.* Криминологические оценки организованной преступности и коррупции, правовые баталии и национальная безопасность. — М., 2011. — 668 с. — ISBN 978-5-87817-069-7.
* *Лунеев, Виктор Васильевич.* Преступность XX века. Мировые, региональные и российские тенденции: Мировой криминологический анализ. — М., 1997. — 525 с.
* *Остроумов С. С.* Преступность и её причины в дореволюционной России. — М., 1960. — 338 с.
* Преступность в России начала XXI века и реагирование на неё / Отв. ред. А. И. Долгова. — М., 2004. — 124 с.
* Преступность, организованная преступность и проблемы безопасности / Под ред. А. И. Долговой. — М., 2010. — 248 с. — ISBN 978-5-87817-066-6.
* Состояние и тенденции преступности в Российской Федерации: Криминологический и уголовно-правовой справочник / под общ. ред. А. Я. Сухарева, С. И. Гирько. — М.: НИИ проблем укрепления законности и правопорядка при Генеральной прокуратуре РФ; ВНИИ МВД России, департамент уголовного розыска МВРоссии, 2007. — 383 с. — ISBN 5-377-00024-2.

### Артыкулы

* *Лунеев В. В.* Особенности современной преступности в России // *Куда пришла Россия? Итоги социальной трансформации / Под общей редакцией Т. И. Заславской*. — М.: МВШСЭН. — № 2003. — С. 263—271. Архівавана з першакрыніцы 28 верасня 2016.
* *Овчинский В. С.* Российская организованная преступность (мафия) как форма социальной организации жизни // *Электронный научный журнал «Знание. Понимание. Умение»*. — М.: МосГУ, 2010. — № 3 — Социология. Архівавана з першакрыніцы 12 мая 2016.
* *Степашин С. В.* Преступность в России как она есть // *Российская юстиция*. — М.: Юрид. лит., 1999. — № 6. — С. 35-37. Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2016.

## Спасылкі

* Сайт МВД: Состояние преступности Архівавана 3 снежня 2013.
* Федеральная служба государственной статистики РФ: правонарушения
* Центр содействия реформе уголовного правосудия: Человек и тюрьма Архівавана 26 сакавіка 2012.