# Націск

**На́ціск**, або **акцэ́нт** — выдзяленне пэўных адзінак у маўленні з дапамогай фанетычных сродкаў. Звычайна пры дапамозе націску вылучаюць склады, а таксама словы і словазлучэнні.

Націск вывучае фанетыка і акцэнталогія.

## Фанетычная рэалізацыя

Паводле асноўных сродкаў выдзялення націск бывае:

* *дынамічны* (*сілавы, экспіраторны*),
* *колькасны* (*квантытатыўны*),
* *музычны* (*танічны*).

Пры дынамічным націску элемент выдзяляецца памацненнем і павелічэннем напружанасці вымаўлення. Дынамічны націск уласцівы чэшскай, польскай, французскай, іспанскай, італьянскай, башкірскай, татарскай і іншым мовам

Пры колькасным націску элемент вылучаецца падаўжэннем выдзеленага элемента. Колькасны націск у чыстым выглядзе практычна не існуе і пераважае толькі ў інданезійскай мове.

Пры музычным націску адбываецца павышэнне або паніжэнне тону голасу на выдзеленым элеменце. Музычны націск характэрны для карэйскай, японскай, некаторых афрыканскіх і іншых моў.

Часцей за ўсё ў мовах ужываецца змешаны тып націску: дынамічна-колькасны (беларуская, руская і іншыя мовы), дынамічна-музычны (нямецкая мова) або музычна-дынамічны (латышская, нарвежская і іншыя мовы).

## Элементы націску

Паводле элемента, які выдзяляецца, націск бывае:

* *слоўны* — выдзяляе адзін склад у слове;
* *тактавы*, або *сінтагматычны*, — аб’ядноўвае словы сказа ў сінтагмы;
* *фразавы* — выдзяляе адно са слоў у фразе.

Існуе таксама і своеасаблівы від націску — лагічны (сэнсавы), які заключаецца ў вылучэнні пэўнай часткі сказа (звычайна слова). Лагічны націск выкарыстоўваецца ў тых выпадках, калі змест маўлення патрабуе звярнуць увагу суразмоўцы на пэўныя часткі выказвання. Звычайна з яго дапамогай у сказе выдзяляецца тое або іншае слова, істотнае з сэнсавага боку, на якім павінна канцэнтравацца ўся ўвага. Лагічны націск утвараецца шляхам пераносу сінтагматычнага (тактавага) націску з апошняга слова ў сінтагме на іншае слова.

## Слоўны націск

Слоўны націск бывае:

* *фіксаваны* (*сталы, аднамесцавы*),
* *свабодны* (*нефіксаваны, разнамесцавы*).

Фіксаваны націск заўсёды знаходзіцца на адным складзе ад пачатку або ад канца слова. Так, у чэшскай, славацкай, эстонскай, латышскай, фінскай, венгерскай, мангольскай, чачэнскай мовах націск ставіцца на першым складзе слова; у лезгінскай — на другім; у польскай, грузінскай, большасці інданезійскіх моў — на перадапошнім; у французскай, армянскай — на апошнім складзе.

Свабодны націск прыпадае на розныя склады ў словах. Такі націск уласцівы беларускай, рускай, украінскай, балгарскай, сербскай, харвацкай, нямецкай, англійскай, іспанскай і іншым мовам.

Фіксаваны і свабодны націск бывае:

* *рухомы* — у розных формах аднаго слова або ў розных словах, утвораных ад аднаго кораня, пераходзіць з аднаго склада на другі;
* *нерухомы* — заўсёды на адным складзе.

Адной з найважнейшых функцый рухомага націску з’яўляецца дыферэнцыяльная. Ён служыць для адрознення слоў (*му́зыка — музы́ка, пры́клад — прыкла́д, пры́мус — прыму́с*), словаформаў (*ру́кі — рукі́, но́гі — нагі́, выкліка́ць — вы́клікаць*), а таксама стылістычных варыянтаў слова (*ва́дзіць* «шкодзіць», *разм*. — *вадзі́ць*; *па́ліва* — *палі́ва* «шклопадобнае пакрыццё ў кераміцы», *спец*.).

Апрача асноўнага, у некаторых мовах бывае пабочны націск (у беларускай мове толькі ў складаных словах: *лѐсанарыхто́ўка*).

Слоўны націск адыгрывае значную ролю ў рытмічнай структуры вершаванай мовы.

## У беларускай мове

У беларускай мове націск дынамічна-колькасны, свабодны, можа быць на першым складзе (*ве́сніцы, жы́тнішча*), другім (*крапі́ўніца, ціка́віцца*), трэцім (*палаўча́нка, хвалява́нне*), чацвёртым (*маладзіко́вы, словазлучэ́нне*), пятым (*неаднаразо́вы, перасцерага́льны*), шостым (*заводакіраўні́цтва, характарызава́цца*).

Беларускай лексіцы ўласцівыя рухомы (*капа́ць — вы́капаць*) і нерухомы (*тво́р — тво́раў*) націск.

Службовыя словы самастойнага націску не маюць і ў якасці ненаціскных складоў прымыкаюць да наступнага ці папярэдняга слова. У першым выпадку яны называюцца праклітыкамі (*за⁀морам, без⁀грошай*), а ў другім — энклітыкамі (*знайшоў⁀жа, прачытаць⁀бы*).

## Гл. таксама

* Акут
* Гравіс

## Крыніцы

## Літаратура

* *Галіна Андарала, Віктар Бекіш, Сяргей Берднік.* Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для пед. ВНУ / Пад рэд. Ларысы Грыгор’евай. — Мінск: Вышэйшая школа, 1994. — 366 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-339-00950-5.