Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1801

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1780-я
* 1790-я
* **1800-я 1810-я
* 1820-я
 |
| Гады: | * 1798
* 1799
* 1800
* **1801 1802
* 1803
* 1804
 |

|  |
| --- |
| **1801 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Бітва ў гавані Капенгагена (карціна Нікалас Пакока).
* 1 студзеня: У выніку аб’яднання Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі створана Вялікабрытанія.
* 10 сакавіка: Адбыўся першы перапіс насельніцтва ў Вялікабрытаніі.
* 2 красавіка: Бітва паміж англійскім і дацкім флатамі ў гавані Капенгагена.
* 21 верасня: Створана Гродзенская губерня (замест ліквідаванай Літоўскай).

## Нарадзіліся

* Кірыл Летаўт, апошні базыльянін гістарычнай Літвы.
* 20 студзеня: Канут Русецкі, беларускі мастак (пам. 21.8.1860).
* 1 лютага: Томас Коўл, амерыканскі мастак

## Памерлі
# 1941 (фільм)

| 1941  |
| --- |
| англ.: 1941 |
|  |
|  Жанры
 | ваенны фільм, эксцэнтрычная камедыя[d] і калядны фільм[d] |
| Рэжысёр | * Стывен Спілберг
 |
| Прадзюсар | * Buzz Feitshans[d]
 |
| Сцэнарысты | * Роберт Земекіс
* Боб Гейл
* John Milius[d]
 |
| У галоўных ролях | * Dan Aykroyd[d]
* Ned Beatty[d]
* John Belushi[d]
* Lorraine Gary[d]
* Крістафер Лі
* Tim Matheson[d]
* Тасіра Міфунэ
* Warren Oates[d]
* Robert Stack[d]
* Treat Williams[d]
* Nancy Allen[d]
* Джон Кендзі[d]
* Эдзі Дызэн[d]
* Dianne Kay[d]
* Bobby Di Cicco[d]
* Perry Lang[d]
* Slim Pickens[d]
* Lionel Stander[d]
* Elisha Cook Jr.[d]
* John Landis[d]
* Frank McRae[d]
* Wendie Jo Sperber[d]
* Джэймс Каан
* Murray Hamilton[d]
* Мікі Рурк
* Dub Taylor[d]
* Ignatius Wolfington[d]
* Patti LuPone[d]
* Penny Marshall[d]
* Michael McKean[d]
* Сэмюэл Фулер[d]
* Robert Houston[d]
* Dick Miller[d]
* Донаван Скот[d]
* Andy Tennant[d]
* Audrey Landers[d]
* Don Calfa[d]
* Jerry Hardin[d]
* Jack Thibeau[d]
* Kerry Sherman[d]
* Walter Olkewicz[d]
* John Voldstad[d]
* Geno Silva[d]
* Whitney Rydbeck[d]
* Lucinda Dooling[d]
* Steven Mond[d]
* Luis Contreras[d]
* Susan Backlinie[d]
* David Lander[d]
* Joe Flaherty[d]
* Lucille Benson[d]
* Rita Taggart[d]
* Maureen Teefy[d]
* Sydney Lassick[d]
 |
| Аператар | * William A. Fraker[d]
 |
| Кампазітары | * Johnny Mandel[d]
* Джон Уільямс
 |
| Кінакампаніі | Columbia Pictures і Universal Studios |
| Працягласць | 113 хв. |
| Бюджэт | 35 000 000 $ |
| Краіна | * ЗША
 |
| Мова | англійская |
| Год | 13 снежня 1979, 27 сакавіка 1980 і 14 снежня 1979 |
| IMDb | ID 0078723 |

**«1941»** або **«Тысяча дзевяцьсот сорак першы»** (англ.: 1941) — амерыканская ваенная камедыя 1979 года рэжысёра Стывена Спілберга па сцэнарыі Роберта Земекіса і Боба Гейла. Кінадэбют Мікі Рурка.

*«1941»* атрымаў змешаныя водгукі і не быў такім паспяховым у фінансавым плане, як многія іншыя фільмы Спілберга, але ўсё ж меў умераны касавы поспех. Ён атрымаў запозненую папулярнасць пасля таго, як у 1980-х на ABC была выпушчана пашыраная версія. А наступныя тэлевізійныя трансляцыі і перавыданні на хатнім відэа, паднялі яго да культавага статуса.

У 1980 годзе фільм атрымаў тры намінацыі на прэмію «Оскар» за найлепшую аператарскую працу, найлепшы гук і найлепшыя візуальныя эфекты.

## Сюжэт

Атака ваенна-марской базы Пёрл-Харбар шакіравала жыхароў ЗША. Перапалоханыя амерыканцы сур’ёзна пачалі думаць, што наступны ўдар супернік нанясе па Каліфорніі. Жыхары Лос-Анджэлеса паднімаюць паніку і ўсімі сіламі пачынаюць рыхтавацца да абароны, што прыводзіць да поўнага хаосу.

## Зноскі

## Спасылкі

* 1941 (фільм) на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
# 1892

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1870-я
* 1880-я
* **1890-я 1900-я
* 1910-я
 |
| Гады: | * 1889
* 1890
* 1891
* **1892 1893
* 1894
* 1895
 |

|  |
| --- |
| **1892 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 27 лютага: Рудольф Дызель падае заяву на атрыманне патэнта на «новы рацыянальны цеплавы рухавік»
* 4 ліпеня: На захадзе ад Урала знойдзены першы ў Расіі алмаз.
* 31 кастрычніка: Выйшаў зборнік Артура Конана Дойла «Прыгоды Шэрлака Холмса».

## Нарадзіліся

Браніслаў Тарашкевіч.
* 3 студзеня: Джон Толкін, англійскі пісьменнік (пам. 2.9.1973)
* 6 студзеня: Адам Станкевіч, беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч, асветнік, культуролаг, выдавец і публіцыст (пам. 29.11.1949)
* 18 студзеня: Іосіф Лангбард, беларускі архітэктар перыяду БССР
* 20 студзеня: Браніслаў Тарашкевіч, беларускі мовазнавец (пам. 29.11.1938)
* 20 студзеня: Рыгор Шырма, збіральнік і прапагандыст беларускай народнай песні, народны артыст БССР (пам. 23.3.1978)
* 30 сакавіка: Стэфан Банах, польскі матэматык
* 8 красавіка: Мэры Пікфард, актрыса тэатра і кіно
* 3 мая: Джордж Паджэт Томсан, англійскі фізік
* 23 ліпеня: Хайле Селасіе I, імператар эфіопскі
* 6 верасня: Эдуард Віктар Эплтан, англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
* 30 верасня: Зоська Верас (сапраўднае імя Людвіка Сівіцкая, па мужу Войцікава), беларуская пісьменніца

## Памерлі

* 1 студзеня: Кірыл Летаўт, апошні базыльянін гістарычнай Літвы.
* 21 студзеня: Джон Кух Адамс, брытанскі матэматык і астраном
* 25 студзеня: П'ер Шазаль, бельгійскі генерал
* 2 кастрычніка: Жазеф Эрнест Рэнан, французскі пісьменнік, гісторык
# Syfy

| Syfy Universal |
| --- |
|  |
| Краіна | * ЗША
 |
| Час вяшчання |
з 7:30 да 2:00 мск |
| Мова вяшчання | Руская, англійская |
| Тэматыка канала |
Фільмы |
| Дата пачатку вяшчання | 24 верасня 1992 |
| Раннія назвы |
Sci-Fi Channel (да 9 красавіка 2010) |
| Роднасныя каналы |
Universal Diva Universal |
| Слоган |
Imagine Greater (Уяўленне без меж, Абшар для ўяўлення) |
| Сайт | syfyuniversal.ru |

**Syfy Universal (Syfy)** (першапачатковая назва — **Sci Fi Channel**, вымаўляецца як **Сай фай чэнл**) — амерыканскі кабельны тэлевізійны канал, адкрыты 24 верасня 1992 года. Спецыялізуецца на паказе навукова-фантастычных, фэнтэзійных, паранармальных і хорар серыялаў і праграм. З'яўляецца часткай сеткі NBC Universal. З сярэдзіны 2008-га года вяшчае ў Расіі ў пакеце НТБ+, а таксама ў кабельных сетках краіны.

16 сакавіка 2009 года NBC Universal абвясцілі пра пераназванне канала на Syfy (чытаецца аднолькава).

Пераназванне было выклікана тым, што з 2005 года ён фактычна страціў характар навукова-фантастычнага, што першапачаткова адлюстроўвалася ў яго назве, і набыў больш акультны характар.

## Серыялы на канале

* «Зорная брама: SG-1» (Stargate SG-1)
* «Зорная брама: Антлантыда» (Stargate Atlantis)
* «Зорная брама: Сусвет» (Stargate Universe)
* «Прытворшчык» (The Pretender)
* «Цёмны анёл» (The Dark Angel)
* Sliders
* «Капрыка» (Caprica)
* «Зачараваныя» (Charmed)
* «Зорная брама» (Stargate)
* «Сховішча 13» (Warehouse 13)
* «Эўрыка» (Eureka)
* «Сховішча» (Sanctuary)
* Зорны крэйсер «Галактыка» (рэмейк)

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт
* Афіцыйны рускі сайт Архівавана 13 лістапада 2011.

* Syfy Расія у сацыяльнай сетцы «Facebook»
* Syfy Russia у «Twitter»
# 1446

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIV стагоддзе
* **XV стагоддзе XVI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1420-я
* 1430-я
* **1440-я 1450-я
* 1460-я
 |
| Гады: | * 1443
* 1444
* 1445
* **1446 1447
* 1448
* 1449
 |

|  |
| --- |
| **1446 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 16 лютага: Вялікі князь маскоўскі Васіль II быў аслеплены ў Крамлі, а затым сасланы ў Угліч.

## Нарадзіліся

## Памерлі

* 2 лютага: Вітарына да Фельтрэ, італьянскі педагог-гуманіст
# Кім Чэн Ір

| Кім Чэн Ір |
| --- |
| 김정일 |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Вялікі Кіраўнік Паўночнай Карэі  |  |
| 9 красавіка 1993 — 17 снежня 2011 |

 |
| Папярэднік | Кім Ір Сен як Вялікі Правадыр |
| Пераемнік | Кім Чэн Ын як Вышэйшы Кіраўнік |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 2-і Старшыня Дзяржаўнага камітэта абароны Паўночнай Карэі  |  |
| 9 красавіка 1993 — 17 снежня 2011 |

 |
| Папярэднік | Кім Ір Сен |
| Пераемнік | Кім Чэн Ын як першы старшыня |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 2-і Генеральны сакратар ЦК Працоўнай партыі Карэі  |  |
| 8 кастрычніка 1997 — 17 снежня 2011 |

 |
| Папярэднік | Кім Ір Сен |
| Пераемнік | Кім Чэн Ын як першы сакратар ППК |
|

---

 |
| Нараджэнне | 16 лютага 1941(1941-02-16)[…]* Вяцкае, РСФСР, СССР
 |
| Смерць | 17 снежня 2011(2011-12-17) (70 гадоў)* Пхеньян, КНДР
 |
| Месца пахавання | * Кымсусанскі мемарыяльны палац Сонца
 |
| Род | Кімы[d] |
| Імя пры нараджэнні | руск.: Юрий Ирсенович Ким |
| Бацька | Кім Ір Сен |
| Маці | Кім Чэн Сук[d] |
| Жонка | Hong Il-chon[d], Сон Хе Рым[d], Кім Ён Сук[d], Ко Ён Хі[d] і Кім Ок[d] |
| Дзеці | Кім Чон Нам, Кім Сул Сон[d], Кім Чон Чхоль[d], Кім Чэн Ын, Кім Ё Чжон і Kim Chun-song[d] |
| Грамадзянства | * КНДР
 |
| Веравызнанне | атэізм |
| Партыя | Працоўная партыя Карэі (1961 – 2011) |
| Адукацыя | * Універсітэт імя Кім Ір Сена (1964)
* Мальтыйскі ўніверсітэт
* Mangyongdae Revolutionary School[d]
 |
| Аўтограф |  |
| Ваенная служба |
| Род войскаў | Карэйская народная армія |
| Званне | Маршал |
| Узнагароды |                       |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |

**Кім Чэн Ір** (кар.: 김정일, 16 лютага 1941 (паводле савецкіх дадзеных), 16 лютага 1942 (афіцыйная біяграфія), Вяцкае Хабараўскага краю, РСФСР, СССР (паводле савецкіх дадзеных), Пэктусан, Карэя, Японія (афіцыйная біяграфія) — 17 снежня 2011) — кіраўнік Паўночнай Карэі, генеральны сакратар Працоўнай партыі Карэі, Вярхоўны галоўнакамандуючы Карэйскай народнай арміяй, старшыня Дзяржаўнага камітэта абароны Паўночнай Карэі. Сын прэзідэнта Паўночнай Карэі Кім Ір Сена.

Паводле афіцыйнай біяграфіі, Кім Чэн Ір нарадзіўся ў таемным партызанскім лагеры ў гарах Пэктусан у Карэі ў 1942. Савецкія і кітайскія крыніцы сцвярджаюць, что ён нарадзіўся ў сяле Вяцкае Хабараўскага краю, РСФСР, СССР у 1941 і быў названы Юрый Ірсенавіч Кім.

У 1961 уступіў у Працоўную партыю Карэі. З 1964 — у Цэнтральным камітэце партыі. З 1973 — Сакратар ЦК партыі, з 1974 — член Паліткамітэта, з 1980 — член Прэзідыума, з 1982 — дэпутат Вярхоўнага Народнага Сходу КНДР, з 1991 — Вярхоўны галоўнакамандуючы, з 1992 — маршал Паўночнай Карэі, з 1993 — старшыня Дзяржаўнага камітэта абароны Паўночнай Карэі.

Пасля смерці ў 1994 годзе свайго бацькі — прэзідэнта Кім Ір Сена, стаў кіраўніком дзяржавы з афіцыйным тытулам «вялікі кіраўнік».

## Зноскі
# Норман Таўраг

| Норман Таўраг |
| --- |
| англ.: Norman Taurog |
|  |
| Род дзейнасці | кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст, рэжысёр |
| Дата нараджэння | 23 лютага 1899(1899-02-23)[…] |
| Месца нараджэння | * Чыкага, акруга Кук, Ілінойс, ЗША
 |
| Дата смерці | 7 красавіка 1981(1981-04-07)[…] (82 гады) |
| Месца смерці | * Ранча-Міраж, акруга Рыверсайд, Каліфорнія, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Жонка | Julie Leonard[d] |
| Месца працы | * Каліфарнійскі ўніверсітэт
 |
| Узнагароды і прэміі |  зорка на галівудскай «Алеі славы» |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Норман Таўрог** (англ.: Norman Taurog; 23 лютага 1899, Чыкага, Ілінойс — 7 красавіка 1981, Ранча-Міраж, Каліфорнія) — амерыканскі кінарэжысёр, які зняў з 1920 па 1968 гады звыш 140 фільмаў. Атрымаў за карціну «Скіпі» ў 1931 годзе «Оскар» за лепшую рэжысуру (стаўшы на той момант самым маладым узнагароджаным у гэтай намінацыі за ўсю гісторыю прэміі). Больш, чым хто-небудзь з рэжысёраў, працаваў з Элвісам Прэслі (9 сумесных фільмаў).

## Зноскі
# Мішэль Хазанавічус

| Мішэль Хазанавічус |
| --- |
| Michel Hazanavicius |
|  |
| Дата нараджэння | 29 сакавіка 1967(1967-03-29)[…] (59 гадоў) |
| Месца нараджэння | * XI акруга Парыжа, Парыж, рэгіён Іль-дэ-Франс, Метраполія Францыі, Францыя
 |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Жонка | Берэніс Бежо |
| Адукацыя | * École nationale supérieure d'arts de Paris-Cergy[d]
 |
| Прафесія | кінапрадзюсар, кінарэжысёр, сцэнарыст, мантажор, акцёр, рэжысёр |
| Кар’ера |
1992 — цяперашні час |
| Кірунак | камедыя |
| Член у | * Writers Guild of America West[d]
 |
| Узнагароды | «Оскар» (2012) |
| IMDb | 0371890 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Мішэль Хазанавічус** (фр.: Michel Hazanavicius; нар. 29 сакавіка 1967, Парыж) — французскі кінарэжысёр, сцэнарыст і акцёр
. Стаў вядомы дзякуючы экранізацыі кніг Жана Бруса аб Агенце 117. Да гэтага працаваў акцёрам і асістэнтам рэжысёра ў фільмах «Дзідзье», «Мая жонка — актрыса» і «Цудоўная чацвёрка».

Двухразовы лаўрэат прэмій BAFTA (2012) і «Сезар» (2012), уладальнік прэміі «Оскар» (2012), намінант на прэмію «Залаты глобус» (2012).

## Зноскі
# Гравітацыя (фільм, 2013)

| Гравітацыя  |
| --- |
| англ.: Gravity |
|  |
|  Жанры
 | драматычны фільм, трылер, фільм-катастрофа[d], фільм пра выжыванне[d], тэхнатрылер[d], фільм жахаў і навукова-фантастычны фільм |
| Рэжысёр | * Альфонса Куарон
 |
| Прадзюсары | * Альфонса Куарон
* Дэвід Хэйман[d]
 |
| Сцэнарысты | * Альфонса Куарон
* Радрыга Гарсія[d]
* Хонас Куарон[d]
* Джордж Клуні
 |
| У галоўных ролях | * Сандра Булак
* Джордж Клуні
* Эд Харыс
* Пол Шарма[d]
* Эмі Уорэн[d]
 |
| Аператары | * Эмануэль Любецкі
* Майкл Серэзін[d]
 |
| Кампазітар | * Стывен Прайс[d]
 |
| Мастак-пастаноўшчык | Andy Nicholson[d] |
| Кінакампаніі | Warner Brothers, Heyday Films[d] і Warner Bros. Pictures |
| Працягласць | 91 ± 1 хв. |
| Бюджэт | 100 000 000 $ |
| Зборы | 723 192 705 $ |
| Краіны | * ЗША[…]
* Вялікабрытанія
 |
| Мова | англійская |
| Год | 4 кастрычніка 2013, 3 кастрычніка 2013, 25 кастрычніка 2013, 7 лістапада 2013, 23 кастрычніка 2013, 28 жніўня 2013 і 27 верасня 2013 |
| IMDb | ID 1454468 |
| Афіцыйны сайт |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

«**Гравітацыя**» (англ.: Gravity) — мастацкі фільм 2013 года рэжысёра Альфонса Куарона. Галоўныя ролі ў фільме выканалі Сандра Булак і Джордж Клуні.

## Сюжэт

Доктар Раян Стоўн (Сандра Булак) — бліскучы медыцынскі інжынер, гэта яе першая місія на шатле, з ёй ветэран-астранаўт Мэт Кавальскі (Джордж Клуні), у якога апошні палёт да выхаду на пенсію. Але на, здавалася б, руцінным выхадзе ў адкрыты космас здараецца стыхійнае бедства. Шатл руйнуецца, пакідаючы Стоўн і Кавальскі сам-насам — прывязанымі адзін да аднаго ў пустэчы.

## Узнагароды

Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 240 кінаўзнагародамі і яшчэ 182 намінацыямі.

## Крыніцы

## Спасылкі

* Гравітацыя на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
# 1970-я

«« дзесяцігоддзі »»
1950-я 1960-я **1970-я** 1980-я 1990-я

 гады
1970 1971 1972 1973 1974
 1975 1976 1977 1978 1979

 стагоддзі
19 ст. **20 ст.** 21 ст.

## Найважнейшыя падзеі

* З’явіўся хардкор (панк-рок).
* Уотэргейцкі скандал у ЗША (1972—1974).

## Спасылкі
# 1891

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1870-я
* 1880-я
* **1890-я 1900-я
* 1910-я
 |
| Гады: | * 1888
* 1889
* 1890
* **1891 1892
* 1893
* 1894
 |

|  |
| --- |
| **1891 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 29 сакавіка: Расійскі імператар Аляксандр III падпісаў рэскрыпт аб будаўніцтве Транссібірскай магістралі.
* 5 мая: У Нью-Ёрку адчынілася канцэртная зала Карнегі-хол, дырыжорам першага канцэрта быў Пётр Чайкоўскі.
* 11 кастрычніка: На востраве Юргордэн у Стакгольме адкрыўся этнаграфічны комплекс «Скансен»
* 16 кастрычніка: Чыкагскі сімфанічны аркестр даў першы канцэрт.

## Нарадзіліся

* 13 студзеня: Д'юла Багі, венгерскі эсперантыст, вядомы паэт і празаік на мове эсперанта
* 20 студзеня: Фабіян Ярэміч, беларускі грамадска-палітычны дзеяч
* 22 студзеня: Антоніа Грамшы, італьянскі філосаф, тэарэтык марксізму
* 13 лютага: Грант Вуд, амерыканскі мастак
* 2 красавіка: Макс Эрнст, нямецкі і французскі мастак
* 16 красавіка: Язэп Варонка, беларускі палітычны дзеяч
* 6 чэрвеня: Ігнасіа Санчэс-Мехіяс, вядомы іспанскі тарэадор
* 21 ліпеня: Сымон Кандыбовіч, беларускі дзяржаўны дзеяч, гісторык
* 6 кастрычніка: Кальман Калачай, паэт і перакладчык на эсперанта, лінгвіст-тэарэтык (пам. 27 лютага 1976)
* 14 лістапада: Іван Саланевіч, рускі манархіст, мысляр, журналіст і грамадскі дзеяч, выхадзец з Гродзенскай губерні
* 14 лістапада: Фрэдэрык Бантынг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1923) (пам. 21.2.1941)
* 24 снежня: Хуан Рамон Хіменес, іспанскі пісьменнік

## Памерлі

* 14 лютага: Уільям Тэкумсэ Шэрман, амерыканскі ваенны і дзяржаўны дзеяч (нар. 8.2.1820)
* 29 сакавіка: Жорж-П'ер Сёра, французскі мастак (нар. 2.12.1859)
* 22 жніўня: Ян Неруда, чэшскі журналіст, паэт і пісьменнік (нар. 9.7.1834)
* 4 верасня: Міхаіл Осіпавіч Каяловіч, рускі гісторык беларускага паходжання (нар. 2.10.1828)
* 19 верасня: Хасэ Мануэль Бальмаседа, 11-ы прэзідэнт Чылі (нар. 19.7.1840)
# 1906

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1880-я
* 1890-я
* **1900-я 1910-я
* 1920-я
 |
| Гады: | * 1903
* 1904
* 1905
* **1906 1907
* 1908
* 1909
 |

|  |
| --- |
| **1906 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

«Беларускі лемантар, або першая навука чытання».
«Наша Ніва», № 1.

* 1 студзеня: Пачалося Горвальскае выступленне сялян.
* 27 студзеня: Эсэр Іван Пуліхаў разам з Аляксандрай Ізмайловіч здзейсніў замах на мінскага губернатара Паўла Курлова.
* 18 красавіка: Здарылася землетрасенне ў Сан-Францыска.
* 20 красавіка: Адна з першых сцэнічных пастановак на беларускай мове адбылася ў маёнтку Пятроўшчына каля Мінска.
* 2 мая: У Афінах завяршыліся Алімпійскія гульні, якія не былі прызнаны МАК афіцыйнымі і не атрымалі парадкавага нумара.
* 18 мая: У Пецярбургу заснава суполка «Загляне сонца і ў наша аконца», якая выдала першы беларускі буквар.
* 10 ліпеня: Нелегальны з’езд беларускіх настаўнікаў, які адбываўся ў вёсцы Мікалаеўшчына, разагнала паліцыя. У ліку іншых удзельнікаў быў пазбаўлены права працаваць настаўнікам К. Міцкевіч (Якуб Колас).
* 21 ліпеня: Пётр Сталыпін заступіў на пасаду прэм’ер-міністра Расіі.
* 10 лістапада: У Вільні пачалося выданне «Нашай нівы».
* 14 снежня: У Мінску заснавана кніжнае таварыства «Мінчук»
* 24 снежня: У амерыканскім мястэчку Брант Рок (штат Масачусетс) канадзец Рэджынальд Фесендэн першым у свеце перадаў па радыё музычную праграму.

## Нарадзіліся

* 7 студзеня: Антанас Венцлава, літоўскі паэт, празаік, крытык, перакладчык, дзяржаўны дзеяч (пам. 28.6.1971)
* 11 студзеня: Альберт Гофман, швейцарскі хімік (пам. 29.4.2008)
* 15 студзеня: Арыстоцель Анасіс, грэчаскі суднаўладальнік, мільярдэр
* 22 студзеня: Андрэй Александровіч, беларускі пісьменнік, перакладчык (пам. 6.1.1963)
* 4 лютага: Дзітрых Банхёфер, нямецкі лютэранскі пастар, тэолаг, удзельнік антынацысцкай змовы
* 18 лютага: Ганс Аспергер, аўстрыйскі педыятр і псіхіятр, імем якога названы сіндром Аспергера
* 4 верасня: Макс Дэльбрук, нямецкі біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 1969 года (пам. 9.3.1981)
* 2 лістапада: Лукіна Вісконці, італьянскі кінарэжысёр (пам. 17.4.1976)
* 27 снежня: Аляксандра Саковіч, беларуская пісьменніца (пам. 8.1.1997)
* 30 снежня: Кэрал Рыд, брытанскі кінарэжысёр

## Памерлі

* 26 лютага: Іван Пуліхаў, беларускі рэвалюцыянер (нар. 5.9.1879)
* 5 верасня: Людвіг Больцман, аўстрыйскі фізік-тэарэтык (нар. 20.2.1844)
* 22 кастрычніка: Поль Сезан, французскі мастак (нар. 19.1.1839)
* 23 кастрычніка: Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі, рускі гісторык літаратуры (нар. 16.2.1838)
# Шпіцбергенскі трактат

| Дагавор паміж Нарвегіяй, ЗША, Даніяй, Францыяй, Італіяй, Японіяй, Нідэрландамі, Вялікабрытаніяй і Швецыяй аб Шпіцбергене. |
| --- |
|  Краіны-ўдзельнікі дагавора (адзначаны зялёным) |
| Дата падпісання | 9.02.1920 |
| Месца падпісання | Парыж, Францыя |
| Увайшоў у сілу |
14.08.1925 |
| Бакі |
42 |
| Месца захоўвання |
Урад Францыі |

**Шпіцбергенскі трактат 1920** — падпісаны 9 лютага 1920 года ў Парыжы і вызначыў міжнародна-прававы статус архіпелага Шпіцберген. У наш час падтрымліваюць сваю прысутнасць на архіпелагу Нарвегія і Расія, у меншай ступені — Польшча і КНР.

## Утрыманне

Паводле Шпіцбергенскага трактата над Шпіцбергенам, які лічыўся раней свабоднай тэрыторыяй, усталёўваўся суверэнітэт Нарвегіі, а дзяржавам-удзельнікам дагавора надавалася роўнае права на эксплуатацыю натуральных рэсурсаў Шпіцбергена і яго тэрытарыяльных вод. Нарвегія абавязалася ў артыкуле 9-м дагавора не будаваць і не дапускаць стварэння марскіх баз ці ўмацаванняў на тэрыторыі архіпелага і не выкарыстоўваць яе для ваенных мэтаў. У 1925 годзе Нарвегія афіцыйна абвясціла Шпіцберген часткай нарвежскага каралеўства. СССР далучыўся да Шпіцбергенскага трактата ў 1935 годзе.

Да цяперашняга часу ўдзельнікамі дагавора з’яўляюцца больш за 50 дзяржаў: Расія і іншыя дзяржавы, якія складалі СССР, ЗША, Вялікабрытанія, Германія, Францыя, Японія, Нідэрланды, Балгарыя, краіны былой Югаславіі, Венгрыя, Данія, Нарвегія, Польшча, Чэхія, Славакія, Румынія, Італія, Швецыя і іншыя. Нарвежскі стортынг у рэзалюцыі ад 15 лютага 1947 года прызнаў, што СССР з’яўляецца дзяржавай, якая мае нароўні з Нарвегіяй асаблівыя эканамічныя інтарэсы на Шпіцбергене. З 1991 года гэтыя правы перайшлі да Расіі.

## Тэма Шпіцбергена ў расійска-нарвежскіх адносінах

З прычыны таго, што СССР, а затым і РФ — адзіная краіна, якая падтрымлівае прыкметную прысутнасць у рэгіёне, за выключэннем самой Нарвегіі (да 1995 года колькасць савецкіх, а затым і расійскіх грамадзян на архіпелагу перавышала колькасць нарвежцаў), адносіны паміж дзвюма краінамі насілі даволі напружаны характар. Асцярогі нарвежскага боку шмат у чым прывялі да таго, што Нарвегія стала членам НАТА. Пасля некаторага спаду напружанасці, абумоўленага ў першую чаргу адтокам расійскага насельніцтва з архіпелага і закрыццём некалькіх расійскіх населеных пунктаў, пачаўся новы перыяд абвастрэння. У снежні 2011 года расійскі ўрад прыняў новую стратэгію развіцця расійскай прысутнасці на Шпіцбергене, якая ўключае ў сябе будаўніцтва некалькіх аб’ектаў у горадзе Баранцбург. Гэта выклікала пратэст нарвежскага боку, які не зацікаўлены ў павелічэнні расійскай прысутнасці.

## Публікацыя

* «Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций, заключённых с иностранными государствами», в. 9, Москва, 1938.

## Зноскі