Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шасцідзённая вайна

| Шасцідзённая вайна |
| --- |
|  |
| Дата |
5 чэрвеня — 10 чэрвеня 1967 года |
| Месца |
Блізкі Усход |
| Вынік |
Перамога Ізраіля. |
| Змены |
Сірыя страціла Галанскія вышыні, Егіпет страціў Сінайскі паўвостраў і Сектар Газа, а Іарданія страціла Заходні бераг ракі Іардан. |
| Праціўнікі |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ізраіль
 |  Сірыя  Егіпет  Ірак  Іарданія *і інш.* |

 |
| Камандуючыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Іцхак Рабін  Машэ Даян  Угд Наркіс  Ісраэль Таль  Мардэхай Ход  Арыэль Шарон
 |  Абдэль Хакім Амер  Абдул Мунім Рыяд  Саід ібн-Шакер  Асад Ганма  Хафез Асад  Абдэль Рахман Арэфаў
 |

 |
| Сілы бакоў |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Усяго: 264 000 (50 000 рэгулярных войскаў, 214 000 рэзервістаў) 300 баявых самалётаў 800 танкаў
 | Усяго: 547 000 (Егіпет — 240 000, Сірыя, Іарданія, Ірак — 307 000) 957 баявых самалётаў 2504 танка
 |

 |
| Страты |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  776-983 загінулых, 2563 параненых, 15 палонных, каля 50 самалётаў (падрабязней)
  |  11 500 загінулых, 20 000 параненых, 5500 палонных, каля 330 самалётаў  696 загінулых, 421 параненых, 550 палонных, 2000 зніклых без весткі  10 загінулых, 30 параненых  ад 1000 да 2500 загінулых, 5000 параненых, 365 палонных
 |

 |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Шасцідзённая вайна** (іўр.: מלחמת ששת הימים, *Мільхемет Шэшэт ха-Йамім*; араб. حرب الأيام الستة‎, *Ḥarb al‑Ayyam as‑Sitta* або араб. حرب 1967‎, *Ḥarb 1967*) — вайна на Блізкім Усходзе паміж Ізраілем, з аднаго боку, і Егіптам, Сірыяй, Іарданіяй, Іракам і Алжырам з другога (5 — 10.7.1967 года). На канец вайны Ізраіль усталяваў кантроль над Сінайскім паўвостравам, Сектарам Газы, Заходнім берагам, Усходнім Іерусалімам і Голанскімі вышынямі. Наступствы вайны дагэтуль вызначаюць палітычную сітуацыю ў рэгіёне.

## Зноскі
# 1974

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1950-я
* 1960-я
* **1970-я 1980-я
* 1990-я
 |
| Гады: | * 1971
* 1972
* 1973
* **1974 1975
* 1976
* 1977
 |

|  |
| --- |
| **1974 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Аўтобус зборнай ФРГ, чэмпіёнаў свету па футболе.
Рычард Ніксан пакідае Белы дом пасля адстаўкі з пасады прэзідэнта.
* 7 лютага: Грэнада становіцца незалежнай ад Вялікабрытаніі.
* 24 лютага: Адкрыты Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы».
* 6 красавіка: Конкурс песні Еўрабачанне 1974 прайшоў у Брайтане (Вялікабрытанія), выйграла конкурс Швецыя, якую прадстаўляла група ABBA з песняй «*Waterloo*».
* 25 красавіка: Чэмпіянат свету па снукеры 1974 завяршыўся ў Манчэстэры, перамогу атрымаў валіец Рэй Рыярдан.
* 9 мая: Адкрыта Пражскае метро.
* 21 мая: Пушчаны Наваполацкі трамвай.
* 16 чэрвеня: У Самалі абвешчана аб закрыцці ВНУ на год дзеля таго, каб студэнты навучылі качэўнікаў краіны пісьменнасці.
* 26 чэрвеня: Выйшаў Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР аб прысваенні Мінску ганаровага звання «Горад-герой».
* 30 чэрвеня: Ва Ушачах адкрыты мемарыяльны комплекс «Прарыў» у гонар подзвігу партызан Полацка-Лепельскай партызанскай зоны.
* 1 ліпеня: Прэзідэнт ЗША Рычард Ніксан наведаў Беларусь.
* 7 ліпеня: Чэмпіянат свету па футболе 1974 завяршыўся ў ФРГ, зборная гаспадароў стала двухразовым чэмпіёнам свету.
* 18 ліпеня: У польскім Канстанцінаве збудавана самая высокая ў свеце пабудова — Мачта Варшаўскага радыё вышынёй 646,38 м.
* 9 жніўня: Рычард Ніксан падаў у адстаўку з пасады Прэзідэнта ЗША.
* 29 жніўня: Здарылася сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі.
* 14 верасня: Адкрыўся метрапалітэн Сан-Паўлу.
* 10 лістапада: Пуск першага тралейбуса ў Гродна.
* 29 лістапада: Адчынены Музей індустрыі Дэрбі.
* 20 снежня: Эфіопія абвешчана сацыялістычнай дзяржавай.

## Нарадзіліся

* 16 мая: Лаура Паўзіні, спявачка, неаднаразовая пераможца міжнароднага конкурсу Грэмі
* 21 мая: Файруза Балк, амерыканская актрыса
* 23 жніўня: Сяргей Віктаравіч Жадан, украінскі паэт
* 23 жніўня: Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў, брытанскі фізік расійскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
* 2 лістапада: Сафія Полгар, венгерская шахматыстка, гросмайстар

## Памерлі

* 13 лютага: Петар Лубарда, югаслаўскі мастак
* 24 мая: Дзюк Элінгтан, амерыканскі кампазітар
* 13 ліпеня, Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет, брытанскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
* 29 ліпеня: Эрых Кестнер, нямецкі пісьменнік
* 21 верасня: Уолтэр Брэнан, амерыканскі акцёр
* 12 лістапада: Торбергур Тордарсан, ісландскі пісьменнік-сацыяліст, эсперантыст
# Чалавек-павук (фільм)

| Чалавек-павук  |
| --- |
| англ.: Spider-Man |
|  |
|  Жанры
 | навукова-фантастычны фільм, драматычны фільм, coming-of-age film[d], супергеройскі фільм і баявік |
| Рэжысёр | * Сэм Рэймі[d]
 |
| Прадзюсары | * Лора Зіскін
* Ian Bryce[d]
 |
| Сцэнарысты | * David Koepp[d]
* Scott Rosenberg[d]
* Alvin Sargent[d]
 |
| У галоўных ролях | * Тобі Магуайр
* Уілем Дэфо
* Кірстэн Данст
* Джэймс Франка
* Кліф Робертсан
* Rosemary Harris[d]
* Дж. К. Сіманс
* Elizabeth Banks[d]
* Joe Manganiello[d]
* Bill Nunn[d]
* Ted Raimi[d]
* Gerry Becker[d]
* Ron Perkins[d]
* Randy Savage[d]
* Macy Gray[d]
* Брус Кэмпбел
* Lucy Lawless[d]
* Стэн Лі
* Актавія Спэнсер[d]
* Lucy Liu[d]
* Майкл Пападжон[d]
* Robert Kerman[d]
* Sara Ramirez[d]
* Scott L. Schwartz[d]
* Stanley Anderson[d]
* Jack Betts[d]
* Scott Spiegel[d]
* Jesse Heiman[d]
* Andray Johnson[d]
* Jayce Bartok[d]
* Tim de Zarn[d]
* Evan Arnold[d]
* Larry Joshua[d]
* Peter Appel[d]
 |
| Аператар | * Дон Бёрджэс[d]
 |
| Кампазітар | * Дэні Эльфман
 |
| Кінакампаніі | Columbia Pictures і Marvel Entertainment[d] |
| Працягласць | 121 хв. |
| Бюджэт | 139 000 000 $ |
| Зборы | 825 025 036 $ і 407 022 860 $ |
| Краіна | * ЗША
 |
| Мова | англійская |
| Год | 3 мая 2002, 5 мая 2002, 17 мая 2002, 16 мая 2002, 10 мая 2002, 23 чэрвеня 2002, 6 чэрвеня 2002 і 12 чэрвеня 2002 |
| Наступны фільм | Чалавек-павук 2 |
| IMDb | ID 0145487 |
| Афіцыйны сайт (англ.) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**«Чалавек-павук»** (англ.: Spider-Man) — амерыканскі фантастычны фільм 2002 года пра супергероя коміксаў кампаніі Marvel Comics Чалавека-павука. З’яўляецца першым з трылогіі пра Чалавека-павука ад рэжысёра Сэма Рэймі.

## Сюжэт

Пітэр Паркер — звычайны школьнік. Аднойчы ён адправіўся з класам на экскурсію, дзе яго кусае дзіўны павук-мутант. Праз час хлопец адчуў у сабе нечалавечую сілу і спрыт у руху, а галоўнае — уменне лазіць па сценах і метаць павуцінне. Свае здольнасці ён накіроўвае на абарону слабых. Так Пітэр становіцца сапраўдным супергероем па імі Чалавек-павук, які дапамагае людзям і змагаецца са злачыннасцю. Але там, дзе ёсць супергерой, рана ці позна заўсёды аб’яўляецца і суперзлыдзень.

## Зноскі

## Спасылкі

* Чалавек-павук (фільм) на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
# Статуя Свабоды

Статуя Свабоды
**Статуя Свабоды** (англ.: Statue of Liberty, дакладная назва — **Свабода, што асвятляе свет**, англ.: Liberty Enlightening the World) — адна з самых знакамітых скульптур у ЗША і свеце, часта называюць «сімвалам Нью-Ёрка і ЗША», «сімвалам свабоды і дэмакратыі», «Ледзі Свабода». Гэта падарунак французскіх грамадзян да стагоддзя амерыканскай рэвалюцыі. Стваральнік — Аляксандр Густаў Эйфель.

## Гл. таксама

* Востраў Свабоды

## Спасылкі

* Гісторыя статуі Свабоды Архівавана 5 снежня 2005.
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Статуя Свабоды

|  |  |
| --- | --- |
|  | Сусветная спадчына ЮНЕСКА, аб’ект № 307 рус. • англ. • фр. |

* Statue of Liberty National Monument — па-англійску; National Park Service.
*  Архівавана 10 чэрвеня 2007. — поўная гістарычная даведка
# Вага

Кантэр
**Вага́(сіла вагі)** — сіла, з якой цела ўздзейнічае на нерухомыя адносна яго апору ці падвес.

Вага цела залежыць ад характару руху цела і руху апоры ці падвеса, а таксама ад іх узаемнага размяшчэння ў прасторы.

Як любая сіла, вага ў сістэме СІ вымяраецца ў ньютанах, СГС — дына. Аднак у многіх галінах тэхнікі яшчэ захавалася выкарыстання кілаграм-сілы. Вага вымяраецца таксама ў пазасістэмных адзінках — фунтах, унцыях, гранах. Паколькі гэтыя гістарычныя адзінкі ўсталяваліся даўно, яны прымяняюцца ў роўнай ступені як да масы так і вагі.

## Залежнасць вагі ад паскарэння

Вага таксама залежыць ад стану руху цела ад яго паскарэння. Пры руху цела з паскарэннем адносна Зямлі вага мяняецца. Падчас вольнага падзення, руху з паскарэннем роўным паскарэнню прыцягнення Зямлі вага роўны нулю, стан без важкасці. Падчас раўнамернага руху па выпуклай або выгнутай паверхні вага памяншаецца (павялічваецца) на велічыню адпаведнай цэнтраімклівый сілы. Напрыклад, у ліфце, што ідзе ўверх, вага цела павялічваецца на велічыню паскарэння ліфта, а ў ліфце, які спускаецца ўніз, вага цела памяншаецца на велічыню паскарэння. Адпаведна, вага залежыць ад значэння паскарэння вольнага падзення. Ваганні паскарэння вольнага падзення ў межах Зямлі невялікія, але на іншых нябесных целах, вага цела з аднолькавай масай можа моцна мяняцца. Напрыклад, на Месяцы вага цел памяншаецца прыкладна ў шэсць разоў. Вага цела, пагружанага ў вадкасць, памяншаецца на вагу выцесненай вадкасці (закон Архімеда).

## Вымярэнне

Для вымярэння вагі выкарыстоўваюцца шалі. Гэтыя прыборы вымераюць непасрэдна вагу. Калі трэба вызначыць масу цела, то яе трэба пералічыць з значэння вагі.
# Капсула (лекавая форма)

Цвёрдыя жэлацінавыя капсулы
**Ка́псула** (лац.: capsula — каробачка) — лекавая форма, якая ўяўляе сабой спецыяльна прыгатаваныя жэлацінавыя абалонкі, напоўненыя пэўнай дозай парашкападобных, грануляваных, пастападобных, паўвадкіх ці вадкіх лекавых рэчываў. Прызначаны для прыёму ўнутр, дзе лекі выходзяць з абалонкі пасля яе растварэння ў стрававальным асяроддзі.

## Літаратура

* Асновы медыцынскіх ведаў : вучэб. дапам. для 10—11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / М. I. Федзюковіч. — Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 256 с. : іл. ISBN 978-985-465-799-8.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капсула (лекавая форма)
# Гераін

|  |
| --- |
| **Гераін** |
|  |
|  |
| Агульныя |
| Сістэматычнае найменне | (5α,6α)-7,8-Дыдэгідра-4,5-эпаксі- 17-метылмарфінан-3,6-дыёл дыацэтат |
| Хім. формула | C21H23NO5 |
| Фізічныя ўласцівасці |
| Стан (ст. ум.) | бясколерныя крышталі |
| Адн. малек. маса | 369,41755 а. а. м. |
| Тэрмічныя ўласцівасці |
| Тэмпература плаўлення | 170 °C |
| Крытычны пункт | 22 |
| Хімічныя ўласцівасці |
| Растваральнасць у вадзе | 0,058 (20 °C) |
| Растваральнасць у дыэтылавым эфіры | 1,4 (20 °C) |
| Растваральнасць у хлараформе | растваральны, ? |
| Растваральнасць у этаноле | 4 (20 °C) |
| Растваральнасць у вадзе (гераіна гідрахларыд монагідрат) | 50 (20 °C) |
| Класіфікацыя |
| Рэг. нумар CAS | 561-27-3 |
| PubChem | 5462328 |
| Рэг. нумар EINECS | 209-217-7 |
| SMILES |
CC(=O)OC1C=CC2C3CC4=C5C2(C1OC5=C(C=C4)OC(=O)C)CCN3C |
| ChemSpider | 4575379 |
| Бяспека |
| ЛД50 | 22 мг/кг |

**Гераі́н** — дыацэцілмарфі́н, 3,6-дыацэцільнае вытворнае марфіна, альбо дыамарфі́н (паводле BAN (англ.): англ.: diamorphine) — паўсінтэтычны апіёідны наркотык, спачатку сінтэзіраваны ў пачатку XX стагоддзя як лекавы сродак.

Гераін
# Матэматычная генеалогія

| Матэматычная генеалогія |
| --- |
| англ.: Mathematics Genealogy Project |
|  |
| URL | //www.genealogy.ams.org/  |
| Тып сайта | анлайн-база даных[d], knowledge graph[d] і crowdsourced project[d] |
| Мова(-ы) | англійская |
| Аўтар | Harry Coonce[d] |
| Пачатак працы | 1997 |

**Mathematics Genealogy Project** (Праект «Матэматычная генеалогія») — гэта сеткавая база даных, якая выдае акадэмічны радавод канкрэтнага матэматыка, як з сучасных, так і з тых, што жылі ў мінулыя стагоддзі. На 21 лютага 2020 года ў базе ўтрымліваліся звесткі пра 253485 матэматыкаў.

Матэматык X лічыцца простым акадэмічным нашчадкам матэматыка Y, калі Y быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі матэматыка X. Для замежных матэматыкаў замест кандыдацкай дысертацыі выкарыстоўваюцца такія яе аналагі як доктар філасофіі (Ph.D., D .Phil.) або доктар навук (Sc.D., D.Sc., Dr.Sc.). «Матэматыка» ў рамках гэтага праекта разумеецца даволі шырока і ўключае статыстыку, даследаванне аперацый, інфарматыку, логіку і (асабліва ў больш старажытнай частцы) фізіку. У рэдкіх выключэннях у базу ўключаюцца навукоўцы, якія не мелі фармальна кандыдацкай або доктарскай ступені — напрыклад, Лагранж.

## Гісторыя

Праект працуе ў Інтэрнеце з 1997 года, калі яго заснавальніку Гары Кунцу (Harry Coonce), прафесару Універсітэта Мінесоты, захацелася даведацца навуковага кіраўніка свайго навуковага кіраўніка. У 1999 годзе ён пайшоў на пенсію, і праз тры гады ўніверсітэт вырашыў закрыць праект, што прывяло да яго перадыслакацыі ва Універсітэт Паўночнай Дакоты ў 2002 годзе. Пачынаючы з 2003 года, праект ажыццяўляецца пад эгідай Амерыканскага матэматычнага таварыства, а з 2005 года падтрымліваецца грантам Матэматычнага інстытута Клэя.

Праект «Матэматычная генеалогія» цалкам бясплатны для карыстальнікаў. Акрамя таго, кожны, хто жадае, можа папоўніць яго новымі данымі, якія праходзяць праверку перад публікацыяй. Інфармацыя гэтага праекта лічыцца найбольш надзейнай у той частцы, якая адносіцца да 1900—1960 гадоў.

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйная старонка Mathematics Genealogy Project Архівавана 10 мая 2019.  (англ.)
* The Academic Family Tree  (англ.)
# Персі Уільямс Брыджмен

| Грудзі Уільямс Брыджмен |
| --- |
| Percy Williams Bridgman |
|  Выбітны вучоны-фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы |
| Дата нараджэння | 21 красавіка 1882(1882-04-21)[…] |
| Месца нараджэння | * Кембрыдж, акруга Мідлсекс, Масачусетс, ЗША
 |
| Дата смерці | 20 жніўня 1961(1961-08-20)[…] (79 гадоў) |
| Месца смерці | * Рэндальф, Каос[d], Нью-Гэмпшыр, ЗША
 |
| Месца пахавання | * Bridgman Cemetery[d]
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Жонка | Olive Ware[d] |
| Род дзейнасці | фізік, выкладчык універсітэта |
| Навуковая сфера | фізіка |
| Месца працы | * Гарвардскі ўніверсітэт
 |
| Альма-матар | * Гарвардскі ўніверсітэт
* Newton North High School[d]
 |
| Навуковы кіраўнік | Уолес Сэбін[d] |
| Вядомыя вучні | Роберт Опенгеймер |
| Член у | * Лонданскае каралеўскае таварыства
* Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі
* Амерыканскае фізічнае таварыства
 |
| Узнагароды | прэмія Румфарда[d] (1917) Guthrie Lecture[d] (1929) Гібсаўская лекцыя[d] (1931) медаль Эліята Крэсана[d] (1932) прэмія Камстока[d] (1933)  замежны член Лонданскага каралеўскага таварыства[d] (12 мая 1949) Бэйкераўская лекцыя[d] (1950) ганаровы доктар Універсітэта Парыж IV Сарбона[d] (2 снежня 1950) Bingham Medal[d] (1951) межаль Бейкера Каралеўскага таварыства[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Персі Уільямс Брыджмен** (Брыджман) (англ.: Percy Williams Bridgman; 21 красавіка 1882, горад Кембрыдж, штат Масачусетс — 20 жніўня 1961, Рэндальф, Нью-Гемпшыр) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1946) «за вынаходства прыбора, які дазваляе ствараць звышвысокі ціск, і за адкрыцці, зробленыя ў сувязі з гэтым у фізіцы высокіх ціскаў».

## Асноўныя працы

* *Dimensional Analysis*. Yale University Press, 1922.
* *The Logic of Modern Physics*. Beaufort Books, 1927. Online excerpt.
* *Thermodynamics of Electrical Phenomena in Metals and a Condensed Collection of Thermodynamic Formulas*. MacMillan, 1934.
* *The Nature of Physical Theory*. John Wiley & Sons, 1936.
* *The Intelligent Individual and Society*. MacMillan, 1938.
* *The Nature of Thermodynamics*. Harper & Row, Publishers, 1941.
* *The Physics of High Pressure*. G. Bell, 1952.
* *The Way Things Are*. Harvard Univ. Press., 1959.
* *A Sophisticate’s Primer of Relativity*. Routledge & Kegan Paul, 1962.
* *Collected experimental papers*. Harvard University Press, 1964.
* *Reflections of a Physicist*. Arno Press, 1980; ISBN 0-405-12595-X

## Зноскі

## Спасылкі

* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта  (англ.)
# Уран (хімічны элемент)

**Уран** (лац.: Uranium) **U** — радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 92. Адносіцца да актыноідаў. Серабрыста-белы бліскучы метал.

## Прыродныя крыніцы

Запасы: Аўстралія (23%), Казахстан (17%), Канада (13%), ПАР, Нігер, Бразілія, Намібія, Расія, ЗША, Узбекістан, Манголія, Украіна, Францыя.

## Здабыча ўрана ў свеце

10 краін, здабываючыя 94 % сусветнай здабычы ўрана
Здабыча: Канада (34%), Аўстралія (15%), Нігер (10%), Намібія, Расія, ЗША, Узбекістан, Казахстан, ПАР, Францыя, Чэхія, Габон, КНР, Украіна.

## Прымяненне

Прымяняецца галоўным чынам у ядзернай тэхніцы (зброя, атамная энергетыка).
# Вялікі шаўковы шлях

| Вялікі шаўковы шлях |
| --- |
|  |
| Першаадкрывальнік | Ferdinand von Richthofen[d] |
| Крытэрый Сусветнай спадчыны (2005) | (ii)[d], (iii)[d], (v)[d] і (vi)[d] |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Вялікі шаўковы шлях у 1 стагоддзі
**Вялікі шаўковы шлях** (тэрмін уведзены нямецкім географам Рыхтгофенам у 1877; кіт.: 絲綢之路, узб.: Буюк Ипак Йўли, каз.: Жібек Жолы, перс.: جاده ابریشم, араб. طريق الحرير‎, хіндзі: रेशम मार्ग) — у старажытнасці і сярэднявечча караванная дарога з Кітая ў краіны Сярэдняй і Пярэдняй Азіі. Адкрыты ў 2 стагоддзі да н.э. Вёў з Сіяня праз Ланьчжоў у Дуньхуань, дзе раздвойваўся: паўночная дарога праходзіла праз Турфан, перасякала Памір і ішла ў Фергану і казахскі стэп, паўднёвая — паўз возера Лабнор па паўднёвай ускраіне пустыні Такла-Макан праз Яркенд і паўднёвы Памір вяла ў Бактрыю, а адтуль — у Парфію, Індыю і на Блізкі Усход.

Узнік па ініцыятыве кітайцаў, якія шукалі пародзістых коней для свайго войска. У якасці тавара для абмену прадстаўлены шоўк, фарфор, іншая кітайская прадукцыя. Адыграў значную ролю ў развіцці эканамічных і культурных сувязей народаў Пярэдняй Азіі, Сярэдняй Азіі і Кітая.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вялікі шаўковы шлях
# Стан дзеяслова

**Стан дзеясло́ва** — катэгорыя дзеяслова, якая паказвае на адносіны дзеяння да суб’екта (утваральніка дзеяння) і аб’екта (прадмета, на які накіравана дзеянне).

## У беларускай мове

У сучаснай беларускай мове вылучаюцца два станы дзеяслова:

* залежны,
* незалежны.

Калі дзеянне накіравана на суб’ект (*дом будуецца рабочымі*), тады стан дзеяслова вызначаецца як залежны. Пры гэтым назва ўтваральніка дзеяння (*рабочымі*) у сказе мае форму творнага склону і выступае не ў ролі дзейніка, а дапаўнення. Такія сінтаксічныя канструкцыі называюць пасіўнымі.

Калі ж дзеянне на суб’ект не накіравана (*рабочыя будуюць дом, чалавек ідзе па дарозе*), тады стан дзеяслова вызначаецца як незалежны. Такія сінтаксічныя канструкцыі называюць актыўнымі.

Залежны і незалежны стан дзеяслова маюць толькі пераходныя дзеясловы, усе непераходныя адносяцца да незалежнага.

## Крыніцы

## Літаратура

* Стан дзеяслова // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 529—530. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
# Уран (бог)

| Уран |
| --- |
| стар.-грэч.: Οὐρανός |
|  |
|  |
| Міфалогія | старажытнагрэчаская міфалогія і старажытнагрэчаская рэлігія[d] |
| Сфера ўплыву | неба |
| Пол | мужчынскі пол |
| Бацька | Хаос, Эфір або Афіён[d] |
| Маці | Гемера або Гея |
| Браты і сёстры | Ourea[d] і Понт |
| Жонка | Гея |
| Дзеці | Афрадыта, Brontes[d], Steropes[d], Eurymedon[d], Alcyoneus[d], Alpos[d], Enceladus[d], Eurytos[d], Gration[d], Hippolytos[d], Мімант, Pallas[d], Peloreus[d], Polybotes[d], Porphyrion[d], Anax[d], Damysos[d], Clytius[d], Ephialtes, Hoplodamus[d], Melia, Otus[d], Briareus[d], Cottus, Gyges[d], Акіян, Coeus[d], Крый, Гіперыён, Япет, Кронас, Феба, Мнемасіна, Рэя, Феміда, Тэфіда[d], Тэя, Алекто, міфалогія, Мегера, Arges[d], Тысіфона, Astraios[d], Telchines[d], Lyssa[d], Abseus[d], Syceus[d], Дыёна[d], Adanus[d], Aristaeus[d], Glauce[d], Aegaeon[d], Aetna[d], Athos[d], Basileia[d], Euonymus, Heimarmene[d], тытаны, cyclops[d], гекатанхейры і эрыніі[d] |
| У іншых культурах | Цэлус[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ура́н** (іўр.: Ούρανός — неба) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі бог нябёсаў, муж Геі (Зямлі), бацька тытанаў, цыклопаў і старукіх веліканаў.

Уран увасабляў нябёсы як касмаганічную з’яву, жыццядайны пачатак, крыніцу цяпла й вільгаці, ад якіх абуджаюцца стваральныя сілы зямлі.

Згодна з міфам, Уран не дазваляў сваім дзецям бачыць святло і хаваў іх пад зямлёю. Гея падбухторыла дзяцей супроць яго, і малодшы з тытанаў, Кронас, вылегчаў Урана сярпом. Кроплі крыві Урана ўпалі на зямлю, і ад іх пайшлі Эрыніі і Гіганты, адрэзаны чэляс упаў у мора, і з пены, што ўтварылася, паўстала Афрадыта.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уран (бог)
# Фунікулёр

Фунікулёр у Швейцарыі
**Фунікулёр** (фр.: funiculaire, лац.: funiculus — вяроўка, канат) — рэйкавы транспартны сродак з канатнай цягай для перавозкі людзей ці грузаў на невялікую адлегласць па стромкай трасе.

Фунікулёр з'яўляецца спецыялізаваным транспартам, якія ўжываюцца ва ўмовах цяжкага рэльефу мясцовасці. Грузавыя фунікулёры таксама называюць пад'ёмнікамі і элеватарамі.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 501. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

## Спасылкі

* *Фуникулёр (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фунікулёр
# Першая французская імперыя

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Першая французская імперыя |
| фр.: Empire français |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
| Гімн: *Chant du départ[d]* |
|  |
| 18 мая 1804 — 7 ліпеня 1815 |
| Сталіца | * Парыж
 |
| Мова(ы) | французская |
| Афіцыйная мова | французская |
| Рэлігія | каталіцтва |
| Грашовая адзінка | Французскі франк |
| Плошча | * 2 100 000 км²
 |
| Насельніцтва | * 44 000 000 чал. (1812)
 |
| Форма кіравання | дуалістычная манархія[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Першая імперыя** (фр.: Premier Empire), таксама **Французская імперыя** (фр.: Empire Français) — палітычны рэжым у Францыі, які быў усталяваны 18 мая 1804 года Напалеонам Банапартам і доўжыўся па 3 мая 1814 года, і зноў ненадоўга з 20 сакавіка 1815 па 7 ліпеня 1815 года, калі Напалеон назаўжды быў сасланы на востраў Святой Алены.

Хоць Францыя фактычна ўжо стварыла каланіяльную імперыю за мяжой з пачатку XVII стагоддзя, французская дзяржава фармальна заставалася каралеўствам пад уладай Бурбонаў і рэспублікай пасля Вялікай французскай рэвалюцыі. Гісторыкі называюць рэжым Напалеона Першай імперыяй, каб адрозніць яго ад Другой імперыі, якой кіраваў яго пляменнік Напалеон III у 1852–1870 гадах.

18 мая 1804 года Напалеон атрымаў тытул імператара і быў каранаваны 2 снежня 1804 года, што азначала канец французскага консульства і Першай французскай рэспублікі. Нягледзячы на ​​яго каранацыю, дзяржава працягвала фармальна называцца «Французскай рэспублікай» да кастрычніка 1808 года. Імперыя дасягнула ваеннага панаваньня ў мацерыковай Еўропе дзякуючы прыкметным перамогам у вайне супраць Аўстрыі, Прусіі, Расіі, Вялікабрытаніі і саюзных ім дзяржаў, асабліва ў бітве пад Аўстэрліцам у 1805 годзе. Дамінаванне Францыі было пацверджана ў бітве пры Эне-Ауэрштэдзе ў 1806 годзе і бітве пры Фрыдландзе ў 1807 годзе, перад канчатковым паражэннем Напалеона ў бітве пры Ватэрлоа ў 1815 годзе.

Серыя войнаў, вядомых пад агульнай назвай «Напалеонаўскія войны», пашырыла ўплыў Францыі на большую частку Заходняй Еўропы і на Польшчу. У перыяд росквіту ў 1812 годзе Французская імперыя мела 130 дэпартаментаў, насельніцтва перавышала 44 мільёны чалавек, кіравала больш чым 90 мільёнамі падданых па ўсёй Еўропе і ў заморскіх калоніях, падтрымлівала шырокую ваенную прысутнасць у Германіі, Італіі, Іспаніі і Польшчы, а таксама Аўстрыі і Прусіі як у намінальных саюзніках. Першыя французскія перамогі пашырылі многія ідэалагічныя рысы Вялікай французскай рэвалюцыі па ўсёй Еўропе: увядзенне Кодэкса Напалеона на ўсім кантыненце павялічыла роўнасць, усталявала сістэму прысяжных і ўзаконіла разводы, а феадальныя зборы і феадальнае правасуддзе былі адменены, як і арыстакратычныя прывілеі ва ўсіх месцах, акрамя Польшчы. Параза Францыі ў 1814 годзе (а затым зноў у 1815 годзе) азнаменавала канец Першай французскай імперыі і пачатак Рэстаўрацыі Бурбонаў.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Першая французская імперыя