# Бор (хімічны элемент)

| Бор |
| --- |
|  |
| Названа ад | borax[d] |
| Матэрыял | jadarite[d] |
| Першаадкрывальнік | Гемфры Дэві |
| Дата адкрыцця (вынаходства) | 1892 |
| Сімвал элемента | B |
| Хімічная формула | B |
| Canonical SMILES | [B] |
| Атамны лік | 5 |
| Электронная канфігурацыя | 1s² 2s² 2p¹ і [He] 2s² 2p¹ |
| Электраадмоўнасць | 2 |
| Ступень акіслення | 2, 3 і 1 |
| Шчыльнасць | 2 080 ± 1 кг/м³ і 2,46 g/cm³ |
| Тэмпература плаўлення | 2 077 °C |
| Boiling point | 4 000 °C |
| Ultimate tensile strength | 5 700 MPa |
| Маса | 10,81 ± 0,02 атамная адзінка масы |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Бор** (лац.: Borum) **B** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 5; атамная маса 10,811.

Уяўляе сабой крышталічнае рэчыва шэравата-чорнага колеру. Шчыльнасць 2340 кг/м³, тэмпература плаўлення 2075 °C. У прыродзе бор складаецца з двух стабільных ізатопаў: 10**B** і 11**B**.

## Гісторыя адкрыцця

Атрыманы ў 1808 годзе Ж. Л. Гей-Люсакам і Л. Ж. Тэнарам незалежна ад Г. Дэві.

Гісторыя адкрыцця бора пачынаецца не пазней сярэднявечча. Былі знаёмы злучэнні бора, сярод якіх, шырока выкарыстоўваемая бура. У 1702 годзе галандскі ўрач В. Гомберг, награваючы буру з сернай кіслатой, атрымаў борную кіслату, якую пад назвай *«заспакаяльная соль Гомберга»* выкарыстоўвалася ў медыцыне. У 1747 г. французскі хімік Т. Барон рабіў спробы вызначыць склад буры і высвятліў, што яна складаецца з солі Гомберга і соды. Шведскі хімік Т. Бергман (шведск.: Torbern Olof Bergman) выказаў меркаванне, што *соль Гомберга*, хутчэй за ўсё, з'яўляецца борнай кіслатой. У «Табліцы простых целаў» А. Лавуазье ўтрымліваецца тэрмін «борны радыкал», пад якім маецца на ўвазе аксід бору.

Адкрыццё бора належыць некалькім аўтарам. 21 чэрвеня 1808 г. Ж. Л. Гей-Люсак і Л. Ж. Тэнар выступілі з заявай аб сваім адкрыцці, а 30 чэрвеня аб гэтым жа паведаміў Г. Дэві.

## Прыродныя крыніцы

Шырока распаўсюджаны ў прыродзе, сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў з кіслародам: борная кіслата (мінерал сасалін), бура (тынкал) і інш. У вадзе акіянаў утрымліваецца 4,6 мг/л бору. Радовішчы ў Італіі, Германіі, Казахстане, ЗША (Каліфорнія).

Сусветная вытворчасць бору (без уліку СССР) у выглдзе злучэнняў складала ў 1980 годзе 2,4 млн. т.

## Прымяненне

* У злучэннях з металамі ўтварае звышцвёрдыя, гарачатрывалыя сплавы.
* Сінтэтычныя алмазы.
* Рэгуляцыйныя стрыжні для атамных рэактараў (паглынае нейтроны, якія выклікаюць ланцуговую рэакцыю дзялення ўрану).
* Злучэнні бора выкарыстоўваюцца ў якасці паўправадніковых і дыэлектрычных матэрыялаў.

Мікраэлемент. Уносіцца ў глебу як мікраўгнаенне. Каля паловы штучных і прыродных злучэнняў бора выкарыстоўваецца ў вытворчасці шкла, каля 30 % ў вытворчасці мыйных сродкаў, 4—5 % — у мэтах вытворчасці фарбаў, гербіцыдаў, металургічных флюсаў і інш.

## Зноскі

## Літаратура

* *Болсун А. Н.* Краткий словарь физических терминов / Сост. А. И. Болсун. — Мн.: Вышэйшая школа, 1979. — С. 44. — 416 с. — 30 000 экз. (руск.)
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* *Трифонов Д. Н., Трифонов В. Д.* Как были открыты химические элементы: Пособие для учащихся. — М.: Просвещение, 1980. — С. 51—82. — 224 с. — 100 000 экз. (руск.)

## Спасылкі

* Бор (химич. элемент)(недаступная спасылка)  (руск.)
* Бор на сайце ХиМиК.ру Архівавана 26 кастрычніка 2012.
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бор (хімічны элемент)