# Назоўнік

**Назо́ўнік** — знамянальная (самастойная) часціна мовы, якая характарызуецца граматычным значэннем прадметнасці. Назоўнікі абазначаюць канкрэтныя прадметы, жывых істот, абстрактныя паняцці, рэчывы, апрадмечаныя дзеянні, якасці, уласцівасці, працэсы, з’явы і інш.

Хоць мовы свету вельмі разнастайныя, у большасці з іх назоўнік мае наступныя граматычныя катэгорыі (у відавочным або прыхаваным выглядзе):

* Лік — самая распаўсюджаная катэгорыя. Большасць моў падзяляюць «адзін» і «многа» (адзіночны і множны лік), хоць спосабы выражэння могуць быць рознымі: канчаткі, артыклі або паўтор слова.
* Склон (ролевая маркіроўка) — катэгорыя, якая паказвае на ролю слова ў сказе (хто выконвае дзеянне, а на каго яно накіравана). У мовах без склонаў гэтую функцыю выконваюць прыназоўнікі і строгі парадак слоў.
* Вызначанасць / нявызначанасць — паказвае, ці знаёмы прадмет суразмоўцам. Часцей за ўсё выражаецца артыклямі або спецыяльнымі афіксамі.
* Род або іменны клас — групаванне слоў па катэгорыях (мужчынскі/жаночы, адушаўлёны/неадушаўлёны, чалавек/прадмет).
* Пасэсіўнасць (прыналежнасць) — выражэнне ўласнасці. У многіх мовах гэта не проста асобнае слова «мой», а адмысловае змяненне самога назоўніка (пры дапамозе суфіксаў ці прыставак).

## У беларускай мове

### Лексіка-граматычная класіфікацыя

У беларускай мове назоўнік мае наступныя граматычныя катэгорыі:

* род — мужчынскі (*горад*), жаночы (*вёска*), ніякі (*сяло*);
* лік — адзіночны і множны (*сад — сады*);
* склон — назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, месны.

Назоўнікі таксама бываюць агульнага роду (*сірата*), могуць ужываюцца толькі ў адзіночным (*трысцё*) або множным ліках (*нетры*). У дыялектах захаваліся рэшткі парнага ліку (*дзве вярбе, дзве вядрэ*) і клічнай формы (*браце, сынку*). Паводле склонавых форм падзяляюцца на тры тыпы скланення. Нешматлікія назоўнікі рознаскланяльныя (*імя, дзіця*) і нязменныя (*таксі, калібры*).

Паводле значэння назоўнікі падзяляюцца на:

* агульныя (*горад*, *паэт*) і ўласныя (*Васіль*, *Свіцязь*);
* канкрэтныя (*стол*, *год*) і абстрактныя (*воля*, *слава*);
* адушаўлёныя (*чалавек*, *мыш*) і неадушаўлёныя (*вецер*, *мора*);
* асабовыя (*мужчына*, *патрыёт*) і неасабовыя (*неба*, *алень*);
* зборныя (*моладзь*, *крылле*); рэчыўныя (*лён*, *хлеб*); адзінкавыя, або сінгулятывы (*сняжынка*, *травіна*).

#### Агульныя назоўнікі

Агульныя назоўнікі з’яўляюцца назвамі цэлых класаў аднародных прадметаў, з’яў, жывых істот, абстрактных паняццяў: *кніга, дрэва, луг, рака, чалавек, звер, маўзер, джоуль, кюры, краязнаўцы, васількі*. Большасць агульных назоўнікаў змяняецца па ліках: *слон — сланы*.

#### Уласныя назоўнікі

Уласныя назоўнікі — індывідуальныя назвы людзей, жывёл, геаграфічных аб’ектаў, прадпрыемстваў, газет, часопісаў, мастацкіх твораў, гістарычных падзей, перыядаў, грамадска-палітычных з’яў, назвы магазінаў, розных устаноў, астранамічныя назвы, назвы марак і гатункаў вырабаў: *Мікола, Купала, (верш) «Гусляр», Віхор, Вараны, Палессе, Нёман, Няміга, Зямля, Поўнач, Усход, (фабрыка) «Камунарка», (цукеркі) «Дуэт», (трактар) «Беларус», (тэлевізар) «Гарызонт», Рэнесанс*. Уласныя назоўнікі, як правіла, ужываюцца або ў форме адзіночнага (*Мінск*), або ў форме множнага (*Баранавічы*) ліку. Форму множнага ліку маюць уласныя назоўнікі, калі яны абазначаюць групу людзей: *сям’я Альхоўскіх*.

#### Канкрэтныя назоўнікі

Канкрэтныя назоўнікі абазначаюць пэўныя прадметы рэчаіснасці, з’явы прыроды, тыя ці іншыя падзеі, дзеянні, аб’екты, якія ўспрымаюцца як асобныя рэаліі і паддаюцца лічэнню: *дом, стол, дрэва, возера, ноч, год, практыкаванне, заплыў, вылет, загад, указ, крок, бура, стачка, тактыка*. Як правіла, канкрэтныя назоўнікі маюць формы адзіночнага і множнага лікаў (*снег — снягі*), спалучаюцца з колькаснымі і парадкавымі лічэбнікамі (*тры яблыкі, пяты дзень*).

#### Абстрактныя назоўнікі

Абстрактныя назоўнікі — словы, якія абазначаюць адцягненыя паняцці, якасці, уласцівасці, станы, адчуванні, псіхічныя працэсы: *павага, любоў, гнеў, сорам, чуласць, слава, воля, гуманізм, энтузіязм, геройства, смеласць*. Звычайна ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку, за выключэннем тых слоў, што маюць толькі форму множнага ліку: *канікулы, абставіны* і інш. Абстрактныя назоўнікі не спалучаюцца з лічэбнікамі, некаторыя спалучаюцца са словамі, якія маюць значэнне няпэўнай колькасці: *шмат цярпення, столькі ўвагі*.

#### Адушаўлёныя назоўнікі

Адушаўлёныя назоўнікі — назвы і імёны людзей, жывёл, рыб, насякомых, а таксама міфічныя і дэманалагічныя найменні, якія функцыянуюць як назвы істот: *аграном, арол, чараўнік, лясун, нябожчык, амёба, валет, слон, мішка, конік, сцярвятнік, ястрабок, дзяжурны, русалка, Алеся, Пярун*. У адушаўлёных назоўніках форма вінавальнага склону множнага ліку супадае з формай роднага склону множнага ліку: *бачу птушак, насякомых — няма птушак, насякомых*.

#### Неадушаўлёныя назоўнікі

Неадушаўлёныя назоўнікі — назвы прадметаў нежывой прыроды, з’яў, падзей рэчаіснасці, рэчываў, дрэў і раслін, абстрактных паняццяў і іншыя: *дрэва, камень, вецер, ноч, жыццё, звяр’ё, табун, полк, батальён, атрад, група, трупа, труп, рэнтген, наган, бактэрыя*. У неадушаўлёных назоўнікаў форма вінавальнага склону множнага ліку супадае з формай назоўнага склону: *бачу дрэвы, статкі, рэкі*.

#### Асабовыя назоўнікі

Асабовыя назоўнікі — адушаўлёныя назоўнікі, што з’яўляюцца назвамі пэўных асоб: *хлебароб, патрыёт, асілак, калега, запявала, мужчына, дзяўчына*.

#### Неасабовыя назоўнікі

Неасабовыя назоўнікі — назоўнікі, якія служаць для абазначэння розных іншых істот, прадметаў і з’яў: *лось, барсук, вавёрка, хвоя, неба, тундра*.

#### Зборныя назоўнікі

Зборныя назоўнікі абазначаюць прадметы ў іх непадзельным адзінстве, цэласнасці, сукупнасці: *чалавецтва, люд, моладзь, дзятва, машкара, птаства, жарства, хвойнік, лазняк, галлё, крылле, карэнне, лісце*. Маюць спецыфічныя словаўтваральныя суфіксы *-ств- (-цтв-), -й-, -нік-, -няк-, -ур-, -ар-, -ін- (-ын-)* і некаторыя іншыя. Да зборных звычайна адносяць і назоўнікі, значэнне зборнасці ў якіх выражаецца лексічна, а не словаўтваральна: *посуд, мэбля*. Зборныя назоўнікі ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку, не спалучаюцца з колькаснымі лічэбнікамі, маюць суадносныя аднакаранёвыя агульныя назоўнікі: *дубняк — дуб, посуд — пасудзіна*.

#### Рэчыўныя назоўнікі

Рэчыўныя (рэчыўна-зборныя) назоўнікі абазначаюць назвы пэўных рэчываў у іх раздзельнай множнасці ці сукупнасці, назвы харчовых прадуктаў, злакаў, траў, агародных культур, ягад, лекаў і прэпаратаў, карысных выкапняў, металаў, газаў, будаўнічых матэрыялаў, відаў тканін, прыродных з’яў: *жалеза, вугаль, гравій, нафта, азот, порах, лён, драп, мёд, хлеб, вінаград*.

Рэчыўныя назоўнікі ўжываюцца толькі ў форме аднаго ліку, часцей за ўсё адзіночнага (*малако, цукар*), але некаторыя маюць форму множнага ліку (*духі́, дрожджы*). Рэчыўныя назоўнікі не спалучаюцца з колькаснымі лічэбнікамі; яны могуць спалучацца са словамі, якія маюць значэнне няпэўнай колькасці (*многа, мала, шмат, багата, крышку, гурба* і інш.), а таксама з назвамі адзінак меры, вагі і аб’ёму (*многа аўса, шмат нафты, літр соку, кілаграм цукру*). Рэчыўныя назоўнікі тыпу *соль, вада, метал, віно, мазь, сталь, глеба* і некаторыя іншыя ў пэўным кантэксце могуць мець форму множнага ліку. У такіх выпадках форму множнага ліку атрымлівае дадатковую семантычную нагрузку і абазначае тып, від, гатунак рэчыва: *калійныя солі, сталовыя віны, мінеральныя воды, каштоўныя металы*.

#### Адзінкавыя назоўнікі

Адзінкавыя назоўнікі (сінгулятывы) называюць адзінкавыя прадметы, вылучаныя з сукупнасці аднародных прадметаў або з масы аднароднага рэчыва: *сняжынка, травіна, саломіна, пылінка*. Такія назоўнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў *-ін- (-ын-), -інк- (-ынк-)* ад некаторых зборных і рэчыўных назоўнікаў: *гарошына, чаінка, пушынка*.

### Утварэнне

Назоўнікі ўтвараюцца наступнымі спосабамі:

* афіксальны:
	+ суфіксальны: *касец, паляшук*;
	+ прэфіксальны: *прыгарад, нядоля*;
	+ прэфіксальна-суфіксальны: *падпечак, пралеска*;
* бязафіксны: *кліч, сон*;
* асноваскладанне: *крыгаход, вадаспад*;
* абрэвіяцыя: *калгас, БДУ* і інш.

### Сінтаксічныя функцыі

Могуць уступаць у сэнсава-сінтаксічныя сувязі з іншымі словамі ў сказе і ўтвараць адпаведныя тыпы словазлучэнняў. У сказе найчасцей выконваюць ролю дзейніка, дапаўнення ці прыдатка, радзей — выказніка, акалічнасці, азначэння.

## Гл. таксама

* Субстантывацыя

## Крыніцы

## Літаратура

* Назоўнік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. С. 128.
* Жыдовіч М. А. Назоўнік у беларускай мове. Ч.1. Адзіночны лік. Мн., 1969.
* Наркевіч А. І. Назоўнік: Грамат. катэгорыі і формы. Мн., 1976.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія. Мн., 1987.
* Сямешка Л. І., Шкраба І. Р., Бадзевіч З. І. Курс беларускай мовы. Мн., 1996.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Назоўнік