Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Граматнасць

Узровень пісьменнасці паводле краін свету (даныя Праграмы развіцця ААН за 2009 год)
**Гра́матнасць**, або **пісьме́ннасць**. Традыцыйна пад «пісьменны» маюць на ўвазе чалавека, які ўмее чытаць і пісаць, ці толькі чытаць, на якой-небудзь мове. У сучасным сэнсе гэта азначае здольнасць пісаць згодна з ўстаноўленымі нормамі граматыкі і правапісу. Людзей, якія ўмеюць толькі чытаць, таксама называюць «паўпісьменнымі». У статыстыцы пад пісьменнасцю разумеецца здольнасць чалавека прачытаць, зразумець і напісаць кароткі прасты тэкст, які тычыцца яго штодзённага жыцця. **Узровень пісьменнасці дарослага насельніцтва** — доля пісьменных ва ўзросце 15 год і болей. **Індэкс пісьменнасці** (які часам называецца проста **пісьменнасць**) пэўнага народу ёсць адносіна ліку пісьменных да колькасці ўсяго насельніцтва.
# Тушачніца

| Тушачніца |
| --- |
|  |
| Змяшчае | Туш |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Набор для заняткаў каліграфіяй
Разьбяны чарнільны камень
**Тушачніца**, або **чарнільны камень** (кіт.: 硯臺) — інструмент, які выкарыстоўваецца ў далёкаўсходняй каліграфіі і жывапісе для змешвання тушы (чарніла) з вадой; палітра, ступка для драбнення і ўтрымання чарнілаў або тушы.

Гісторыя прымянення чарнільных камянёў, якія выкарыстоўваюцца для расцірання фарбавальнікаў, налічвае каля 6000-7000 гадоў.

Чарнільны камень лічыцца вельмі важным, паколькі ад яго збольшага залежыць якасць чарнілаў (тушы), што вельмі важна для каліграфіі.

Кітайскую туш рыхтуюць расціраннем бруска тушы з невялікай колькасцю вады на спецыяльнай пляцоўцы — тушачніцы. Найбольш распаўсюджаны матэрыял, з якога робяць тушачніцу — камень. Таксама вырабляецца з гліны, бронзы, жалеза і фарфору.

Тушачніца разам з пэндзлем для каліграфіі, паперай для каліграфіі, кітайскай тушшу лічыцца адной з чатырох каштоўнасцяў — сімвалаў асвечанага чалавека, якія былі абавязковымі прадметамі ў яго працоўным кабінеце.

## Зноскі

## Літаратура

* Yuuko Suzuki, Calligraphie japonaise : Initiation, Paris, Fleurus, coll. «Caractères» (no 4), 2003, 80 p. (ISBN 2-215-07477-9 et 978-2-215-07477-9, OCLC 417393878)
* Wei Zhang. The Four Treasures: Inside the Scholar’s Studio. 2004
# Марфема

|  |
| --- |
| Адзінкі мовы |
| *па ўзроўнях* |
| Сінтаксічны |
|

Лексічны

Лексема • Алалекс • Лекс

 |
|

Марфемны

Марфема • Аламорф • Морф

 |
|

Марфаналагічны

Марфанема

 |
|

Фаналагічны

Фанема • Алафон • Фон

 |
| * Г
* Р
* П
 |

**Марфе́ма** (ад грэч. μορφή — форма) — адна з асноўных адзінак мовы; мінімальны знак — адзінка, у якой за пэўнай фанетычнай формай (азначаючым) замацаваны пэўны змест (азначаемае) і якая не дзеліцца на больш простыя адзінкі таго ж роду. Паняцце *марфема* ў мовазнаўства ўвёў вучоны І. Бадуэн дэ Куртэнэ.

Вучэнне пра марфемы вылучаецца ў асобную галіну мовазнаўства — марфеміку.

## Морфы і аламорфы

У маўленчай плыні марфема рэалізуецца ў выглядзе канкрэтных варыянтаў — морфаў. Напрыклад, у словах *рака, рэчка, рачны* морфы *рак-, рэч-, рач-* рэпрэзентуюць адну марфему.

Тоесныя па значэнні і генетычна роднасныя варыянты марфем называюцца аламорфамі. Напрыклад, каранёвая марфема слоў *сад, садзіць, саджанец* рэалізуецца ў аламорфах *сад-, садз-, садж-*.

## Класіфікацыя

Паводле функцыі марфемы падзяляюць на:

* афіксальныя (службовыя);
* каранёвыя (неслужбовыя, знамянальныя, лексічныя).

Да афіксальных марфем адносяцца прэфікс, суфікс, конфікс (цыркумфікс), флексія, постфікс, інтэрфікс, інфікс, трансфікс.

Паводле становішча ў сістэме мовы марфемы падзяляюць на:

* свабодныя — матэрыяльна супадаюць з асновай хоць бы ў адным неслужбовым слове. Напрыклад, марфема *воль-*: вол**я, **воль**ны, **воль**насць*;
* звязаныя — ніколі не супадаюць з асновай, функцыянуюць у спалучэнні з іншымі марфемамі асновы. Напрыклад, каранёвая марфема *-у-* у словах *аб**у**ць, раз**у**ць, аб**у**так*;
* адносна звязаныя. Напрыклад, бел.: да ў *даляцець **да** ракі*.

Да свабодных марфем адносяцца выключна карані. У якасці звязаных марфем выступаюць афіксы і нязначная частка каранёў.

Ад ролі ў складзе слова марфемы падзяляюць на:

* словаўтваральныя, ці дэрывацыйныя: пра**дзед*;
* словазмяняльныя, ці рэляцыйныя: *вез**ці.

У залежнасці ад паходжання марфемы падзяляюць на:

* уласныя;
* запазычаныя.

Марфемы могуць быць матэрыяльна выражанымі ці нулявымі (*стол — стал-ы*).

## Крыніцы
# Калька (лексіка)

**Ка́лька**, **калькава́нне** (ад фр.: calque — копія) у лінгвістыцы — адмысловы тып запазычання іншамоўных слоў, выразаў, фраз. У беларускай мове вылучаюць два тыпы калек слоў: словаўтваральныя і семантычныя.

*Словаўтваральныя калькі* — гэта словы, атрыманыя «памарфемным» перакладам замежнага слова на беларускую мову. Такая калька звычайна не адчуваецца як запазычанае слова, бо складзена са спрадвечна беларускіх марфем. Таму рэальнае паходжанне такіх слоў часцяком з’яўляецца нечаканым для чалавека, які ўпершыню даведваецца пра яго. Так, напрыклад, слова «насякомае» («казурка») — гэта калька з лацінскага *insectum* (*in-* — на-, *sectum* — сякомае).

Сярод іншых словаўтваральных калек можна адзначыць такія словы, як *летапісец*, *жывапіс* (з грэчаскай); *вадарод*, *паўвостраў*, *людскасць* (з нямецкай); *падраздзяленне*, *небаскроб* (англ.: skyscraper), паўправаднік (ад англ.: semiconductor).

Бывае калькаванне частковае: у слове працаголік (англ.: workaholic) — калькавана толькі першая частка слова.

*Семантычныя калькі* — гэта беларускія словы, якія атрымалі новыя значэнні пад уплывам адпаведных слоў іншай мовы. Так напрыклад значэнне «выклікаць спагаду» слова *кранаць* прыйшло з французскай мовы. Аналагічна паходжанне значэння «пахабны, недасціпны» ў слова *плоскі*.

*Фразеалагічныя калькі* — гэта даслоўны пераклад фразеалагізма: *сляпая пакора* з ням.: blinder Gehorsam.

Калькі ўзнікаюць як рэакцыя носьбітаў мовы на рэзкае ўзрастанне колькасці прамых запазычанняў. Суадносіны калькаваных слоў і прамых запазычанняў у розных моў рознае. У некаторых мовах (ісландская, тыбецкая) стварэнне калькі — амаль што адзіны метад засваення іншамоўнай лексікі.

## Гл. таксама

* Лексіка

## Літаратура

* Современный русский язык: Лексикология. Фразеология. Лексикография. Фонетика. Орфоэпия. Графика. Орфография. Учебное пособие / Г. М. Алексейчик [и др.]. — Мн.: Вышэйшая школа, 1990.
# Тэлефон

Звычайны кнопкавы дротавы тэлефон.
**Тэлефон** (грэч. τῆλε, «далёка», і *φωνή*, «гук») — сродак камунікацыі які перадае і атрымлівае гук, галоўным чынам — чалавечае маўленне. У развітым свеце з’яўляецца адной з самых звычайных бытавых прылад, з’яўляецца адным з найгалоўнейшых сродкаў камунікацыі для бізнесу, прамысловасці і дзяржаўнага кіравання. Слова «тэлефон» запазычанае мноствам моў свету і шырока пазнавальнае праз свае падабенства ва ўсіх мовах.

Асноўны прынцып дзеяння тэлефону заключаецца ў пераўтварэнні гукавой хвалі ў электрычныя сігналы і наадварот — сігналы ў гук. Гэтыя сігналы распаўсюджваюцца праз тэлефонныя сеткі, часта канвертуюцца ў электронныя і/ці аптычныя сігналы — гэтым чынам амаль кожны тэлефон у свеце можа скантактавацца з кожным іншым. У кодавай табліцы Юнікод ёсць графічныя сімвалы для падкрэслення інфармацыі, датычнай тэлефонаў: ℡(U+2121), ☎(U+260E), ☏(U+260F) і ✆(U+2706).

## Гісторыя

Вяровачны тэлефон.
Аляксандр Бэл з першым тэлефонам. У адну і тую ж адтуліну прыходзілася і размаўляць, і слухаць з яе.
### Неэлектрычныя правобразы тэлефону

Агулам, тэлефонам можна назваць усё, што перадае гук на вялікія адлегласці. Першыя правобразы тэлефонаў былі механічнымі прыладамі, якія ў адрозненні ад сучасных тэлефонаў перадавалі механічныя хвалі (якімі з’яўляецца і гук), у той час як цяпер тэлефоны маніпулююць электрамагнітнымі сігналамі.

Згодна з лістом да *Peking Gazette*, у 968 годзе ў Кітаі выкарыстоўваўся аналаг тэлефону, які перадаваў гук праз трубы. Вядомы доўгі час і вяровачны тэлефон, у якім дзве дыяфрагмы былі звязаныя вяроўкай, праз якую ваганні адной дыяфрагмы перадаваліся да другой.

### Электрычныя прылады

Тэлефон стаў лагічным працягам стварэння і ўдасканалення электрычнага тэлеграфу. Гэтак, каталонскі навуковец Францэск Сальва і Кампіліё стварыў у 1804 годзе электрахімічны тэлеграф. Электрамагнітны тэлеграф быў быў створаны Паўлам Шылінгам у 1832 годзе. Іншы аналагічны тэлеграф у 1833 годзе распрацавалі Карл Фрыдрых Гаус і Вільгельм Вебер.

Першы *камерцыйны* тэлеграф быў выраблены Вільямам Кукам і выкарыстоўваўся на чыгунцы Great Western Railway у Вялікабрытаніі. Тэлеграфная лінія працягнулася на 13 кіламетраў ад лонданскай станцыі Педынгтан да Вэст-Дрэйтан (цяпер захад Лондану). Ён пачаў працу 9 красавіка 1839 года.

Незалежна ад брытанскай распрацоўкі іншы электрычны тэлеграф распрацаваны і запатэнтаваны ў ЗША з 1837 годзе Самуэлям Морзэ. Альфрэд Вэйл, асістэнт, і Морзэ разрабілі адмысловы алфавіт кадзіравання, які атрымаў назву азбука Морзэ. Першая амерыканская тэлеграма адпраўлена Морзэ 6 студзеня 1838 года па 2-мільным кабелі.

На працягу 2-й паловы XIX ст. асноўнай задачай стала зрабіць магчымым адначасовую перадачу некалькіх паведамленняў шляхам мадуляцыі сігналаў. Аднымі з дасягнулых мэты былі Аляксандр Бэл і Томас Эдысан. Іх спробы стварэння акустычнага (гарманічнага) тэлеграфу дзеля больш таннай тэлеграфіі ў выніку прывялі да стварэння тэлефону, *размоўнага тэлеграфу*.

## Зноскі
# Кана

**Японская пісьменнасцьКандзі • 漢字Кана • 仮名 Катакана • 片仮名
* Хірагана • 平仮名

*Ужыванне*

* Фурыгана • 振り仮名
* Окурыгана • 送り仮名

*Гістарычныя*

* Ман'ёгана • 万葉仮名
* Хэнтайгана • 変体仮名

*Транскрыпцыі*

* Ромадзі • ローマ字
	+ Кунрэй-сікі • 訓令式
	+ Ніхон-сікі • 日本式
	+ Хэпбёрн • ヘボン式

**Лацініца** ·
**КірыліцаКана** (яп.: 仮名) — японская складовая азбука, якая існуе ў дзвюх графічных формах: катакана і хірагана.

Два віды каны адрозніваюцца абрысамі: знакі хіраганы круглявыя (ひらがな), у той час як знакі катаканы — вуглаватыя (カタカナ). Толькі некаторыя знакі падобныя (найбольш відавочнае падабенства маюць か і カ, り і リ, せ і セ), а амаль дакладна супадаюць толькі знакі へ і ヘ. Калі не браць пад увагу пашырэнне катаканы (для мовы айну), то адпаведнасць паміж знакамі хіраганы і катаканы ўзаемна адназначная, то бок любы тэкст, які запісаны хіраганай, можа быць запісаны катаканай, і наадварот.

Знакамі хіраганы пішуць зменлівыя часткі японскіх слоў (окурыгана), самі словы, а таксама і тлумачальнае чытанне іерогліфаў (бакавая кана — фурыгана). Катакана сёння пераважна ўжываецца для запісу слоў, запазычаных з іншых, перш за ўсё, еўрапейскіх моў (так званых лексічных запазычанняў «гайрайго»).

Існуе таксама некалькі састарэлых складовых азбук: хэнтайгана і ман'ёгана.

## Запіс

Як і для знакаў кандзі, для знакаў каны існуе пэўны парадак і спосаб напісання рысаў. У адрозненне ад кандзі, для якіх існуюць строгія правілы напісання рысаў у сімвале для ўніфікацыі (што дазваляе палепшыць чытэльнасць за кошт выдзялення ключоў, а таксама хуткасць напісання), у кане правілы індывідуальныя (ёсць і агульныя элементы) для кожнага сімвала, что дазваляе прасцей іх адрозніваць сярод падобных:

* паміж рознымі сімваламі ў катакане / хірагане, напрыклад, ツ і シ, ソ і ン;
* паміж запісам сімвала каны катаканай і хіраганай, напрыклад, へ і ヘ (へ мае круглявы згіб і большы вугал у згібу, звычайна мае «хвосцік» у пачатку сімвала);
* паміж канай і кандзі, напрыклад: ス і 入, ホ і 木.

## Гл. таксама

* Кандзі
* Цёон
* Одорыдзі
* Сутэгана

## Зноскі

## Спасылкі

* Пропісы каны (PDF) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 лютага 2012. Праверана 20.12.2010.
# Цзіньвэнь

| Цзіньвэнь |
| --- |
| вэньянь: 金文 вэньянь: 鐘鼎文 |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Цзіньвэнь** (кіт. трад. 金文, піньінь *jīn wén*) — выгравіраваныя надпісы на кітайскіх бронзавых сасудах разных эпох да нашай эры: ад дынастыі Шан (1.5 тыс. гадоў да н. э.) да дынастыі Чжоў (11—3 ст. да н.э), часам сустракаюцца надпісы больш позніх перыядаў.

Да нашага часу захаваліся 12000 бронзавых артэфактаў з надпісамі. З гэтых надпісаў прыкладна 3000 датуюцца дынастыяй Шан, 6000 — дынастыяй Чжоў, а апошнія 3000 — перыядамі дынастый Цынь і Хань.

На ранніх знаходках перыяду Шан налічваецца ад 1 да 6 сімвалаў, на больш позніх сасудах на сходзе Шан ужо каля 40 знакаў, і больш за сотні ў перыядзе Чжоў. Самы доўгі надпіс налічвае 497 сімвалаў.

Прыклады сімвалаў: злева направа, mǎ 馬 «конь»; hǔ 虎 «тыгр», shĭ 豕 «свіння», quǎn 犬 «сабака», xiàng 象 «слон», guī 龜 «чарапаха», wèi 為 «рабіць», jí 疾 «хвароба»
Гэтыя надпісы сустракаюцца на рэчах для ахвярапрынашэння: рытуальных музычных інструментах, званах «чжун» 鐘, трыножніках для маса «дзін» 鼎, посудзе для зерня «гуй» 簋, сасудах для віна і вады. Іерогліфы напісаны вертыкальнымі слупкамі зверху ўніз. У эпоху Заходняя Чжоў яны размяшчаюцца на дне альбо ўнутраных сценках сасудаў, такім чынам, пры запаўненні ахвярнай ежай надпісы не былі бачныя, то ёсць служылі сродкам камунікацыі паміж жывымі і духамі продкаў. У наступны перыяд, аднак, надпісы часта выносяцца на вонкавы бок матэрыяльнай рэчы і становяцца часткай эстэтычнага выгляду.

## Галерэя

* Трыножнік з Шанхайскага музея
* Злева: рытуальны сасуд для віна, каля 1000 г. да н. э. Зправа: рытуальны кантэйнер для ежы з надпісам у 180 сімвалаў
* Бронзавыя рытуальныя званы
* Бронзавыя надпісы ўнутры трыножніка, дынастыя Чжоў, каля 9-7 ст. да н. э.

## Літаратура

* Chen Zhaorong 陳昭容 (2003) Qinxi wenzi yanjiu: cong hanzi-shi de jiaodu kaocha 秦系文字研究：从漢字史的角度考察 (Research on the Qin Lineage of Writing: An Examination from the Perspective of the History of Chinese Writing). Taipei: Academia Sinica, Institute of History and Philology Monograph. ISBN 957-671-995-X (кіт.).
* Qiu Xigui (2000). Chinese Writing. Translated by Gilbert Mattos and Jerry Norman. Early China Special Monograph Series No. 4. Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. ISBN 1-55729-071-7. (англ.)
* Rawson, Jessica (1980). Ancient China: Art and Archaeology. London: British Museum Publications. (англ.)
# Іерагліфічны ключ

**Іерагліфічны ключ,** таксама **іерагліфічны радыкал** (кит. 部首, піньінь *bùshǒu*, транскрыпцыя *бушоў*) — графічны элемент ці просты іерогліф кітайскага пісьма, з якіх складаюцца састаўныя іерогліфы. Можа быць сэнсавым альбо фанетычным паказальнікам, гэта значыць указваць на сэнс ці вымаўленне.

## Гісторыя

У самых першым кітайскіх слоўніках, такіх як Эр'я 3 ст. да н. э., сімвалы групаваліся па семантычным катэгорыям. Знайсці пэўнае слова можна было ў тэматычным раздзеле.

Ключы ўпершыню з'яўляюцца ў старажытным слоўніку «Паходжанне кітайскіх сімвалаў» (說文解字 альбо 说文解字, *Shuo-wen chieh-tzu*). Каля 1 ст. н. э. вучоны Сюй Шэнь з імперыі Хань склаў першы слоўнік, у якім іерогліфы былі ўпарадкаваны па прынцыпу "ключа" з прыведзеным аналізам будовы іерогліфа. Слоўнік налічваў 9353 іерогліфа, якія сартаваліся паводле 540 ключоў.

Падчас дынастыі Мін вучоны Мэй Індзю ў 1615 годзе выдаў слоўнік "Збор іерогліфаў" (字彙, *zìhuì*), у якім паменшыў колькасць ключоў да 214 і размясціў сімвалы ў парадку павялічвання колькасці рыс.

Больш вядомы слоўнік Кансі быў складзены ў 1710—1716 гадах па загадзе імператара Кансі з дынастыі Цын. Складальнікі слоўніка прынялі за аснову створаныя за стагоддзе да таго два слоўніка «Збор іерогліфаў» Мэй Індзю і "Правільнае напісанне іерогліфаў" (1627) аўтарства Чжан Цзылі. Спіс ключоў Кансі выкарыстоўвацца дагэтуль у кітайскіх слоўніках.

Аднак пасля моўнай рэформы 1983 у Кітаі традыцыйны набор радыкалаў Кансі стаў непрыдатным для пошуку і індэксацыі спрошчаных іерогліфаў. У 1893 годзе Камітэт па рэфармаванню кітайскай пісьменнасці выдаў "Табліцу ўніфікаваных індэксіруемых кампанентаў кітайскага іерогліфа", у якой налічваецца 201 знак.

Найбольш распаўсюджанай сістэмай зараз з'яўляюцца ключы Кансі, менавіта яны зараз выкарыстоўваюцца ў Unicode для выяўлення іерогліфаў.

## Размяшчэнне ў іерогліфах

У іерогліфу 媽 *mā* "маці" левая семантычная частка складаецца з ключа 女 *nǚ* "жанчына", а правая фанетычная з ключа 馬 *mǎ* "конь"
Ключы могуць размяшчацца ў любой частцы іерогліфа. Напрыклад, 女 знаходзіцца ў левай частцы іерогліфаў 姐, 媽, 她, 好, але можа быць і ўнізе: 妾.

Часцей за ўсё семантычныя ключы, якія ўказваюць на сэнс, размяшчаюцца злева альбо зверху іерогліфа, а фанетычныя ключы, якія ўказваюць на вымаўленне, знаходзяцца справа ці знізу. Але гэта не строгія правілы, і існуе шмат выключэнняў.

Выгляд мноства ключоў змяняецца ў іерогліфе, часта яны звужаюцца, скарочваюцца, альбо могуць прымаць зусім іншую форму.

Змена формы ключа| Арыгінальны ключ | Альтернатыўная форма | Прыклад | Выключэнне |
| --- | --- | --- | --- |
| 刀 дао (нож) | 刂 калі стаіць у правай частцы | 分, 召, але 刖 | 切 |
| 人 жэнь (чалавек) | 亻калі стаіць злева | 囚, 仄, 坐 , але 他 | 从 |
| 心 сін (сэрца) | 忄калі стаіць злева | 杺, 您, 恭, але 快 |  |
| 水 шуэй (вада) | 氵калі стаіць справа | 汆, 呇, 沊б але 池 | 沝 |
| 火 хуо (полымя) | 灬 калі стаіць унізе | 伙, 秋, 灱, але 黑 | 災 |
| 犬 гоў (сабака) | 犭калі стаіць злева | 伏, 状, але 狙 | 㹜 |

## Гл. таксама

* Спіс ключоў Кансі

## Крыніцы
# Рыса ў іерагліфіцы

**Рыса ў іерагліфіцы** — найменшая дазнакавая адзінка кітайскага пісьма, якая служыць для напісання іерогліфаў.

Да найпрасцейшых рыс адносяцца:

| Кітайская назва | Апісанне | Выява | Юнікод |
| --- | --- | --- | --- |
| 点 (дзянь, diǎn) | кропка |  | ㇔ (U+31D4) |
| 横 (хэн, héng) | гарызантальная рыса |  | ㇐ (U+31D0) |
| 竖 (шу, shù) | вертыкальная рыса |  | ㇑ (U+31D1) |
| 钩 (гоу, gōu) | кручок |  | *няма асобнага знака* |
| 提 (ці, tí) | узыходная рыса |  | ㇀ (U+31C0) |
| 弯 (вань, wān) | выгнутая адкідная налева |  | *няма асобнага знака* |
| 撇 (пе, piě) | адкідная налева з лёгкім выгінам |  | ㇒ (U+31D2) |
| 捺 (на, nà) | адкідная направа |  | ㇏ (U+31CF) |

Усё асноўныя рысы ўваходзяць у Восем прынцыпаў іерогліфа юн у каліграфіі.

Ад найпрасцейшых элементаў ствараюцца вытворныя рысы: гарызантальная з кручком 乛 (хэнгоў), двойчы зламаная гарызантальная ㇅ (хэнчжэчжэ), гарызантальная з адкідной налева ㇇(хэнпэ).

## Мэты

Вывучэнне і класіфікацыя сімвалаў CJK выкарыстоўваецца для:

* разуменне каліграфіі кітайскіх іерогліфаў: правільны спосаб напісання, фарміраванне формы і парадак нанясення рыс, неабходны для разборлівасці знакаў;
* разуменне, як змяняюцца рысы ў залежнасці ад стылю ці шрыфту, якія прымяняюцца да іерогліфа;
* вызначэнне правілаў наймення і падліку штрыхоў для выкарыстання ў слоўніках;
* выкарыстанне ў камп'ютарнай графіцы.

## Унікод

У рамках кадзіравання кітайскіх сімвалаў было некалькі прапаноў па выяўленню штрыхоў CJK, усяго каля 35 ~ 40 запісаў. Найбольш прыкметным з'яўляецца бягучы блок Unicode "Рысы CJK" (U + 31C0..U + 31EF) з 36 тыпамі рысаў:

|  |
| --- |
| **CJK Strokes** |
|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+31Cx | ㇀ | ㇁ | ㇂ | ㇃ | ㇄ | ㇅ | ㇆ | ㇇ | ㇈ | ㇉ | ㇊ | ㇋ | ㇌ | ㇍ | ㇎ | ㇏ |
| U+31Dx | ㇐ | ㇑ | ㇒ | ㇓ | ㇔ | ㇕ | ㇖ | ㇗ | ㇘ | ㇙ | ㇚ | ㇛ | ㇜ | ㇝ | ㇞ | ㇟ |
| U+31Ex | ㇠ | ㇡ | ㇢ | ㇣ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
# Гуань У

| Гуань У |
| --- |
| кіт.: 汉光武帝 |
|  |
|  |
|

| кітайскі імператар[d] |
| --- |
| 5 жніўня 25 — 29 сакавіка 57 |

 |
| Папярэднік | Emperor Gengshi of Han[d] |
| Пераемнік | Лю Чжуан |
|

---

 |
| Нараджэнне | 15 студзеня 5 да н.э.* Zaoyang City[d]
 |
| Смерць | 29 сакавіка 57(0057-03-29) (61 год)* Лаян, Хэнанская акруга[d], Хань, Кітайская імперыя[d]
 |
| Месца пахавання | * Q17032650?
 |
| Род | House of Liu[d] |
| Бацька | Liu Qin[d] |
| Маці | Fan Xiandou[d] |
| Жонка | Empress Guo Shengtong[d] і Yin Lihua[d] |
| Дзеці | Liu Jiang[d], Liu Fu[d], Liu Kang[d], Liu Yan[d], Liu Yan[d], Liu Ying[d], Лю Чжуан, Liu Cang[d], Liu Jing[d], Liu Heng[d], Liu Jing[d], Liu Yiwang[d], Liu Zhongli[d], Liu Hongfu[d], Liu Liliu[d] і Liu Shou[d] |
| Грамадзянства | * Хань
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Імператар Гуань У** (кіт.: 光武帝, яп.: こうぶてい; 5 да н. э. — 57) — 17-ы імператар кітайскай дынастыі Хань. Сапраўднае імя Лю Сюй. Храмавае імя — *Шыцзу*.

## Біяграфія

Спачатку падтрымліваў паўстанне на чале з Лю Сюанем і Лю Янам супраць імператара Ван Мана. У 25 годзе, скарыстаўшыся памылкаі Лю Сюаня (імператара Геншы), захапіў уладу. Але яшчэ доўгі час яму давялося весці барацьбу з іншымі прэтэндэнтамі. Імператар Гуан У змог аб’яднаць пад сваёй уладай Кітай у 36 годзе пасля ліквідацыі дынастыі Сінь, грамадзянскай вайны і паўстання Чырванабровых. Заснаванне Позняй Хань было актам аднаўлення Ханскай дынастыі.

Імператару Гуан У прыпісваюць заснаванне новай сталіцы ў Лаяне і правядзенне зямельнай рэформы.

У Кітаі імператар Гуан У лічыцца таленавітым палкаводцам. Нягледзячы на гэта, у адрозненне ад многіх пазнейшых кітайскіх манархаў, ён аддаваў перавагу мірным метадам вырашэння ваенных праблем.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Крижанівський О. П.* Історія стародавнього Сходу: Курс лекцій. — К. : Либідь, 1996.
* *Крижанівський О. П.* Історія стародавнього Сходу: Підручник. — К. : Либідь, 2000-2002-2006. — 592 с. — ISBN 966-06-0245-6.
* Джастин Уинтл. История Китая.(Подробный справочник по истории). Перевод с англ. Москва. АСТ:Астрель. 2008. — 288с. с.59-60.
* Джастин Уинтл. История Китая.(Подробный справочник по истории). Перевод с англ. Москва. АСТ:Астрель. 2008. — 288с. с.59-60.
# Кодзікі

**Кодзікі** («Запісы аб дзеяннях старажытнасці») або *Фурукатафумі* (яп.: 古事記) — найбуйнейшы помнік старажытнаяпонскай літаратуры, адзін з першых пісьмовых помнікаў, асноўная свяшчэнная кніга сінтаісцкага траекніжжа, які ўключае ў сябе акрамя «Кодзікі» «Ніхонгі» («Аналы Японіі») і згарэлыя падчас пажару ў 645 годзе «Кудзікі» («Запісы аб мінулых справах»).

Цяжка адназначна вызначыць жанр гэтага твора, які прадстаўляе сабой прыклад сінкрэтызму старажытнай літаратуры. Гэта і збор міфаў і легенд, і збор старажытных песень, і гістарычная хроніка. Згодна з прадмовай, японскі распавядальнік Хіэда-но Арэ растлумачыў, а прыдворны О-но Ясумара запісаў міфалагічны і гераічны эпас свайго народа, працяты яго ідэяй бесперапыннасці і боскага паходжання імператарскага роду. Праца над «Кодзікі» была завершана ў 712 годзе — у гады кіравання імператрыцы Гэмэй.

## Літаратура

* Кодзікі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8). — С.374
# Пэкчэ

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Пэкчэ |
| кар.: 백제 |
|  |
| 18 да н.э. — 660 |
| Сталіца | * Wiryeseong[d]
 |
| Мова(ы) | Baekje[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Пэкчэ́** — адна з трох карэйскіх дзяржаў (Пэкчэ, Кагуро, Сіла), якія ўзніклі ў пачатку н.э.

Займала паўночны захад Карэйскага паўвострава. Першы вядомы цар (ван) Пэкчэ — Кой (234—286), да часу кіравання якога адносяцца першыя юрыдычныя ўстанаўленні дзяржавы, пашырэнне будызму, які ў 384 быў абвешчаны дзяржаўнай рэлігіяй.
З канца 4 ст. вяла войны з Кагуро, з 5 ст. — з Сіла, у выніку чаго страціла значную частку сваёй тэрыторыі і вымушана была перанесці сталіцу ў 475 з Хансона (цяпер Кванджу) ва Унчхон (цяпер Канджу), а ў 538 — у Сабуры (цяпер Пуё). У 660 разгромлена аб’яднаным войскам Сіла і кітайскай імперыі Тан. З канца 7 ст. землі Пэкчэ ўвайшлі ў склад аб’яднанай дзяржавы Сіла.

## Літаратура

* Пэкчэ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. С. 154.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пэкчэ
# Ямата (перыяд)

**Перыяд Ямата** (яп.: 大和国, 250 — 710 гг.) традыцыйна вылучаецца ў гісторыі Японіі.

Першапачаткова яго вылучэнне было звязана з дзяржавай Вялікі Ва (Ямата), якая ўзгадвалася ў старажытных кітайскіх і сярэднявечных японскіх пісьмовых крыніцах і быццам бы папярэднічала ўсталяванню сучаснай дынастыі імператараў Японіі. Месцазнаходжанне цэнтру дзяржавы заўсёды было дыскусійным. Мяркуецца, што ён знаходзіўся на тэрыторыі правінцыі Ямата. Пачатак перыяду прыкладна супадае з кіраваннем міфічнага імператара Одзін-тэно і скончваецца пераносам сталіцы ў Нару.

У нашы дні ў перыяд Ямата ўключаюць перыяды Кафун (250 — 538 гг.) і Асука (538 — 710 гг.).

## Спысылкі

* Yamato Period (250 – 710)
* Yamato period - New World Encyclopedia