# Дзеяслоў

**Дзеясло́ў** — самастойная часціна мовы, якая абазначае дзеянне ці стан, прымету прадмета як працэс, што адбываецца ў часе, і адказвае на пытанні «*што рабіць?*», «*што зрабіць?*». Паняцце працэсу аб’ядноўвае прыватныя значэнні фізічнага дзеяння, руху, перамяшчэння, адносін, выяўлення ці змены прыкметы. Дзеяслоў з’яўляецца граматычным і сэнсавым цэнтрам выказвання.

## У беларускай мове

У сучаснай беларускай мове мае граматычныя катэгорыі асобы, трывання, стану, ладу (абвесны, загадны, умоўны), ліку, часу, зваротнасці і незваротнасці (*збіраць* — *збіраюцца*). Дзеясловы ўмоўнага ладу і прошлага часу абвеснага ладу маюць род — мужчынскі, жаночы, ніякі (*плыў, плыла, плыло*).

Дзеяслоў мае таксама складаную сістэму формаў, сярод якіх вылучаюцца:

* інфінітыў (неазначальная форма дзеяслова),
* асабовыя формы (формы асобы, ліку, ладу, часу, роду),
* дзеепрыметнік,
* дзеепрыслоўе.

Асабовыя формы — спрагальныя, яны змяняюцца па асобах і ліках (*спяваю, спяваеш, спявае, спяваем, спяваеце, спяваюць*), часах (*спяваю, спяваў, буду спяваць*), ладах (*спяваю, спявай, спяваў бы*), а ў прошлым часе — па родах (*спяваў, спявала*). Інфінітыў, дзеепрыметнік і дзеепрыслоўе неспрагальныя. Нязменныя формы — інфінітыў і дзеепрыслоўе, астатнія — зменныя.

У залежнасці ад адносін да аб’екта дзеясловы падзяляюцца на пераходныя, якія спалучаюцца з прамым дапаўненнем (*рэзаць хлеб, сустрэць сяброў*), і непераходныя (*працаваць, ісці*). Асобную групу складаюць безасабовыя дзеясловы (*цямнее, падмарозіла, не спалася*).

Катэгорыі ладу, часу, асобы называюцца прэдыкатыўнымі, паколькі значэнні гэтых катэгорый дзеяслоўныя формы выражаюць у функцыі выказніка. Астатнія катэгорыі — непрэдыкатыўныя.

У сказе дзеяслоў дапасуецца да назоўніка ці займенніка (калі яны з’яўляюцца дзейнікам) і кіруе назоўнікам ці займеннікам (калі яны выконваюць ролю даданых членаў сказа). Асноўная сінтаксічная роля дзеяслова — выказнік. Інфінітыў, дзеепрыметнік, дзеепрыслоўе выступаюць і як дзейнікі, азначэнні, дапаўненні, акалічнасці.

Словаўтварэнне дзеяслова ў беларускай мове надзвычай багатае прэфіксацыяй: *ехаць — аб’ехаць — выехаць — даехаць — з’ехаць — наехаць — недаехаць — паехаць — пераехаць — прыехаць — уз’ехаць* і г.д. Суфіксацыя, прыставачна-суфіксальнае ўтварэнне, словаскладанне (*рыбачыць, сушыць, аднавіць, каласіцца, самаўхіліцца, відазмяняць*) характарызуюцца значна меншай актыўнасцю.

## У старабеларускай мове

У старабеларускай мове закончанае і незакончанае трыванні не проціпастаўляліся, але было болей формаў часу. Існавалі формы прошлага часу — аорыст (придоша** послы от великого князя*), імперфект (живяху** ту летъ десеть*), перфект (*я **продалъ ѥемь** сѣножати*), плюсквамперфект (старажытнаруская форма *ѥсмь былъ взялъ*, якая рана спрасцілася і ў старабеларускіх помніках мела выгляд: *она **была прышла — «Аповесць пра Трышчана»); формы будучага часу — будучы складаны I (*боронитися маеть, робити иму*), будучы складаны II (*будета купила*).

Формы аорыста і імперфекта вельмі рана страціліся і былі заменены перфектам. Перфект са складанай формы ператварыўся ў простую (замест *ѥсмь неслъ* сталі ўжываць *неслъ*), урэшце формы перфекта сталі формамі прошлага часу ў сучасным выглядзе. Ад даўнейшага плюсквамперфекта засталіся рэшткі так званага даўномінулага часу ў сказах з нерэалізаваным вынікам: *пайшоў быў, але вярнуўся; пасадзілі былі кветкі, але яны завялі*. Сляды будучага складанага I засталіся ў гаворках у выглядзе формаў *рабіцьму, казацьму, стаяцьмеш*, зрэдку ўжываюцца i ў мастацкай літаратуры з пэўнымі стылістычнымі мэтамі. Будучы складаны II знік амаль зусім і толькі зрэдку сустракаецца ў некаторых заходнебеларускіх гаворках (*усё будзе прапала*). Шырокае выкарыстанне яго ў старажытным беларускім пісьменстве паказвае, што пісьмовая мова таго часу была аддалена ад жывой народнай асновы.

## Лексіка-семантычныя катэгорыі дзеяслова

Дзеяслоў можа мець пэўныя семантычныя асаблівасці ў залежнасці ад патрэбы ў перадачы дзеяння ці стану прадмета. Дзеяслоў можа мець наступныя характарыскі:

* фінітнасць (ужыванне ў якасці выказніка) — нефінітнасць (ужыванне ў якасці іншых членаў сказу). У сваю чаргу, фінітным дзеясловам у некаторых мовах могуць быць уласцівыя паказчыкі роду, ліку, асобы (дзеля дапасавання да дзейніка і/або дапаўнення);
* аспект: у беларускай мове — трыванне дзеяслова (закончанае — незакончанае), у семіцкіх — парода (каўзатыў, інтэнсіў ды інш.), статыка — дынаміка і інш.;
* час;
* лад (абвесны, дасягальны, загадны, пажадальны, сувязны, умоўны і інш.);
* стан (агульны, дзейны, залежны, зваротны, незваротны, ніякі, узаемны і інш.);
* валентнасць: непераходны (1-валентны), пераходны мона- і мультыаб’ектны (2- і больш валентны);
* спражэнне (мяшанае, тэматычнае, першае і інш.);
* пераходнасць.

## Дзеяслоўныя формы

У іншых мовах вылучаюць яшчэ такія дзеяслоўныя формы, або аддзеяслоўныя часціны мовы:

* Герундый,
* Герундыў,
* Супін,
* Перфект,
* Імперфект,
* Плюсквамперфект,
* Аддзеяслоўны назоўнік (масдар/дэвебратыў)

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Беларуская мова: Энцыклапедыя. — Мінск, 1994. — С.178-179, 180—181, 235—236, 529—530, 563.
* Сучасная беларуская мова: вучэб. дапам. / Л. М. Грыгор’ева і інш.; пад агул. рэд. Л. М. Грыгор’евай. — 3-е выд., выпр. — Мінск: Выш. шк., 2010. — С. 320—364.
* Шуба, П. П. Дзеяслоў у беларускай мове / П. П. Шуба. — Мінск: Выш. шк., 1968. — 81с.