Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алюзія

**Алю́зія** — намёк у паэтычным творы на агульнавядомы факт гістарычнага ці бытавога характару. Некаторыя вершы цалкам засноўваюцца на алюзіі. Злоўжыванне алюзіяй можа прывесці да своеасаблівай зашыфраванасці, невыразнасці сэнсу твору.

## Літаратура

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд., дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
# Імператрыца Суйка

| Імператрыца Суйка |
| --- |
| яп.: 推古天皇 |
|  |
|  |
|

| імператар Японіі |
| --- |
| 17 студзеня 593 — 18 красавіка 628 |

 |
| Папярэднік | Sushun[d] |
| Пераемнік | Jomei[d] |
|

---

 |
| Нараджэнне | 21 мая 554 |
| Смерць | 15 красавіка 628 (73 гады)* Oharida Palace[d], Японія
 |
| Месца пахавання | * Yamada Takatsuka Kofun[d]
 |
| Род | Японскі імператарскі дом |
| Бацька | Kinmei[d] |
| Маці | Soga no Kitashihime[d] |
| Муж | Bidatsu[d] |
| Дзеці | Princess Uji no Shitsukahi[d], Prince Takeda[d], Woharida[d], Princess Tame[d], Prince Wohari[d], Owari no Miko[d] і Sakurai no Yumihari[d] |
| Грамадзянства | * Японія
 |
| Веравызнанне | будызм |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Імператрыца Суйка** (яп.: 推古天皇, すいこてんのう, *Суйка Тэна*; 554 — 15 красавіка 628) — 33-і Імператар Японіі, сінтаісцкае бажаство, першая жанчына на імператарскім троне Японіі. Гады кіравання: 15 студзеня 593 — 15 красавіка 628.

## Крыніцы

## Літаратура

* 『新編　日本史辞典』 (*Нове видання. Словник історії Японії*) / 京大日本史辞典編纂会. — 東京: 東京創元社, 1994. — P.1057—1058.
* 『歴代天皇全史―万世一系を彩る君臨の血脈』 (歴史群像シリーズ (69)) (*Вся історія Імператорів Японії — монархічне генеалогічне дерево безперервної лінії*. Серія «Історичні портрети»). — 東京: 学研, 2003.
* Рубель В. А. *Японська цивілізація: традиційне суспільство і державність*. — Київ: «Аквілон-Прес», 1997.

## Спасылкі

* Спіс Імператараў Японіі
# Вэньянь

| Вэньянь |
| --- |
| Саманазва | 文言文 |
| Краіны | — |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 0 чал.
 |
| Класіфікацыя |
| Sino-Austronesian
сіна-тыбецкія мовы
кітайская мова
written Chinese language
вэньянь |
| Пісьменнасць | кітайскае пісьмо |
| Моўныя коды |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-3 | lzh |
| IETF | lzh |
| Glottolog | lite1248 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Вэньянь** (вэньянь 文言, літаральна *літаратурная мова*, суч. кіт. 文言文 wényánwén) — мова на аснове старажытнакітайскай, якая выкарыстоўвалася ў якасці літаратурнай мовы ў Кітаі да Руху 4 мая, а таксама ў Японіі, Карэі, В’етнаме і іншых краінах рэгіёна.

## Асаблівасці мовы

Класічная кітайская адрозніваецца лаканічнасцю — тэкст на вэньяне змяшчае прыкладна ўдвая менш іерогліфаў, чым такі ж тэкст на сучаснай кітайскай. Гэтаму спрыяе тое, што ў вэньяне:

* пераважаюць аднаскладовыя словы (запісваюцца адным іерогліфам), у той час як у сучаснай кітайскай пераважаюць двухскладовыя (запісваюцца двума іерогліфамі);
* многія словы-іерогліфы ў розных сітуацыях могуць быць рознымі часцінамі мовы;
* выкарыстоўваецца апора на кантэкст, якая дазваляе, у прыватнасці, пазбегнуць лішніх пранаміналізацый (ужывання займеннікаў), частае невыкарыстанне дзейніка наогул;
* адсутнічаюць знакі прыпынку;
* адсутнічае афіксацыя.
# Дыякрытычныя знакі

Літара А з некалькімі дыякрытычнымі знакамі
**Дыякрыты́чныя зна́кі, дыякры́тыкі** (грэч. διακριτικος — «адрознівальны, адметны») — разнастайныя дадатковыя знакі, што выкарыстоўваюцца ў літарных (у тым ліку літарных кансанантных) і складовых сістэмах пісьма для змянення або ўдакладнення значэння асноўных знакаў. Дыякрытыкі выкарыстоўваюцца ў выпадку, калі літар алфавіта не хапае для перадачы гукаў маўлення або для сэнсаадрознення.

Значную сэнсаадрознівальную функцыю дыякрытычныя знакі выконваюць у чэшскай, славацкай, румынскай, французскай, партугальскай, польскай, літоўскай, турэцкай, в’етнамскай мовах.

## Гісторыя

Найбольш старажытнымі з’яўляюцца дыякрытычныя знакі, якія служаць для абазначэння даўжыні і кароткасці гуку ў грэчаскай мове, а таксама грэчаскія знакі націску.

Дыякрытычныя знакі выкарыстоўваюцца ў большасці алфавітаў на лацінскай, кірыліцкай, арабскай і індыйскай графічных асновах, у некаторых сістэмах транскрыпцыі і праектах міжнароднага алфавіта. Шырокае ўжыванне ў мовах, якія выкарыстоўваюць лацінскі алфавіт, звязана з тым, што ў класічнай лацінскай мове не было шыпячых гукаў, насавых галосных, палаталізаваных (памякчаных) зычных.

У славянскай графіцы з’явіліся пад уплывам старажытнагрэчаскага пісьма. Самыя характэрныя дыякрытычныя знакі старабеларускага пісьменства — камора (̑), паерык (ⸯ), цітла (҃).

## Класіфікацыя

Дыякрытычныя знакі можна класіфікаваць рознымі спосабамі:

1. Паводле пазіцыі: надрадковыя, падрадковыя, унутрырадковыя.
2. Па спосабе адлюстравання: свабодна далучальныя да асноўнага знака і тыя, што змяняюць асноўны знак.
3. Па значэнні:
	* фанетычныя:
		+ знакі, што надаюць літарам новае значэнне (польскія ż, ć, ś; чэшскія ž, č, š);
		+ знакі, што абазначаюць варыянты гукаў (французскія è, é, ê; польскія ą, ę, ó);
		+ знакі, якія паказваюць, што літару трэба чытаць ізалявана (французскае ï);
		+ прасадычныя знакі:
			- паказваюць на працягласць ці кароткасць гука;
			- паказваюць націск і яго тыпы;
			- паказваюць тоны (в’етнамскія à, ả, ã, á, ạ);
	* арфаграфічныя;
	* іерагліфічныя.
4. Па статусе: абавязковыя, факультатыўныя.

## Дыякрытыка ў беларускім пісьме

У беларускай пісьменнасці выкарыстоўваюцца надрадковыя знакі націску, двукроп’е над літарай «ё», знак кароткасці над «й» і «ў», а таксама розныя знакі фанетычнай транскрыпцыі.

## Крыніцы
# Ман’ёсю

| Ман’ёсю |
| --- |
| яп.: 万葉集 ст.-яп.: 萬葉集 |
|  Выданне Ман’ёсю XII стагоддзя |
| Жанр | waka[d] і Japanese poetry[d] |
| Мова арыгінала | вэньянь і Old Japanese[d] |
| Дата напісання | 759 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ман’ёсю** — старэйшая і найбольш шануемая анталогія японскай паэзіі, складзеная ў перыяд Нара. Іншая назва — «Збор мірыяд пялёсткаў». Складальнікам анталогіі або, сама меней, аўтарам апошняй серыі песень лічыцца Атома-но Якамоці, вершы якога датуюцца 759 годам. «Ман’ёсю» таксама змяшчае вершы ананімных паэтаў больш ранніх эпох, але большая частка зборніка прэзентуе перыяд ад 600 да 759 гадоў.

Зборнік падзелены на 20 частак або кніг, па прыкладзе кітайскіх паэтычных зборнікаў свайго часу. Аднак у адрозненне ад больш позніх збораў вершаў, «Ман’ёсю» не разбіта на тэмы, а вершы зборніка не размешчаны ў храналагічным парадку. Зборнік змяшчае 265 цёка («доўгіх песень-вершаў») 4207 танка («кароткіх песень-вершаў»), адну танрэнга («кароткую злучную песню-верш»), адну бусокусэкіка (вершы на адбітку ногі Буды ў храме Якусі-дзі ў Нара), 4 кансі (汉诗, «кітайскія вершы») і 22 кітайскія празаічныя пасажы. Таксама, у адрозненне ад пазнейшых зборнікаў, «Ман’ёсю» не мае прадмовы.

«Ман’ёсю» з’яўляецца першым зборнікам ў японскім стылі. Гэта не азначае, што песні і вершы зборніка моцна адрозніваюцца ад кітайскіх аналагаў, якія ў той час былі стандартамі для паэтаў і літаратараў. Мноства песень «Ман’ёсю» напісаныя на тэмы канфуцыянства, даасізму, а пазней нават будызму. Тым не менш, асноўная тэматыка зборніка звязана з краінай Ямата і сінтаісцкімі каштоўнасцямі, такімі як шчырасць (макота) і адвага (масураобуры). Напісаны зборнік не на класічным кітайскім вэньяне, а на старояпонскай мове пісьмом ман’ёгана, ранняй японскай пісьменнасці, у якой японскія словы запісваліся падобнымі па гучанні кітайскімі іерогліфамі.

Вершы «Ман’ёсю» звычайна падзяляюцца на чатыры перыяды. Сачыненні першага перыяду датуюцца адрэзкам гістарычнага часу ад праўлення імператара Юраку (456—479) да перавароту Тайка (645). Другі перыяд прадстаўлены творчасцю Какінамота-на Хітамара, вядомага паэта VII стагоддзя. Трэці перыяд датуецца 700—730 гадамі і ўключае ў сябе вершы такіх паэтаў як Ямабэ-но Акахіта, Атома-но Табіта, Такахасі Мусімара і Яманоуэ-но Акура. Апошні перыяд — гэта вершы паэта Атома-но Якамоці 730—760 гадоў, які не толькі напісаў апошнюю серыю вершаў, але таксама адрэдагаваў частку старажытных вершаў зборніка.

## Зноскі

## Літаратура

* Katō Shūichi: A history of Japanese Literature. Vol.1, Kodansha International, Tokyo, New York, London, 1981 ISBN 0-87011-491-3
# Манастыр

Сінайскі манастыр — адзін з найстаражытнейшых бесперапынна дзеючых хрысціянскіх манастыроў у свеце
**Манасты́р**, **кля́штар** (грэч. monastērion «келля пустэльніка», польск.: klasztor) — рэлігійная суполка манахаў ці манашак у хрысціянстве (апроч пратэстантызму), індуізме, будызме, ісламе.

**Таксама:** тэрыторыя, храм і ўсе будынкі, якія належаць такой суполцы. Манастыры маюць свае падвор’і, дзе вернікі займаюцца гаспадарчай і прамысловай дзейнасцю. Манастыры падзяляюцца на мужчынскія і жаночыя.

У Старажытным Егіпце існавалі з сярэдзіны 1 тыс. да н.э. (культ Серапіса), у Індыі — з 2—1 тыс. да н.э.

У Рымскай імперыі хрысціянскі манаскі рух распаўсюдзіўся з IV ст. (*Гл. таксама*: кіновія). Першы хрысціянскі манастыр быў заснаваны Пахоміем на востраве на рацэ Ніл. Неўзабаве з’явіліся і жаночыя манастыры. Манастыры хутка распаўсюдзіліся, асабліва ва ўсходніх абласцях, і пачаткова, да Халкідонскага сабора (V ст.) існавалі незалежна ад біскупаў адпаведных епархій. У VI ст. ва Ўсходняй Рымскай імперыі было забаронена і пустэльніцтва.

## У Беларусі

Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў на малюнку Н. Орды
Каталіцкія манастыры ў ВКЛ узніклі неўзабаве пасля хрышчэння Літвы (1387) і былі тады нешматлікімі. Крыніцы даюць пра іх часам супярэчлівыя звесткі. Найболей старажытныя: францысканцаў у Пінску (1396) і Ашмянах (1505), аўгусцінцаў у Быстрыцы (цяпер Астравецкі раён), Брэсце і Гродне (заснаваны Вітаўтам), бернардзінцаў у Вільні (1471), Гродне і Полацку (1498). Большасць іх заснавана ў перыяд Контррэфармацыі, іх фундатарамі былі каралі Рэчы Паспалітай, магнаты (Сапегі, Глябовічы, Радзівілы, Пацы і іншыя), шляхта.

## Гл. таксама

* Дарміторыум
* Рэфекторый
* Ордэн Базыльян
* Манаства

## Зноскі

## Літаратура

* От общины к церкви: (О формировании христианской церкви) / Свенцицкая И. С. — Москва: Политиздат, 1985. — С. 122,123. — 224 с.
# Аснова слова

**Аснова** — абавязковы і пастаянны элемент марфемнай будовы слова, які з’яўляецца сродкам выражэння лексічнага значэння слова. Аснова ў зменных словах проціпастаўляецца афіксам, як пераменнаму сегменту, які выражае граматычнае значэнне.

## Тыпы асноў

* Аснова словаформы — частка слова без канчатка.
* Аснова слова — частка слова без канчатка і формаўтваральных суфіксаў. Пастаянная, нязменная частка слова, ад якой утвараюцца новыя словы.

Адрозніваюць два тыпы асновы:

* невытворную (непадзельную), фармальна роўную кораню: горад**, **кніг**-а*;
* вытворную (падзельную), у якой ёсць корань і афіксы словаўтварэння: стал-іц**-а, **за-столь-н**-ы*.

Аснова лічыцца вытворнай, калі існуе невытворная з тым самым коранем (стал-ов**-ы — **стол) ці вытворная з іншай афіксацыяй (ёл-к**-а — **ель-нік** — **ял-ов**-ы*). Суадносная невытворная аснова называецца звязанай. Страта сувязі з невытворнай або звязанай асновай вядзе да апрошчання (*заўтра* з *за-утра*, *рубель* з *руб-ель*). У вытворнай аснове выдзяляюць утваральную. Невытворная ўтваральная аснова з’яўляецца першаснай, утвораная ад першаснай — другасная, наступная — аснова трэцяй ступені і г.д.: *дарог-а — дарожн-ы — падарожн-ы — падарожніча-ць — спадарожніча-ць*.

## Суплетыўныя асновы

Сустракаюцца выпадкі, калі суадносныя граматычныя формы маюць розныя асновы (*я — мяне, мне, мною*). Такія асновы называюцца суплетыўнымі. Суплетывізм — адзін са сродкаў утварэння пэўных формаў слова, напрыклад склону (*мы — нас*), ліку (*чалавек — людзі*), ступені параўнання (*добры — лепшы*), трывання (*класціся — легчы, браць — узяць*). Суплетывізм асноў характэрны для назоўнікаў, займеннікаў, прыслоўяў, дзеясловаў.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* *Шакун Л. М.* Словаўтварэнне. — Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* *Шуба П. П.* Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. — Мінск, 1987.
# Словазмяненне

Утварэнне словаформ ад іспанскай (ці партугальскай) лексемы са значэннем «кот». Сінім банцікам абазначаны кот (мужчынскі род), ружовым — кошка (жаночы род)
**Словазмяне́нне** — утварэнне словаформ той жа лексемы з рознымі граматычнымі значэннямі.
Марфемы, з дапамогаю якіх ажыццяўляецца словазмяненне, называюцца *фле́ксіямі* (лац.: flexio — «згінанне», «пераход голасу»).

Асобнымі выпадкамі словазмянення з'яўляюцца скланенне па склонах (*рука-рукі-руцэ*…), спражэнне па асобах (*іду-ідзеш-ідзе*…), змяненне па родах, часах і іншых граматычных катэгорыях. Мноства словаформ аднае лексемы ўтварае словазмяняльную парадыгму.

Словазмяненне проціпастаўляецца *словаўтварэнню*.

## Гл. таксама

* Узроўні мовы
* Словаўтварэнне
# Часціца (часціна мовы)

**Часці́ца** — службовая часціна мовы, якая выражае дадатковыя сэнсавыя, мадальныя і эмацыянальна-экспрэсіўныя адценні слоў, словазлучэнняў і сказаў. Часціцы далучаюцца да пэўных кампанентаў сказа (слоў, словазлучэнняў) ці ўсяго выказвання.

Часціцы не маюць намінатыўнай функцыі і адлаведных граматычных катэгорый, не ўжываюцца самастойна, не з’яўляюцца членамі сказа. Толькі ў дыялогу некаторыя часціцы (*ага, але, вось, так* і інш.) набываюць значэнне слоў-сказаў: *«Зразумеў, сынок? — **Так**!» — ціха адказаў Андрэй* (Э. Самуйлёнак).

У ролі часціц могуць ужываюцца прыслоўі, займеннікі, дзеясловы, злучнікі.

## Класіфікацыя

Паводле структуры часціцы падзяляюцца на:

* простыя: *амаль, толькі, хіба*;
* састаўныя: *ну і, што за, дзе там*.

Паводле паходжання адрозніваюць часціцы:

* невытворныя — не суадносяцца з самастойнымі часцінамі мовы: *а, але, і*;
* вытворныя — узніклі на аснове іншых часцін мовы: *проста, выключна, такі*.

Паводле ўтваральнай функцыі часціцы бываюць:

* словаўтваральныя: *абы, не, ні*;
* формаўтваральныя: *б, бы, бадай*.

Паводле месца ў сінтаксічных канструкцыях часціцы падзяляюць на:

* прэпазіцыйныя: *ну, ці, ні*;
* постпазіцыйныя: *жа, ж, б*;
* са свабодным месцапалажэннем: *вунь, нават, ужо*.

У адпаведнасці з функцыянальным прызначэннем падзяляюцца на некалькі разрадаў:

* сэнсавыя часціцы, якія выражаюць дадатковыя сэнсавыя адценні:
	+ указальныя: *вось, вунь, гэта*;
	+ аэначальна-ўдакладняльныя: *амаль, іменна, менавіта, проста, прыблізна, сапраўды, якраз*;
	+ вылучальна-абмежавальныя: *абы толькі, выключна, ледзь, толькі, хаця бы, чуць*;
* мадальныя і мадальна-валявыя часціцы:
	+ сцвярджальныя: *так, але, ага, ну*;
	+ адмоўныя: *не, ні, ані*;
	+ пытальныя: *ці, хіба, няўжо, ану*;
	+ параўнальныя: *быццам, нібы, як быццам*;
* эмацыянальна-экспрэсіўныя часціцы:
	+ клічныя: *бач, вось дык, што за, ну і, як*;
	+ узмацняльныя: *аж (ажно), вельмі, досыць, дужа, жа (ж), нават, усё*;
* структураўтваральныя часціцы, з дапамогай якіх утвараюцца новыя словы або формы адпаведных слоў: *бы, няхай (хай), давай (давайце), -ся (-ца, -цца)*.

## Крыніцы
# Укіё-э

Паўднёвы вецер. Ясны дзень (Чырвоная Фудзі) — гравюра з серыі «Трыццаць шэсць відаў Фудзі»
Тасюсай Сяраку, акцёр тэатра кабукі *Атані Анідзі* ў ролі служкі *Эдахея*, 1794 год
**Укіё-э** — кірунак у выяўленчым мастацтве Японіі, які атрымаў развіццё з перыяду Эда. Слова *укіё*, літаральнае перакладаецца як «свет, які плыве», з'яўляецца амафонам да будысцкага тэрміну «свет смутку», але запісваецца іншымі іерогліфамі.

Гравюры ў стылі укіё-э - асноўны від ксілаграфіі ў Японіі. Гэтая форма мастацтва стала папулярнай ў гарадской культуры Эда (сучасны Токіа) ў другой палове XVII стагоддзя.

Заснавальнікам укіё-э лічыцца японскі жывапісец і графік Хісікава Маранобу.

Першапачаткова гравюры былі чорна-белымі — выкарыстоўвалася толькі туш, з пачатку XVIII стагоддзя некаторыя працы затым размалёўвалі ўручную з дапамогай пэндзля. У XVIII стагоддзі Судзукі Харунобу ўкараніў тэхніку шматколернага друку для вырабу нісікі-э («парчовыя малюнкі»).

Гравюры укіё-э былі даступныя па цане з-за магчымасці іх масавай вытворчасці. Яны прызначаліся ў асноўным для гарадскіх жыхароў, якія не маглі дазволіць сабе выдаткаваць грошы на карціны.

Для укіё-э характэрныя карціны штодзённага жыцця, сугучныя гарадской літаратуры гэтага перыяду. На гравюрах маляваліся гейшы, барцы сумо і папулярныя акцёры тэатра кабукі (якуся-э). Пазней стала папулярнай пейзажная гравюра.

## Мастакі

* Анда Хіросігэ

## Літаратура

* Forrer, Matthi, Willem R. van Gulik, Jack Hillier A Sheaf of Japanese Papers, The Hague, Society for Japanese Arts and Crafts, 1979. ISBN 90-70265-71-0
* Kaempfer, H. M. (ed.), Ukiyo-e Studies and Pleasures, A Collection of Essays on the Art of Japanese Prints, The Hague, Society for Japanese Arts and Crafts, 1978. ISBN 90-70216-01-9
* Lambourne, Lionel. Japonisme: Cultural Crossings Between Japan and the West. London, New York: Phaidon Press, 2005. ISBN 0-7148-4105-6

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Укіё-э