# Прыметнік

**Прыме́тнік** — самастойная часціна мовы, якая абазначае якасць, уласцівасць або прыналежнасць прадмета і адказвае на пытанне «*які?*», «*якая?*», «*якое?*», «*якія?*», «*чый?*». Форма прыметніка залежыць ад назоўніка, да якога ён адносіцца. У беларускай мове прыметнікі змяняюцца па родах, склонах і ліках. У сказе прыметнік можа быць азначэннем, выказнікам або іменнай часткай выказніка.

## У беларускай мове

### Разрады прыметнікаў

Паводле значэння і граматычных уласцівасцей існуе тры **разрады** прыметнікаў: якасныя, адносныя і прыналежныя.

#### Якасныя прыметнікі

Абазначаюць прымету, якую можна мець у большай ці меншай ступені. Адказваюць на пытанне «*які?*».
Як правіла, якасныя прыметнікі маюць наступныя ўласцівасці:

* утвараюць ступені параўнання: *цікавы, цікавейшы, больш цікавы, менш цікавы, найцікавейшы, самы цікавы, найбольш цікавы*;
* маюць формы ацэнкі: *вялікі* — *велікаваты*, *вялізны*;
* могуць утвараць антанімічныя пары слоў: *добры — кепскі, дурны — разумны*;
* спалучаюцца з прыслоўямі меры і ступені *вельмі* (і яго сінонімамі *надта, дужа*), *занадта*, *зусім*: *вельмі вялікі*, *занадта прыгожы*, *надзвычай разумны*;
* з якасных прыметнікаў можна ўтварыць:
	+ складаны прыметнік шляхам паўтарэння: *смачны-смачны*, *вялікі-вялікі*;
	+ аднакарэнны прыметнік з прыстаўкай *не-*: *недурны*, *непрыгожы*;
* бываюць вытворныя і невытворныя: *радасць — радасны, белы*.

Некаторыя якасныя прыметнікі не задавальняюць усім прыведзеным прыметам. Напрыклад, прыметнікі *босы*, *барадаты*, *вусаты* не маюць ступеней параўнання, а прыметнікі *крохкі*, *ліпкі* не маюць ацэначных форм.

У якасных прыметнікаў можа быць дзве формы: поўная (*дужы*, *вясёлы*, *ра́ды*, *лю́бы*) і кароткая (*дуж*, *весел*, *рад*, *люб*). Поўная форма змяняецца па ліках, родах і склонах. У сказе кароткая форма якасных прыметнікаў ужываецца як выказнік. Поўная ж бывае як азначэннем, так і выказнікам. Некаторыя якасныя прыметнікі ў сучаснай мове ўжываюцца толькі ў поўнай форме (напрыклад, *моцны*, хоць у старабеларускіх тэкстах сустракаецца форма *моцан*). Іншыя наадварот часцей ужываюцца ў кароткай форме (*рад, здацен, павінен, патрэбен*).

##### Ступені параўнання

У сучаснай беларускай мове якасныя прыметнікі ўтвараюць дзве ступені параўнання: вышэйшую і найвышэйшую. Формы ступеней параўнання бываюць простыя і складаныя.

* **Вышэйшая ступень** паказвае, што якасць у аднаго прадмета (прадметаў) праяўлена мацней, чым у другога прадмета (прадметаў) (*леў **большы** за ваўка*), ці чым у таго ж прадмета (прадметаў) у іншы час (*надалей буду **разумнейшы).
	+ **Простыя формы** вышэйшай ступені ўтвараюцца ад асновы ці кораня якасных прыметнікаў з дапамогаю суфіксаў *-ейш-*, *-эйш-* і адпаведных канчаткаў. Пры гэтым у некаторых выпадках назіраецца чаргаванне канцавых зычных утваральных асноў. У асобных выпадках простая форма ўтвараецца ад іншае асновы: *добры* — *лепшы*, *дрэнны* — *горшы*, *вялікі* — *большы*, *малы* — *меншы*.
	+ **Складаныя формы** вышэйшай ступені ўтвараюцца далучэннем да прыметніка слоў *больш* (*болей*), *менш* (*меней*).
* **Найвышэйшая ступень** паказвае, што якасць праяўляецца ў прадмеце найбольш ці найменш у параўнанні з іншымі прадметамі той жа групы (наймацнейшы** футбаліст у нашай камандзе*, найлепшы** хірург у краіне*).
	+ **Простыя формы** найвышэйшай ступені ўтвараюцца далучэннем прыстаўкі *най-* да простых форм вышэйшай ступені: *шырэйшы* — *найшырэйшы*, *лепшы* — *найлепшы*.
	+ **Складаныя формы** найвышэйшай ступені ўтвараюцца далучэннем займенніка *са́мы* ці прыслоўяў *найбольш*, *найменш* да якасных прыметнікаў.

У выпадку, калі ступень параўнання выражаецца не адным словам, а некалькімі (*больш разумны, самы прыгожы*), кажуць пра **складаную** ці **аналітычнуюформу**. Калі ступень параўнання выражаецца адным словам, форма называецца **простаю**, ці **сінтэтычнаю**.
Прыметнікі, якія не адносяцца да якасных, не маюць ні вышэйшае, ні найвышэйшае ступені.

Параўнанне форм ступеней параўнання ў беларускай і рускай мовах| Ступень параўнання
  | Беларуская
 | Руская
 |
| --- | --- | --- |
| Вышэйшая
  | Простая
  | разумнейшы (за каго-н., чым хто-н.)
  | умнее (кого-н., чем кто-н.)
  |
| Складаныя
  | больш разумны (чым хто-н.)
  | более умный (чем кто-н.)
  |
| Найвышэйшая
  | Простая
  | найразумнейшы
  | умнейший наиумнейший
  |
| Складаныя
  | найбольш разумны самы разумны (разумнейшы за ўсіх) (разумнейшы чым хто)
  | наиболее умный самый умный (умнее всех) (умнее чем кто-либо)
  |

#### Адносныя прыметнікі

Адносныя прыметнікі выражаюць адносіны прадмета да іншага прадмета (*дзвярны*), матерыялу (*жалезны*), дзеяння (*пральны*, *драбільны*), прызначэння прадмета (*пісьмовы*, *службовы*), часу (*студзеньскі*), месца (*мінскі*), адзінкі вымярэння (*пяцігадовы, двухпавярховы, кілаграмовы*) і г. д.

Адносныя прыметнікі маюць толькі поўную форму, не маюць ступеней параўнання і форм ацэнкі, не спалучаюцца з прыслоўямі меры (*вельмі*, *занадта* і пад.), не маюць антонімаў, бываюць толькі вытворныя (*навука — навуковы*).

#### Прыналежныя прыметнікі

Прыналежныя прыметнікі абазначаюць прыналежнасць прадмета жывой істоце ці асобе (*бацькаў*, *Міколкаў*, *сястрын*, *Любін*). Адказваюць на пытанне «*чый?*».

Прыналежныя прыметнікі ўтвараюцца:

* ад назоўнікаў мужчынскага роду з дапамогаю суфіксаў *-оў*, *-аў*, *-еў*, *-ёў*: *леснікоў*, *татаў*, *братаў*, *карасёў*, *Толеў*;
* ад назоўнікаў жаночага роду з дапамогай суфіксаў *-ін*, *-ын*: *мамін*, *Аленін*, *сястрын*, *ластаўчын*.

Прыналежныя прыметнікі ўжываюцца пераважна ў кароткай форме, не маюць ступеней параўнання, не спалучаюцца з прыслоўямі меры (*вельмі*, *зусім*, *занадта* і пад.), не маюць антонімаў.

#### Агульныя звесткі

Межы лексіка-граматычных разрадаў прыметнікаў рухомыя. Так, прыналежныя і адносныя прыметнікі могуць набываць значэнне якасных: *сабачы хвост* (прыналежны), *сабачая стая* (адносны), *сабачае жыццё* (якасны).

### Скланенне

Прыметнікі змяняюцца па родах, ліках, склонах (акрамя кароткіх формаў) у залежнасці ад роду, ліку, склону назоўнікаў да якіх яны дапасуюцца.

Паводле склонавых формаў падзяляюцца на тры тыпы скланення:

* ад’ектыўнае (поўныя формы адносных і якасных прыметнікаў),
* змешанае (прыналежныя прыметнікі, якія ў назоўным і вінавальным склонах маюць кароткую, а ва ўсіх астатніх склонах — поўную форму),
* нулявое (нязменныя прыметнікі — *касцюм бэж*).

### Утварэнне

Прыметнікі ўтвараюцца наступнымі спосабамі:

* афіксальны:
	+ суфіксальны: *пчаліны*,
	+ прэфіксальны: *антываенны*,
	+ прэфіксальна-суфіксальны: *міжвідавы*;
* асноваскладанне: *марозаўстойлівы*;
* асноваскладанне ў спалучэнні з суфіксацыяй: *дробназярністы*;
* зрашчэнне кампанентаў: *вышэйпамянёны*.

## Зноскі

## Літаратура

* *Шуба П. П.* Прыметнік // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэдакцыяй А. Я. Міхневіча. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — С. 434—436. — 653, [1] с. : іл., партр., факсім. ; 27 см. — Бібліяграфія ў канцы артыкулаў. — 10000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
* *Адамовіч Я. М., Акаловіч Л. А. і інш.* Беларуская мова. У дзвюх частках. Частка 1. — Мінск: Вышэйшая школа, 1998. — С. 184—205.