# Запазычанне

**Запазы́чанне** — лексічны, марфалагічны, фанетычны і іншы сродак пэўнай мовы, што перайшоў з іншых моў у выніку моўнага ўзаемадзеяння.

Запазычанні абумоўлены сацыяльна-эканамічнымі, дзяржаўна-палітычнымі і культурнымі зносінамі паміж народамі. Яны пранікаюць непасрэдна з моў-крыніц і праз пасрэдніцтва іншых моў вусным (размоўныя кантакты) і пісьмовым (кнігі, афіцыйныя дакументы, перапіска) шляхам. Найбольш актыўна праяўляюцца ў галіне слоўнікавага складу. Запазычынні падпарадкоўваюцца законам фанетыкі, граматыкі, правілам словаўтварэння і семантычнай сістэмы мовы-рэцэптара.

## Прычыны запазычанняў

Прычыны запазычаных слоў могуць быць знешнія (пазамоўныя) і ўласна моўныя.

### Знешнія прычыны

Да знешніх адносіцца палітычны, гандлёва-эканамічны, прамысловы ўплыў аднаго народа на другі.

### Уласна моўныя прычыны

Уласна моўныя прычыны запазычанняў:

* патрэба ў называнні новых паняццяў, з’яў, прадметаў (*лагістыка* ад англ.: logistics ‘комплексная сістэма арганізацыі працэсу руху тавару ад вытворцы да пакупніка’; *спам* ад англ.: spam ‘масавая рассылка рэкламных аб’яў па электроннай пошце’);
* неабходнасць удакладніць, дэталізаваць пэўнае паняцце (*саміт* ад англ.: summit ‘тып афіцыйнай сустрэчы або нарады кіраўнікоў дзяржаў’; *снукер* ад англ.: snooker ‘від більярда, у якім выкарыстоўваюцца 15 чырвоных шароў і 6 іншых колераў, якія трэба забіць у лузы більярднага стала ў пэўным парадку’);
* тэндэнцыя ў мове да замены неаднаслоўных, апісальных або складаных найменняў аднаслоўнымі (*аўтарскае права* — *капірайт* ад англ.: copyright; *велічыня пастаянная* — *канстанта* ад лац.: constan, -ntis ‘нязменны, пастаянны’);
* адсутнасць дакладнага наймення ў роднай мове (*віртуальны, дайджэст, інвестар, спічрайтар, спонсар, спрэй* і іншыя);
* патрэба ў адпаведным стылістычным эфекце (*сек’юрыці* замест *ахоўнік*; *бойфрэнд* замест *хлопец-сябар*; *прэзент* замест *падарунак*);
* неабходнасць выражэння пазітыўных або негатыўных адценняў (параўнаем: *піўная* і *паб*, *пракат машын* і *фірма аўта-рэнтал* і іншыя).

## Класіфікацыя

### Паводле ступені асіміляцыі

Паводле ступені асіміляцыі падзяляюцца на:

* цалкам асвоеныя — словы, у фанетыка-марфалагічным афармленні і семантыцы якіх не застаецца нічога, што паказвала б на іх іншамоўнае паходжанне: бел. *блакітны, булка, дзірван, салата, школа* і інш.;
* часткова асвоеныя (экзатызмы) — словы і выразы, якія запазычаны з іншых моў, адлюстроўваюць паняцці з жыцця іншых народаў і ўжываюцца з мэтай надаць маўленню своеасаблівы мясцовы каларыт: *лаваш, меджліс, пані, франк, хурал, чалма, янычар*.

Асобны разрад запазычанняў складаюць варварызмы, якія ў адрозненне ад экзатызмаў амаль заўсёды знаходзяцца па-за літаратурнай мовай і не адлюстроўваюцца ў слоўніках. Звычайна варварызмы выкарыстоўваюцца пры апісанні чужаземных звычаяў, побыту, нораваў, для стварэння мясцовага каларыту. Яны могуць надаваць гумарыстычнае, іранічнае, сатырычнае або ўзвышанае гучанне тэксту:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Дзякую, дзякую, вашэці. Проша са мною клопату не рабіць
Я. Купала |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | На Шчары,
 Нарачы, На Свіцязі Схаўрусіць хай з салам алей кум. Татары! Множцеся й пладзіцеся, Вы нашыя. Салям алейкум!Р. Барадулін |  |

### Паводле крыніцы

Лексічныя запазычанні бываюць:

* прамыя (непасрэдныя), калі слова прыйшло да нас непасрэдна з мовы-крыніцы (*ваенрук, глушыцель* — з рускай; *здрада, моц* — з польскай);
* ускосныя (апасродкаваныя), калі слова пранікла ў мову праз мову-пасрэдніцу (*бавоўна* — праз польскую з чэшскай, *табар* — праз венгерскую, польскую з цюркскай).

### Паводле паходжання

Іншамоўныя словы звычайна захоўваюць характэрныя рысы тых моў, з якіх яны запазычаны, таму іх можна адрозніць ад беларускіх паводле паходжання. У сучаснай беларускай мове прадстаўлены:

* грэцызмы: *арыфметыка, афарызм, граматыка, метафара, філасофія, гіпотэза, акіян, дэльфін, электрон, тэарэма, палітыка, тэрмас*;
* лацінізмы: *акцыя, ангіна, дырэктар, калега, камедыя, абарыген, асіміляцыя, дэфіс, легенда, глобус, экватар, экзамен, лекцыя, сінус*;
* англіцызмы: *біфштэкс, блок, гольф, клуб, лорд, трамвай, бокс, футбол, мітынг, бізнес, дызайн, джынсы, джэм, джунглі, супермен, дэфолт, офіс, холдынг, інтэрнэт, слэнг, хот-дог*;
* германізмы: *гандаль, друк, кафля, кошт, фальш, цэнтнер, ланцуг, ліхтар, шпіль, штурм, штаб, дах, бутэрброд, паштэт, вага*;
* галіцызмы: *авангард, афіша, балет, вадэвіль, кіно, салон, адэкалон, кулон, парасон, вуаль, вернісаж, ваяж, батальён, авеню, альянс*;
* італьянізмы: *аперэта, маэстра, опера, саната, макарона, карнавал*;
* запазычанні з іспанскай мовы: *какава, кавалькада, эмбарга, эстрада*;
* запазычанні з нідэрландскай мовы: *боцман, гавань, матрос, рэйд, трум, шторм, штурман*;
* цюркізмы: *алмаз, аршын, атаман, курган, тавар, аркан, таракан, бархан, балык, халва, халат, сарафан, шашлык, парча*;
* япанізмы: *васабі, сушы, дайкон, кімано, самурай, гейша, ікебана, арыгамі, цунамі, хоку, гадзіла*;
* кітаізмы: *чай, жэньшэнь, байхавы*;
* літуанізмы: *венцер, дойлід, клуня, крупеня, твань, пуня, мянташка, гірса, ёўня*;
* стараславянізмы: *акаянны, уладыка, чало, абраз, благаславенне, вобраз, дзяржава, лік (твар), неба, скрыжалі, улада*;
* русізмы: *ачаг, вопыт, вучоны, упраўленне, балалайка, распашонка, балванка, загатоўка, агнямёт, савет, бальшавік, ваенрук, прараб, прафарг*;
* украінізмы: *бандура, боршч, бублік, шкаляр, варэнікі, гапак, забабоны, плюгавы, чубаты*;
* паланізмы: *вантробы, дашчэнту, змрок, кавадла, хлопец, вяндліна, клёцкі, ксёндз, касцёл, літасць, цнота, апантаны, парэнчы, рахунак, утрапёны, енчыць*.

## Прыметы запазычаных слоў

Запазычаныя словы маюць свае прыметы:

* граматычная нязменнасць некаторых слоў: *паліто, кашнэ, кіно, метро*;
* наяўнасць спалучэнняў зычных *дл, тл, шп, шт, хт, кс, пс, мв, мп*: *вяндліна, тлусты, шпіль, штам, шыхта, лексіка, псіхіка, сімвал, сімптом*;
* наяўнасць спалучэнняў *бю, вю, кю, мю, пю, фю* ў корані: *бюджэт, гравюра, кювет, пюрэ, фюзеляж*;
* наяўнасць заднеязычных гукаў [γ], [к], [х] перад галоснымі: *агент, келіх, схема, Гюго, Хельсінкі*;
* наяўнасць спалучэнняў *аж, яж, ён, ёр, эт, ус, ум, іс, ос, ас, оз, ёз, ак, ал, ык* у канцы слова: *віраж, ваяж, медальён, сапёр, сілуэт, косінус, акварыум, тэзіс, хаос, тэрмас, гіпноз, кур’ёз, кішлак, аксакал, шашлык*;
* наяўнасць спалучэнняў галосных гукаў паміж зычнымі ў розных частках слова: *ідэал, сеанс, дуэт, гуаш, мініяцюра, дыяспара, кансіліум*;
* наяўнасць спалучэнняў *лье, лья* ў сярэдзіне слова: *альянс, барэльеф*;
* наяўнасць спалучэнняў *ант, анп, анс, онс, ент, энт, янт, унак*: *авантура, аванпост, аванс, анонс, абанемент, інцыдэнт, брыльянт, рахунак*;
* наяўнасць канцавых націскных галосных: *філе, дражэ, журы, пано, кафэ*;
* наяўнасць у слове гука [ф]: *фактар, факт, фунт, фізіка*;
* наяўнасць спалучэнняў пачатковых галосных *аа, ау, аэ*: *аазіс, аул, аульны, аэрадынаміка*;
* наяўнасць этымалагічна пачатковых гукаў [а], [э], [о]: *армяк, атам, эра, эпоха, опера*;
* наяўнасць спалучэнняў *дэ, ды, тэ, ты*: *дэтэктыў, дыверсія, тэарэма, тыгр*;
* наяўнасць гука [ц] на месцы ўсходнеславянскага [ч]: *моц, цуд*;
* наяўнасць сінгарманізму галосных гукаў (паўтор аднаго і таго ж галоснага): *саранча, барабан, кішміш, урук*;
* наяўнасць прыставак *архі-, контр-, рэ-, дэ-, дэз-, дыс-*: *архіепіскап, контратака, рэканструкцыя, дэмабілізацыя, дыслакацыя, дэзынфармацыя*;
* наяўнасць суфіксаў *-ізм-(-ызм-), -іст-(-ыст-), -ір-(-ыр-), -ізн-(-ызн-)* і інш.: *сацыялізм, дэмакратызм, анархіст, манціраваць*;
* цвёрдасць зычных перад [э]: *сэнс, мэбля, пэндзаль*;
* наяўнасць спалучэнняў *ен (эн), ён (он), ян (ан)* на месцы насавых гукаў: *енчыць, парэнчы, ксёндз, наконт, паляндвіца, апантаны* і інш.

## Асваенне лексічных запазычанняў

Пры лексічным запазычванні адбываецца не механічны пераход слова з адной мовы ў другую, а, па сутнасці, узнікненне новага слова на аснове чужога матэрыялу ў выніку яго графічнага, фанетычнага, граматычнага і семантычнага асваення.

### Графічнае асваенне

Графічнае асваенне іншамоўнага слова прадугледжвае перадачу запазычанага слова сродкамі беларускай графікі: руск.: щёлочь — бел.: шчолач, польск.: moc — бел.: моц.

### Фанетычнае асваенне

Фанетычнае асваенне іншамоўнага слова прадугледжвае асваенне гукавога складу слова згодна з нормамі беларускай фанетыкі: руск.: декабрист — бел.: дзекабрыст, польск.: kochać — бел.: кахаць.

### Граматычнае асваенне

Граматычнае асваенне іншамоўнага слова прадугледжвае адаптацыю запазычанага слова да граматычнай сістэмы беларускай мовы: ням.: das Dach (ніякі род) — бел.: дах (мужчынскі род), англ.: beefsteaks (множны лік) — бел.: біфштэкс (адзіночны лік), лац.: biceps (прыметнік ‘двухгаловы’) — бел.: біцэпс (назоўнік ‘цягліца пляча’), фр.: à jour — бел.: ажур (з’ява лексікалізацыі).

### Семантычнае асваенне

Семантычнае асваенне іншамоўнага слова прадугледжвае захаванне або змяненне (звужэнне або пашырэнне) значэння слова: польск.: dratwa — бел.: дратва ‘нітка для шыцця абутку’, ням.: der Maler ‘жывапісец’ — бел.: маляр ‘рабочы па афарбоўцы памяшканняў, будынкаў’, ням.: die Börse ‘кашалёк; установа для заключэння фінансавых і камерцыйных дамоў з каштоўнымі паперамі; будынак, дзе размешчана такая ўстанова’ — бел.: біржа ‘ўстанова для заключэння фінансавых і камерцыйных дамоў з каштоўнымі паперамі; будынак, дзе размешчана такая ўстанова’ і інш..

## Калькаванне

Асаблівым выпадкам запазычанняў з’яўляецца калькаванне — утварэнне новых слоў на базе беларускіх каранёў і афіксаў, але паводле структурных схем, уласцівых іншым мовам (англ.: skyscraper — руск.: небоскрёб — бел.: хмарачос). У сучаснай беларускай літаратурнай мове прадстаўлены калькі са слоў грэчаскай (*alphobetos — азбука; biographia — жыццеапісанне; orthographia — правапіс*), лацінскай (*agricultura — земляробства, declinatio — схільнасць; hidrogenium — вадарод*), французскай (*circonstance — абставіны; impression — уражанне; journal — дзённік*), нямецкай (*augenscheinlich — відавочны; aussehen — выглядаць; Einheit — адзінства*), рускай (*воспитатель — выхавацель; единоличник — аднаасобнік; противоположный — процілеглы*) і іншых моў. Калькавацца могуць не толькі асобныя словы, але і цэлыя выразы (англ.: public relations — *сувязі з грамадскасцю*, англ.: root segment — *каранёвы каталог* і інш.).

## Інтэрнацыяналізмы

Інтэрнацыяналізмы — словы, якія паходзяць з адной першакрыніцы і ўжываюцца ў трох і больш роднасных і няроднасных мовах з аднолькавым або блізкім значэннем (англ.: molecule, ням.: das Molekül, фр.: molécule, бел.: малекула). Такія словы, як правіла, не маюць дакладных адпаведнікаў у нацыянальных мовах. Інтэрнацыяналізмы — гэта пераважна тэрміны з вобласці навукі і тэхнікі (*логіка, космас, тэлескоп, геаметрыя*), грамадска-палітычнага жыцця (*канстытуцыя, рэвалюцыя, дыктатура, адміністрацыя*), эканомікі (*банк, імпарт, крэдыт, працэнт*), літаратуры і мастацтва (*анапест, навела, драма, опера*) і інш.

## У беларускай мове

У XIV—XVIII стагоддзях у беларускую мову трапілі многія паланізмы (*відэлец, маёнтак*) і пераважна праз польскае пасрэдніцтва — германізмы (*дах, ланцуг*) і лацінізмы (*градус, апарат*). Ад старажытнасці беларускай мове вядомы літуанізмы (*клуня, свіран*), цюркізмы (*аркан, торба*), грэцызмы (*астраномія, эпіграма*), чэшскія (*праца, мешчанін*), французскія (*марш, тарыф*), італьянскія (*канцэрт, лютня*) і іншыя запазычанні.

У наш час іншамоўная лексіка трапляе ў беларускую ў асноўным праз рускую мову. Значную частку слоўнікавага складу беларускай мовы ўтвараюць інтэрнацыяналізмы. У сваю чаргу беларуская мова таксама паўплывала на суседнія: польскую (*krynica* — крыніца), літоўскую (*kroupa* — крупы) і інш. У меншай ступені запазычанні характэрны для граматыкі і фанетыкі. Асаблівая інтэнсіфікацыя запазычанняў назіраецца пры двухмоўі.

## Гл. таксама

* Беларуская лексіка
* Моўны пурызм
* Памылковыя сябры перакладчыка
* Пераклад

## Зноскі