Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фанетычная транскрыпцыя

**Фанетычная транскрыпцыя** (ад лац.: trans праз, перад і лац.: scriptio пісьмо, пісанне, літаральна — перапісванне), спецыяльная сістэма запісу гукаў, якая выкарыстоўваецца пры апісанні фанетычных з’яваў.

Неабходнасць увядзення такой сістэмы выклікана вялікай разнастайнасцю гукаў у мовах сукупна з неабходнасцю з максімальнай дакладнасцю перадаваць вымаўленне на пісьме, а таксама тым, што звычайнае арфаграфічнае пісьмо не прыстасаванае да выканання такой задачы.

Фанетычная транскрыпцыя грунтуецца на наступных прынцыпах:

* кожная яе літара павінна азначаць гук; у ёй не павінна быць літар, якія б не азначалі ў ёй гукаў;
* кожная літара павінна заўсёды азначаць адзін і той самы гук;
* кожная літара павінна азначаць толькі адзін гук, а не спалучэнне гукаў.

У аснове ф.т. можа ляжаць хоць-які алфавіт (напр., у аснове беларускай ф.т. ляжыць беларуская кірыліца), або сукупнасць літар розных алфавітаў, з магчымым выкарыстаннем дыякрытычных знакаў. Але літары, якія не адпавядаюць прынцыпам ф.т., выкарыстоўвацца не могуць (напр., у ф.т. на аснове кірыліцы нельга выкарыстаць літары «е», «ё», «ю», «я»).

## Гл. таксама

* Міжнародны фанетычны алфавіт (IPA)
* Беларуская фанетычная транскрыпцыя
* Арфаэпічны слоўнік беларускай мовы

## Літаратура

* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
# Міжнародны фанетычны алфавіт

**Міжнародны фанетычны алфавіт — МФА** (англ.: International phonetic alphabet — IPA, фр.: Alphabet phonétique international — API) — сістэма фанетычнай транскрыпцыі, адзінай для ўсіх моў свету, створаная на аснове лацінскага алфавіту і кантраляваная Міжнароднай фанетычнай асацыяцыяй. Кожнаму гуку маўлення, незалежна ад мовы, адпавядае знак або камбінацыя знакаў МФА.

Сістэма ў пачатковай форме існуе з 1886, ва ўніфікаванай — з 1888. Вялікія дапаўненні і змяненні МФА былі зробленыя ў 1900, 1932, 1989, а дробныя — у 1993 і 2005. У 1990 былі прынятыя Пашырэнні МФА для апісання дэфектнага маўлення.

## Літаратура

* Афіцыйныя матэрыялы Міжн. фанетычнай асацыяцыі. — Афіцыйная пляцоўка ў Сеціве Архівавана 19 снежня 2008..

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Міжнародны фанетычны алфавіт

**Галосныя**Гл. таксама: МФА

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Пярэднія** | **Ненапруж. пярэднія** | **Сярэднія** | **Ненапруж. заднія** | **Заднія** |
| **Верхнія** |

|  |
| --- |
|

i • y

ɨ • ʉ

ɯ • u

ɪ • ʏ
• ʊ

e • ø

ɘ • ɵ

ɤ • o

ə

ɛ • œ

ɜ • ɞ

ʌ • ɔ

æ

ɐ

a • ɶ

ɑ • ɒ |

 |
| **Ненапруж. верхнія** |
| **Сяр.-верхнія** |
| **Сярэднія** |
| **Сяр.-ніжнія** |
| **Ненапруж. ніжнія** |
| **Ніжнія** |

*Калі сімвалы стаяць у парах, то правы з іх
 пазначае агублены галосны.*
# Кітайцы

| Кітайцы |
| --- |
|  |
| Саманазва | *漢族* або *汉族* |
| Рассяленне | 1 229 065 тыс. у КНР,, 22 652 тыс. Кітайскай рэспубліцы |
| Этнічныя мовы | кітайская |
| Рэлігія | культ продкаў, будызм, даасізм, канфуцыянства |
| Уваходзіць у | Сіна-Тыбецкія народы[d] |
| Роднасныя народы |
тыбетцы, бірманцы, качыны, бай |

**Кіта́йцы** (кіт. *漢族* або *汉族* «хань») — найбуйнейшы па колькасці народ на Зямлі (19 % агульнага насельніцтва), найбуйнейшая этнічная група Кітайскай Народнай Рэспублікі (1 229 065 тыс., 91,5 % ад усяго насельніцтва ў 2012 г.) і Кітайскай рэспублікі (22 652 тыс. чал., 98 % ад усяго насельніцтва ў 2012 г.). Буйныя групы кітайцаў таксама жывуць у іншых краінах — Сінгапуры, Малайзіі, Таіландзе, ЗША, Канадзе, Аўстраліі, Інданезіі, Філіпінах і г. д.

## Этымалогія

Слова Хань бярэ пачатак ад дынастыі Хань, якая змяніла дынастыю Цынь, якой удалося аб’яднаць увесь Кітай. Назва дынастыі паходзіць ад назвы ракі Ханьшу ў цэнтральнай частцы Кітая, у якой жылі заснавальнікі дынастыі Хань. Таксама гэта слова ў Старажытным Кітаі, асабліва ў класічнай кітайскай літаратуры, можа азначаць Млечны шлях, бо самі ханьцы звалі сваю краіну Нябеснай ракой або Паднябеснай.

У часы праўлення дынастый Цынь і Хань плямёны, якія засялялі Кітай, пачалі адчуваць сябе часткай адзінага народу. Акрамя таго, час праўлення дынастыі Хань лічыцца найвышэйшым пунктам росквіту старажытнакітайскай цывілізацыі. У гэты час яе ўплыў распаўсюдзіўся на Цэнтральную і Паўночна-Усходнюю Азію, а па тэрыторыі і насельніцтву Старажытны Кітай мог супернічаць з Рымскай імперыяй.

Назвы Кітай і кітайцы ў Еўропе распаўсюдзіліся ў познім сярэднявеччы, паходзілі ад наймення племені кіданяў.

## Кітайцы на Беларусі

На Беларусі кітайцы з’явіліся ў пачатку XX ст. у выніку інтэрніравання ў гады Руска-японскай вайны. У 1926 г. у БССР налічвалася 119 кітайцаў, прычым 58 з іх жылі ў Віцебскай акрузе. У 1928 г. у наваколлях Віцебска была створана кітайская сельскагаспадарчая арцель (пазней калгас). Кітайцы прымалі ўдзел у Віцебскім патрыятычным падполлі падчас II сусветнай вайны.

У сучаснай Беларусі кітайцы — малая этнічная група, аднак іх колькасць стала расце. Калі ў 1999 г. іх налічвалася 75 чал., то ў 2009 г. — 1642 чал.

## Выбітныя кітайцы

* Маа Цзэдун
* Канфуцый
* Сунь Ятсен
* Цынь Шыхуан-дзі

## Гл. таксама

* Спавіванне ног

## Зноскі
# Складовае пісьмо

| Складовае пісьмо |
| --- |
| Асноўваецца на | pictographic writing system[d] і ідэаграфічнае пісьмо |
| Вытворная праца | літарна-гукавое пісьмо |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Складовае пісьмо**, або **сілабічнае пісьмо** (фр.: syllabe склад) — адмена пісьма, у якой знак прадстаўляе фанетычны склад. У параўнанні з ідэаграфічным пісьмом (на аснове якога склалася) мае меней знакаў, дакладней перадае фанетычную і граматычную структуру мовы.

Складовае пісьмо пачало фарміравацца ў 2 тыс. да н.э. на аснове ідэаграфічнага, калі знакамі таго пачалі азначацца замест цэлых словаў асобныя склады. Сучаснымі прыкладамі складовага пісьма з’яўляюцца індыйскае, японскае, карэйскае.

## Гл. таксама

* піктаграфічнае пісьмо
* ідэаграфічнае пісьмо
* літарна-гукавое пісьмо

## Літаратура

* Сучасная беларуская мова: Вучэб. дапам.. — Мн. : Выш. школа, 2006. — 559 с. ISBN 985-06-1140-5. С.60—63.
# Пісьменства

|  |
| --- |
| Мовазнаўства |
| Мовы свету |
| Тэарэтычная лінгвістыка |
| Фаналогія
Марфалогія
Сінтаксіс
Семантыка (+лексічная)
Прагматыка
Кагнітыўная лінгвістыка
Генератыўная лінгвістыка |
| Дэскрыптыўная лінгвістыка |
| Антрапалагічная лінгвістыка
Эвалюцыйная лінгвістыка (параўнальна-гістарычнае мовазнаўства, этымалогія)
Фанетыка
Сацыялінгвістыка |
| Прыкладная лінгвістыка |
| Камп'ютарная лінгвістыка
Фарэнсіка
Засваенне мовы
Language assessment
Language development
Прэскрыптывізм
Антрапалагічная лінгвістыка
Нейралінгвістыка
Псіхалінгвістыка
Стылістыка
Антрапалагічная лінгвістыка |
| Астатняе |
| Пісьменства
Дэшыфроўка
Тыпалогія
Гісторыя лінгвістыкі
Спіс лінгвістаў
Мовы свету
Нявырашаныя праблемы |
| Партал:Лінгвістыка |
| * Г
* Р
* П
 |

**Пісьменства** — знакавая сістэма, прызначаная для фармалізацыі, фіксацыі і перадачы тых ці іншых дадзеных (маўленчай інфармацыі і іншых элементаў сэнсу, безадносна да іх моўнай формы) на адлегласці і надання гэтым дадзеным пазачасавага характару. Пісьменства — адна з формаў існавання чалавечай мовы.

Драбнюткія сэнсаадрознівальныя адзінкі пісьма — графемы.

## Агульныя характарыстыкі

Пісьменства адрозніваецца ад іншых існуючых ці магчымых сістэм сімвалічнай камунікацыі тым, што заўсёды асацыюецца з некаторай мовай і вусным маўленнем на гэтай мове. У супрацьлегласць пісьменству, рознага роду візуальна-графічныя прадстаўлення інфармацыі — такія, як малюнкі, карціны, невербальныя картаграфічныя элементы і г. д. — не суаднесены з якой-небудзь канкрэтнай мовай. Сімвалы на інфармацыйных знаках (напрыклад, малюнкі мужчыны і жанчыны) таксама не адносяцца да мовы, хоць могуць стаць яе часткай у тым выпадку, калі актыўна выкарыстоўваюцца ў спалучэнні з іншымі моўнымі элементамі. Некаторыя іншыя сімвалічныя абазначэнні: лічбы, лагаграмы — не маюць прамой сувязі з вызначанай мовай, але часта выкарыстоўваюцца на пісьме і, такім чынам, могуць лічыцца часткай пісьменства.

Мова ўласціва кожнай чалавечай супольнасці, і гэты факт можа разглядацца як неад’емная і вызначальная характарыстыка ўсяго чалавецтва ў цэлым. Аднак развіццё пісьменства і працэс паступовага выцяснення ім традыцыйных вусных формаў зносін быў спарадычным, нераўнамерным і павольным. Аднойчы ўсталяваўшыся, пісьменства ў агульным выпадку перажывае змены менш ахвотна, чым вусная размова, захоўваючы тым самым рысы і канкрэтныя выразы, не характэрныя больш для актуальнага стану жывой мовы. Адна з найбольш істотных пераваг выкарыстання пісьменства заключаецца ў магчымасці стварэння пастаянных запісаў інфармацыі, выяўленай сродкамі мовы.

## Гл. таксама

* Палеаграфія