# Рэстаўрацыя Мэйдзі

Вяртанне дзяржаўнай улады Імператару
**Рэстаўрацыя Мэйдзі**, таксама **Рэвалю́цыя Мэйдзі́** (яп. 明治維新, *мэйдзі ісін*, «абнаўленне [гадоў] Мэйдзі») — у Японіі пераход у 1870-х — 1880-х гн ад самурайскай сістэмы кіравання краінай у выглядзе сёгунату Эдо да наўпростага імператарскага кіравання ў асобе імператара Муцухіта і яго ўраду, а таксама сукупнасць палітычных, сацыяльных і эканамічных рэформ, якія былі ажыццёўленыя гэтым урадам.

Палітыка рэстаўрацыі імператарскай улады істотна паўплывала на бюракратычны апарат, заканадаўства, імператарскі двор, сістэму станаў, правінцыйную адміністрацыю, фінансы, прамысловасць, дыпламатыю, асвету, рэлігію і іншыя сферы жыцця японцаў. З рэстаўрацыяй Мэйдзі звязваецца фарміраванне японскай нацыянальнай дзяржавы і японскай нацыянальнай ідэнтычнасці. Гады Мэйдзі характарызаваліся ламаннем японскага традыцыйнага ладу жыцця і прыспешаным укараненнем дасягненняў заходняй цывілізацыі.

Няма пэўнага меркавання пра дакладны час пачатку «Рэстаўрацыі Мэйдзі». Паводле адной версіі яна пачалася 23 кастрычніка 1868 г. разам са зменай дэвізу імператарскага праўлення на Мэйдзі (асвечанае кіраванне). Але часта яе пачатак датуюць 9 лістапада 1867 г., так званай падзеяй «Вяртання вялікага кіравання» (大政奉還), калі сёгун Такугава Ёсінобу вярнуў сталічнаму імператарскаму двару права наўпростага кіравання ў Японіі.

Не вызначаная і завяршальная дата «рэстаўрацыі». Некаторыя ўважаюць, што гэта было заканчэнне Паўднёва-заходняй вайны ў 1877 годзе. Другія цвердзяць, што Р. М. скончылася з стварэннем сістэмы Кабінету міністраў у 1885 годзе. Трэція мяркуюць, што фіналам усіх рэформ было ўсталяванне асобнай заканадаўчай галіны ўлады ў краіне ў 1889.

Імператар Мэйдзі пакідае Кіёта і пераязджае ў Токіа
У часы Р. М. японскі ўрад часцяком называў сябе «новым урадам», але зняважліва яго звалі «ханскім урадам», бо большасць яго членаў паходзіла з самурайскіх ханаў Сацума (род Сімадзу) і Цёсю (род Моры), а таксама жменькі кіёцкіх арыстакратаў, якія правілі аўтарытарнымі метадамі. Але набор сярэдніх бюракратаў і чыноўнікаў здзяйсняўся без прывязкі да сямейнага, кланавага ці тэрытарыяльнага паходжання кандыдата.

Р. М. была рэакцыяй кіруючых колаў Японіі на каланіяльную палітыку дзяржаў Захаду — Расійскай, Брытанскай імперыяй, ЗША і Францыі. За кароткі час японцы мадэрнізавалі і вестэрнізавалі сваю краіну, унебяспечыўшы яе ад вонкавай агрэсіі. Сама Японія і яе манархічны лад сталі ўзорамі для пераймання многіх дзяржаў Азіі. Аднак Р. М. заклала таксама асновы для разгортвання імперыялістычнай вайны на кантыненце, якую японскія кіруючыя колы разглядалі як працяг абароны Японіі і вызваленне Азіі ад еўрапейска-амерыканскага каланіяльнага прыгнёту.

## Ход падзей

### Грамадзянская вайна

Па вяртанні сёгуном Такугава Ёсінобу дзяржаўнай улады Імператару, у Японіі было сфарміравана новы ўрад. 3 студзеня 1868 года ён абвясціў указ аб рэстаўрацыі прамога Імператарскага праўлення. Згодна з гэтым дакументам сёгунат Такугава ліквідаваўся, а кіраванне дзяржавай пераходзіла ў рукі Імператара і яго ўрада. На нарадах гэтага ўрада было прынята рашэнне пазбавіць экс-сёгуна ўсіх рангаў, тытулаў і большай часткі землеўладанняў. Супраць гэтага рашэння выступілі прыхільнікі ліквідаванага сегуната. Японія апынулася расколатай на два лагеры і ўступіла ў грамадзянскую вайну. Па японскай традыцыі 1868 год называўся «годам землянога дракона» — па гэтай прычыне грамадзянская вайна і была названая вайной Босін — літаральна «Вайна года землянога дракона».

У канцы студзеня прыхільнікі былога сягуната паспрабавалі захапіць Кіёта і аднавіць сваю ўладу ў краіне. 27 — 30 студзеня 1868 года ў бітве пры Тоба-Фусімі іх разбіла нешматлікае, але мадэрнізаванае войска Імператарскага ўрада. Сайга Такаморы павёў пераможную імператарскую армію на паўночны ўсход Японіі, што прывяло да капітуляцыі Эдо ў маі 1868 года. Апошні абвясціў экс-сягуна ворагам трона і рушыў сваё войска на ўсход да горада Эдо, асноўны цытадэлі сягуната. 3 мая 1868 года імператарскія сілы занялі Эдо без бою.

На працягу лета-восені яны ваявалі ў Паўночнай Японіі супраць Паўночнага саюза, які выступаў на баку сягуната. Ён быў канчаткова разгромлены ў лістападзе таго ж года з падзеннем замка Айдзу-Вакамацу. Пасля таго, як Ёсінобу капітуляваў, большая частка Японіі прызнала імператарскае праўленне, але ядро прыхільнікаў сягуната, узначаленых кланам Айдзу, працягвала супраціўленне. Пасля зацяжной бітвы, якая доўжыўся месяц, клан Айдзу нарэшце прызнаў сваё паражэнне 23 верасня 1868 года, пасля чаго мноства юных самураяў з атрада Белага Тыгра (Бяккотай) здзейснілі самагубства. Праз месяц Эдо быў перайменаваны ў Токіа і пачалася эпоха Мэйдзі.

У фінальнай стадыі вайны адмірал флота сягуната, Энамота Такэакі, з рэшткамі флоту і некалькімі французскімі дарадцамі бег на востраў Хакайда і арганізаваў там рэспубліку Эдзо, абвясціўшы сябе прэзідэнтам. 27 чэрвеня 1869 года атрады самаабвешчанай рэспублікі капітулявалі перад урадавымі войскамі. Такім чынам, за паўтара года Імператарскі ўрад змог падавіць апазіцыю узброеным шляхам і вярнуць Японію пад уладу Імператара.

### Урад

У ходзе грамадзянскай вайны Імператарскі ўрад устанавіў новыя палітычныя стандарты. У лютым 1868 года яно заявіла прадстаўнікам замежных дзяржаў у Японіі, што з'яўляецца новым легітымным урадам краіны. Імператар абвяшчаўся кіраўніком дзяржавы, які меў права ажыццяўляць дыпламатычныя зносіны. 6 красавіка 1868 года ён выдаў Клятву Пяці пунктаў, у якой выклаў асноўныя прынцыпы рэстаўрацыйнага курса. Яны прадугледжвалі калегіяльнасць кіравання, удзел усіх саслоўяў у выпрацоўцы рашэнняў, адмова ад ксенафобіі і захаванне міжнароднага права, адкрытасць Японіі свеце дзеля атрымання новых ведаў, неабходных для ўмацавання краіны. Прысяга была складзена перад японскімі бажаствамі усімі членамі ўрада ў прысутнасці Імператара.

11 чэрвеня 1868 года ўказам аб дзяржаўным ладзе была зацверджана новая структура ўрада, які стаў называцца Палатай вялікага дзяржаўнага савета. З Канстытуцыі ЗША японцы запазычылі фармальны падзел улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую і абавязалі чыноўнікаў пераабірацца на пасады кожныя 4 гады. У цэнтральным ўрадзе былі ўсталяваныя старэйшыя службы, якія выконвалі ролю міністэрстваў, а ў рэгіёнах — малодшыя, якія прадстаўлялі цэнтральную ўладу на месцах.

У верасні 1868 года, пасля захопу урадавымі войскамі горада Эдо, яго перайменавалі ва «Усходнюю сталіцу» — Токіа, а ў кастрычніку быў прыняты новы дэвіз праўлення — Мэйдзі. Урад вырашыў выкарыстоўваць у будучыні толькі адзін дэвіз па жыцці аднаго манарха. 3 верасня 1869 года Імператар перанёс сваю рэзідэнцыю з традыцыйнага Кіёта ў Токіа, які стаў новай японскай сталіцай.

Нягледзячы на абнаўленне сістэмы кіравання, Імператарскі ўрад не спяшаўся рэфармаваць японскае грамадства. 7 красавіка 1868 года яно апублікавала пяць публічных аб'яў для народа, у якіх выклаў традыцыйныя для папярэдняй эпохі становішча, якія грунтаваліся на канфуцыянскай маралі. Урад заклікаў грамадзян Японіі слухацца начальнікаў, паважаць бацькоў і старэйшых, быць вернымі ў шлюбе, забараняў грамадскія арганізацыі, мітынгі і пратэсты, а таксама вызнанне хрысціянства.

### Рэформы

#### Адміністрацыйныя рэформы

Умовай фарміравання ўнітарнай Японіі была ліквідацыя старога федэралісцкага ладу краіны. Яго адзінкамі былі аўтаномныя княствы, кіраваныя даймё. У ходзе грамадзянскай вайны 1868-1869 гадоў японскі ўрад канфіскаваў валоданні сягуната, якія падзяліла на прэфектуры. Аднак тэрыторыі княстваў-ханаў засталіся па-за ім прамога кантролю. 20 студзеня 1869 года даймё чатырох праўладных ханаў: Сацума, Цёсю, Тоса і Хідзэн падалі зварот, дзе гаварылася, што ўсё ў Японіі належыць Імператару. У лютым 1869 года чыноўнікі Кіда Такаёсі і Акуба Тасіміці прапанавалі Імператару перападпарадкаваць гэтыя тэрыторыі новаму ўраду. На прапанову адразу пагадзіліся даймё-прыхільнікі з Сацума, Цёсю, Тосы і Хидзэна, якія вярнулі манарху свае землі разам з насельніцтвам. 25 ліпеня 1868 года ўрад загадаў зрабіць тое ж самае даймё іншых княстваў, што было ажыццёўлена без супраціўлення, добраахвотна рэестры зямель і людзей не перадалі толькі дванаццаць князёў, але былі вымушаныя гэта зрабіць згодна з загадам. У абмен на землі даймё станавіліся кіраўнікамі рэгіянальных прадстаўніцтваў цэнтральнага ўрада і атрымлівалі дзяржаўны заробак. Хоць землі ханаў фармальна перайшлі да дзяржавы, самі ханы адмененыя не былі. Іх даймё захоўвалі за сабой права збіраць падаткі і фармаваць войскі на даручаных ім землях, і такім чынам, заставаліся паў-аўтаномнымі. З-за такой палавіністай палітыкі цэнтральнага ўрада ў рэгіёнах нарастала незадаволенасць. З мэтай канчаткова перайсці да ўнітарнай формы дзяржаўнага ладу 29 жніўня 1871 года імператарскі ўрад абвясціў ліквідацыю ханаў па ўсёй Японіі і ўстанова замест іх прэфектуры. Былых даймё ханаў перасялілі з рэгіёнаў у Токіа, а на іх месца прызначылі залежных ад цэнтра губернатараў прэфектур. Да 1888 года колькасць прэфектур былі скарочана з 306 да 47, асаблівай акругай быў выдзелены Хакайда, таксама да прэфектур былі прыраўнаныя тры буйных горада — Токіа, Кіёта і Осака. [2]

#### Урадавая рэформа

Адначасова з адміністрацыйнай рэформай ішлі пераўтварэнні ў структуры ўрада. За аснову новай выканаўчай вертыкалі была ўзятая структура японскага ўрада VIII стагоддзя. З 15 жніўня 1869 года ўрад падзялялася на тры палаты: галоўную, левую і правую. Галоўная палата выконвала функцыі кабінета міністраў. У яе склад уваходзілі вялікі дзяржаўны міністр, левы і правы міністры, і дарадцы. Левая палата была заканадаўчым органам улады і дарадчым органам пры галоўнай палаце. У склад правай палаты ўваходзілі восем міністэрстваў, якія кіраваліся міністрамі і іх намеснікамі.

### Ваенная рэформа

Адной з галоўных задач імператарскага ўрада было стварэнне найноўшай баяздольнай арміі. Пасля ліквідацыі княстваў іх войскі, якія складаліся з самураяў, былі перападпарадкавана ваеннаму міністэрству. 10 студзеня 1873 года па ініцыятыве Амуры Масудзіра і Ямагата Арытома ўрад увёў у краіне ўсеагульную вайсковую павіннасць. З гэтага часу ўсе мужчыны, якія дасягнулі 20-гадовага ўзросту, былі абавязаныя праходзіць службу ў арміі незалежна ад свайго сацыяльнага паходжання. Ад вайсковай службы вызваляліся кіраўніка сем'яў і іх нашчадкі, чыноўнікі, студэнты, а таксама асобы, якія заплацілі водкуп ў 270 іен. Найноўшая Імператарская армія стала фармавацца пераважна з сялян.

Адначасова з ваеннай рэформай былі створаны асобныя ад войска падраздзяленні паліцыі. Да 1872 года яны падпарадкоўваліся Міністэрству юстыцыі, а з наступнага года - Міністэрству ўнутраных спраў. Сталічная паліцыя была арганізавана ў асобнае Упраўленне такійскай паліцыі.

### Сацыяльныя рэформы

Для пабудовы нацыянальнай японскай дзяржавы Імператарскі ўрад праводзіў таксама актыўную сацыяльную палітыку. 25 чэрвеня 1869 года ён ўтварыў два прывілеяваныя саслоўя — тытулаванае (кадзоку) і нетытулаванае (сідзоку) дваранства. У першае ўваходзілі самі сталічныя арыстакраты і даймё ліквідаваных ханаў, а па другое — сярэдняе і дробнае самурайства. Дзякуючы ўтварэнні дзвюх саслоўяў ўрад спрабаваў пераадолець адвечнае супрацьстаянне самураяў і арыстакратаў, а таксама ліквідаваць сацыяльную дыферэнцыяцыю і сярэднявечную мадэль адносін «спадар — слуга» ў самурайскай асяроддзі. Разам з гэтым Імператарская ўлада абвясціла роўнасць сялян, рамеснікаў і купцоў, незалежна ад роду заняткаў і пасад. Яны сталі называцца «простымі людзьмі» (хэймін). У 1871 годзе ўрад прыраўняў да яго парыяў, якія падвяргаліся дыскрымінацыі на працягу перыяду Эдо. Просты люд абавязалі мець прозвішчы, якія раней насіліся выключна самураямі, а тытулаванай і нетытулаванай шляхты цяпер дазвалялася міжсаслоўныя шлюбы. Традыцыйныя абмежаванні на паездкі і змену прафесіі былі адмененыя. 4 красавіка 1871 года Імператарскі ўрад выдаў закон аб рэгістрацыі насельніцтва. У наступным годзе насельніцтва было занесена ў пасямейныя рэгістравыя кнігі ў адпаведнасці з трыма саслоўным катэгорыямі — тытулаванае і нетытулаванае дваранства, і просты люд.

Японскае дваранства знаходзілася цалкам на дзяржаўным забеспячэнні. Дваране атрымлівалі штогадовую пенсію, якая складала 30% ад усяго бюджэту краіны. З мэтай аслабіць дзяржаўны цяжар, у 1873 годзе ўрад выдаў «Закон аб вяртанні пенсій Імператару», які абавязваў дваранства адмовіцца ад пенсій у абмен на выплату адначасовых прэмій. Аднак, праблема вырашаная не была, а дзяржаўны доўг па выплатах пенсій пастаянна рос, таму ў 1876 годзе ўлады канчаткова адмянілі практыку іх налічэння і выплат. У сувязі з гэтым прававая розніца паміж самураямі, якім з таго ж года забаранілі насіць катаны, і простымі людзьмі знікла. Каб забяспечыць сваё існаванне, частка прывілеяванага саслоўя стала дзяржаўнымі служачымі: урадавымі клеркамі, паліцэйскімі і настаўнікамі. Многія сталі займацца сельскай гаспадаркай. Аднак большая частка падалася ў камерцыю і хутка збанкрутавала з-за адсутнасці прадпрымальніцкіх навыкаў. Для выратавання самураяў ўрад вылучаў субсідыі і заахвочваў іх асвойваць напаўдзікі Хакайда. Аднак гэтыя меры аказаліся недастатковымі, што стала прычынай будучых беспарадкаў.

### Зямельна-падатковая рэформа

Самай галоўнай задачай Імператарскага ўрада ў пабудове мадэрнізаванай Японіі было стварэнне надзейнай фінансавай сістэмы. Асноўнай крыніцай папаўнення дзяржаўнай казны быў зямельны падатак у выглядзе натуральнага аброку, які стагоддзямі плацілі японскія сяляне сваім гаспадарам. Пасля таго як былі ліквідаваныя княствы, урад узяў на сябе іх даўгавыя правы і абавязацельствы, таму папаўняць бюджэт грашыма было надзвычай складана. Таму ўлады ўзяліся правесці зямельную і падатковую рэформы, з мэтай стабілізаваць японскія фінансы.

У 1871 годзе Імператарскі ўрад дазволіў ствараць новыя ворныя ўчасткі на некранутых землях, а ў наступным 1872 годзе быў адменены забарона на продаж зямлі і прызнана існаванне прыватнай уласнасці. Уладальнікі нерухомасці атрымалі сертыфікаты на валоданне зямлёй, у якіх паказвалася цана ўчастка. Сістэма сертыфікатаў ліквідавала традыцыйную супольную форму землеўладання. 28 ліпеня 1873 года на базе гэтай сістэмы Імператарскі ўрад пачаў зямельна-падатковую рэформу, якую завяршыла ў 1880 годзе. У выніку рэформы замест нестабільнага ўраджаю крытэрыем падаткаабкладання стала стабільная цана на зямлю, а ўласнікі зямельных участкаў ператварыліся ў падаткаплацельшчыкаў. Зямельны падатак варта было плаціць грашыма ў памеры 3% ад кошту зямельнага ўчастка. Горныя лясы і ўчасткі, якія выкарыстоўваліся членамі абшчыны сумесна, былі адзяржаўлена як нічыйныя. Гэтыя пераўтварэнні забяспечылі стабільнае напаўненне дзяржаўнай казны і спрыялі развіццю таварна-грашовых адносін у рэгіёнах. Аднак, з іншага боку, яны выклікалі новую сацыяльную дыферэнцыяцыю і павялічылі падатковы цяжар на вёсцы і, як следства, сталі прычынай сялянскіх хваляванняў.

### Адукацыя

У галіне адукацыі ўрад правёў шэраг кардынальных рэформаў. У 1871 годзе было створана Міністэрства культуры, цэнтральнае ўстанова, якая адказвала за адукацыйную палітыку. У 1872 годзе яно выдала пастанову аб сістэме дзяржаўнай адукацыі па французскім узоры. Згодна з гэтай сістэме Японія была падзелена на 8 універсітэцкіх акруг. Кожная акруга магла мець 1 універсітэт і 32 сярэднія школы. Кожная сярэдняя школа стварала той асобны раён сярэдняй школы, у якім павінна было працаваць 210 пачатковых школ. Аднак пастанова Міністэрства было хутчэй дэкларатыўным і ня ўлічвала рэальных магчымасцяў педагогаў і грамадзян. Таму ў 1879 годзе Міністэрства выдала «Указ аб адукацыі», па якім сістэма акругаў адмянялася, а абавязковае дзяржаўнае адукацыю абмяжоўвалася толькі пачатковай школай нямецкага ўзору. Упершыню з'явіліся дзяржаўныя навучальныя ўстановы, дзе хлопчыкі і дзяўчынкі вучыліся разам.

Дзяржава таксама прыкладала намаганні для развіцця японскага універсітэцкага адукацыі. У прыватнасці, у 1877 годзе быў заснаваны Такійскі універсітэт, у якім па запрашэнні японскага ўрада працавала шмат замежных спецыялістаў. У прэфектурах былі створаны педагагічныя інстытуты і вышэйшыя навучальныя ўстановы для жанчын. Дзяржаўная ініцыятыва была падтрымана грамадскімі дзеячамі. Так, Фукудзава Юкіці стаў заснавальнікам прыватнай школы Кэё, будучага універсітэта Кэё, а Ніідзіма Дзё — заснавальнікам школы Дасіся, будучага ўніверсітэта Дасіся.

Асобныя ўрадавыя пастановы адносна пачатковага, сярэдняга, вышэйшай і універсітэцкага адукацыі былі прынятыя ў 1880-х гадах.

### Развіццё прамысловасці і будаўніцтва

Пераклад краіны на індустрыяльны вектар развіцця прывёў да прамысловага росту і з'яўленню ў краіне новых тэхналогій. У 1872 годзе пад кіраваннем еўрапейскіх інжынераў была адкрыта першая чыгунка, якая злучыла Токіа з Ёкагама. Паравозы даставілі з Еўропы, а будынак вакзала было спраектавана ў ЗША. Першым пасажырам стаў сам імператар. Тады ж для руху па вуліцах, на аснове англійскага ўзору, было прынята левабаковы рух.

У 1877 і 1881 гадах у краіне адбыліся прамысловыя выставы для знаёмства з перспектыўнымі сусветнымі тэхналогіямі ў прамысловасці і ў сельскай гаспадарцы. У 1877 годзе Аляксандр Бел правёў тэлефонную лінію паміж Токіа і Ёкагамай.

Замест традыцыйнай драўлянай забудовы, схільнай моцнай небяспекі пажараў, у гарадах пачалося шырокае каменнае будаўніцтва, каменем пакрываліся і маставыя.

## Культурныя пераўтварэнні

Японскі ўрад імкнуўся да мадэрнізацыі краіны ва ўсіх сферах жыцця і актыўна спрыяў укараненню найноўшых заходніх ідэй і заходняга ладу жыцця. Гэтыя меры былі ўспрынятыя станоўча большасцю японскіх інтэлектуалаў і атрымалі шырокую прапаганду сярод грамадскасці стараннямі журналістаў. У японскім грамадстве з'явілася мода на ўсё новае, прагрэсіўнае, заходняе. Японскі традыцыйны побыт, які практычна не мяняўся стагоддзямі, выпрабаваў галавакружныя перамены. Цэнтрамі гэтых зменаў станавіліся буйныя урбаністычныя цэнтры — Токіа, Ёкагама, Осака, Кобэ і іншыя. З'ява мадэрнізацыі японскай культуры шляхам запазычанні еўрапейскіх дасягненняў атрымала назву па папулярным лозунгу той эпохі — «Цывілізацыя і асвета».

У галіне філасофіі панавальнымі ідэалогіямі сталі заходнія лібералізм і індывідуалізм. Маральна-этычныя прынцыпы папярэдніх эпох, якія базіраваліся на канфуцыянстве, будызме і сінці, расцэньваліся як састарэлыя. Выдаваліся пераклады прац Русо, Гегеля, Спэнсера, Дарвіна. На базе гэтых работ японскія мысляры развілі тэзіс аб «натуральных правах чалавека» на волю, роўнасць і шчасце. Папулярызатар гэтага тэзіса былі Фукудзава Юкіці і Накамура Масанаа. Іх працы «Стан спраў на Захадзе», «Прасоўванне навук», «Канспект тэорыі цывілізацыі», «Легенды Захаду», «Тэорыя свабоды» і іншыя былі бэстсэлерамі свайго часу. Яны спрыялі дэмантажу традыцыйнага светагляду і фарміраванні новай японскай нацыянальнай свядомасці.

Пераўтварэнні часоў рэстаўрацыі Мейдзі змянілі рэлігійную карту Японіі. Пасля абвяшчэння ў 1868 годзе курсу на аднаўленне старажытнай японскай дзяржавы, урад вырашыў зрабіць мясцовае паганства сінці дзяржаўнай рэлігіяй. У тым жа годзе быў выдадзены ўказ аб размежаванні сінці і будызму, які паклаў канец тысячагадовай традыцыі сінці-будысцкага сінкрэтызму. Паганскія святыні і будысцкія манастыры былі размежаваны, а тысячы будысцкіх храмаў ліквідаваныя. Сярод японскіх чыноўнікаў, інтэлектуалаў і мяшчан ўзнiк магутны антыбудысцкі рух. У 1870 годзе Імператар абвясціў «Дэкларацыю аб вялікім вучэнні», паводле якой сінці станавілася дзяржаўнай рэлігіяй Японіі. Усе сінтаісцкімі святыні Японіі былі інтэграваныя ў адну арганізацыю, на чале з Імператарам як сінтаісцкім першасвятаром. Дзень нараджэння імператара і дзень заснавання японскай дзяржавы былі абвешчаныя дзяржаўнымі святамі.

На фоне адзяржаўлення сінці, японскі ўрад працягваў палітыку забароны хрысціянства, якая засталася ў спадчыну з XII стагоддзя. Асобы, якія вызнавалі гэтую рэлігію, пераследаваліся ўладамі і караліся смяротным пакараннем. Толькі пад ціскам заходніх дзяржаў, у 1873 годзе, японскі ўрад адмяніў усе забароны. Дзякуючы гэтаму ў Японіі сталі прыбываць каталіцкія і пратэстанцкія місіянеры, якія, акрамя прапаведавання хрысціянства, спрыялі станаўленню ў Японіі сістэмы адукацыі і аховы здароўя заходняга ўзору. Новая рэлігія стала папулярнай сярод японскай інтэлігенцыі, аднак ва ўрадавых колах і асабліва ў арміі да хрысціян, як і раней, ставіліся варожа.

У ходзе рэстаўрацыі Мэйдзі ў краіне асаблівы імпульс развіцця атрымала выдавецкая справа і журналістыка. У Токіа сталі выходзілі штодзённыя газеты і часопісы. Яны спрыялі фарміраванню грамадзянскай супольнасці, друкуючы не толькі навіны, але і крытычныя артыкулы на актуальныя палітыка-сацыяльныя праблемы. Так, у 1873 годзе японскія заходнікі Моры Арыноры, Фукудзава Юкіці, Нісі Аманэ, Като Хіраюкі і Нісімура Сігэкі заснавалі асветніцкае таварыства Мэйракуся, якое выдавала часопіс «Мэйроку дзасі» і выступаў за мадэрнізацыю светапогляду нацыі і ліквідацыю «феадальных перажыткаў» мінулага.

У 1872 годзе японскі ўрад прыняло еўрапейскую сістэму летазлічэння і грыгарыянскі каляндар. 3 чысла 12 месяца 5 года было абвешчана Імператарам Мэйдзі 1 студзеня 1872 года. Новы каляндар стаў выкарыстоўвацца ў афіцыйнай урадавай дакументацыі, рэгіянальных адміністрацыях, арміі і г. д. Аднак традыцыйны сонечна-месяцавы каляндар захаваўся на вёсцы, паколькі лепш адпавядаў патрэбам японскага сельскай гаспадаркі. Была таксама зменена сістэма адліку часу — падзел сутак на японскія 12 гадзін быў заменена на 24 еўрапейскія гадзіны.

Мадэрнізацыя моцна змяніла побыт японцаў. У буйных гарадах пачалі насіць заходнюю вопратку і кароткія прычоскі. Спачатку гэтай моды прытрымліваліся чыноўнікі і вайскоўцы, але з часам яна атрымала распаўсюджванне сярод шырокіх слаёў насельніцтва. У Токіа і Ёкагама з'явіліся першыя цагляныя дамы, газавыя ліхтары, а таксама новы від транспарту — рыкшы. Паступова, з развіццём транспарту і выдавецкай справы, новая мода на заходнія навінкі распаўсюдзілася з гарадоў у японскую правінцыю. Нягледзячы на станоўчыя зрухі, мадэрнізацыя нанесла моцны шкоду традыцыйнай культуры і светапогляду японцаў. Нямала культурных дасягненняў Японіі былі вывезены за мяжу як хлам, асеўшы ў прыватных калекцыях і музеях ЗША, Францыі і Вялікабрытаніі.

## Значэнне

У выніку рэстаўрацыі Японія «скокнула» ў Новы час. Была рэарганізавана армія. Пачата будаўніцтва паўнавартаснага ваеннага флоту. Рэформа дзяржаўнага ладу, сацыяльная і эканамічныя рэформы, а таксама адмова ад самаізаляцыі стварылі спрыяльныя ўмовы для развіцця Японіі ў канкурэнтаздольнае, у тым ліку эканамічна, грамадства.

З аднаго боку, Японія пазбегла рызыкі патрапіць у поўную палітычную залежнасць ад еўрапейскіх дзяржаў або ЗША. (Найбліжэйшай еўрапейскай дзяржавай да Японіі была і з'яўляецца Расія. Праўда, Расія і не праводзіла палітыку, падобную англійскаму каланіялізму, аддаючы перавагу здабываць выгады іншымі спосабамі.) З іншага боку, ўключыўшыся ў эканамічную і палітычную гонку з Еўропай, Японія сышла далёка наперад у параўнанні з іншымі ўсходне-азіяцкімі дзяржавамі.

## Зноскі

## Літаратура

* *Мазуров И.В.* Япония в период перехода к капитализму. — 2001. Архівавана з першакрыніцы 22 сакавіка 2016.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рэстаўрацыя Мэйдзі
* Мэйдзи исин(недаступная спасылка) в Большой советской энциклопедии
* Реставрация Мэйдзи в энциклопедии портала «Япония сегодня»
* Япония императора Мэйдзи. Программа «Час истины» (копия)
* *Геворг Мирзаян*. День и ночь стараться и учиться Архівавана 19 верасня 2023.
* *П.Сидоркин.* Революция «за императора» — журнал «Вокруг Света»
* Воспоминания о Японии начала 70-х годов XIX в. (копия), Лев Ильич Мечников
* Жить в эпоху перемен. Модернизация Японии