Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эпас

**Эпас народны (гераічны)** (грэч. έπος — слова, аповед) — фальклорныя творы героіка-легендарнага зместу, што адлюстроўваюць важныя для народа гістарычныя падзеі або цікавыя выдуманыя сітуацыі.

Сусветная народная творчасць пакінула багатую эпічную спадчыну: шумерскі «Эпас пра Гільгамеша», грэчаскія «Іліяда» і «Адысея», індыйскія «Махабхарата» і «Рамаяна», рымскі «Энеіда», армянскі «Давід Сасунцы», іранскі «Шахнаме», англа-саксонскі «Беавульф», французскі «Песня пра Роланда», скандынаўскія сагі, нямецкі «Песня пра Нібелунгаў», партугальскі «Лузіяды», кыргызскі «Манас», фінскі «Калевала» і інш.

Эпічныя творы вызначаюцца шырынёй ахопу жыццёвага матэрыялу, грунтоўнасцю пры стварэнні чалавечых характараў, паказе быту, абставін, малюнкаў прыроды, разнастайнасцю спосабаў і сродкаў мастацкага выяўлення (апісанне, маналогі, дыялогі, аўтарскія адступленні). Эпас выпрацаваў цэлую сістэму відаў і жанраў, такіх, як эпапея, раман, аповесць, апавяданне, навела, нарыс, фельетон, казка, легенда і інш. Ён, як правіла, карыстаецца празаічнай мовай, але часам звяртаецца і да вершаванай (вершаваныя раманы, аповесці, апавяданні, легенды, гумарэскі, казкі і інш.).

Беларускі эпас узнік у эпоху Сярэднявечча (летапісныя зводы, палемічныя і сатырычныя творы, перакладныя аповесці і раманы, аратарская проза, публіцыстыка і г.д.). У новай беларускай літаратуры спачатку карыстаўся вершаванай мовай (вершаваныя аповесці, быліцы В. Дуніна-Марцінкевіча — «Вечарніцы», «Купала», «Быліцы, расказы Навума»). У канцы XIX ст. звярнуўся і да празаічнай (апавяданні Ф. Багушэвіча «Тралялёначка», «Дзядзіна», «Палясоўшчык»). Росквіту дасягнуў у ХХ ст.

## Літаратура

* Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8
# Заходняя Еўропа

Заходняя Еўропа — светла-блакітным.
**За́ходняя Еўро́па** — з геаграфічнай кропкі погляду прадугледжвае краіны Францыя, Бельгія, Нідэрланды, Швейцарыя, Люксембург, Аўстрыя і Германія.

## Гістарычнае азначэнне

У час халоднай вайны пад Заходняй Еўропай разумелі капіталістычныя краіны Еўропы, якія процістаялі сацыялістычным краінам Усходняй Еўропы.

Гэта азначэнне часта выкарыстоўваецца да краін-членаў Еўрапейскага Саюза або да краін, што ўваходзяць у НАТА.

## Краіны і сталіцы

* Аўстрыя — Вена
* Вялікабрытанія -- Лондан
* Бельгія — Брусель;
* Германія — Берлін;
* Люксембург — Люксембург;
* Нідэрланды — Амстэрдам;
* Швейцарыя — Берн.
# Нэлі Закс

| Нэлі Закс |
| --- |
| ням.: Nelly Sachs |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Імя пры нараджэнні | ням.: Leonie Sachs |
| Дата нараджэння | 10 снежня 1891(1891-12-10)[…] |
| Месца нараджэння | * Шонеберг[d], Германія
 |
| Дата смерці | 12 мая 1970(1970-05-12)[…] (78 гадоў) |
| Месца смерці | * Högalid Parish[d], камуна Стакгольм, лен Стакгольм, Швецыя
 |
| Пахаванне | * Mosaic Cemetery, Northern Cemetery[d][…]
 |
| Грамадзянства | * Германія
* Швецыя
 |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | паэтка, драматург, перакладчыца, пісьменніца, лібрэтыст |
| Мова твораў | нямецкая |
| Грамадская дзейнасць |
| Член у | * Нямецкая акадэмія мовы і паэзіі[d]
* Баварская акадэмія прыгожых мастацтваў[d]
 |
| Прэміі |  Droste-Preis[d] (1960) Nelly Sachs Prize[d] (1961) |
| Узнагароды | ганаровы грамадзянін Берліна[d] Прэмія міру кнігагандляроў Германіі (17 кастрычніка 1965) Sveriges Radio's Poetry Prize[d] (1958) |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Леані НэліЗакс** (1891, Берлін — 1970, Стакгольм) — паэтэса, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1966).

У юнацтве захаплялася творчасцю Сельмы Лагерлёф, у 15-гадовым узросце пачала з ёй ліставанне, якое доўжылася амаль 35 гадоў. У 18-гадовым ўзросце пачала пісаць вершы, адзін з якіх ухваліў і надрукаваў Стэфан Цвэйг. Да 1938 года час ад часу яе паэзію публікалі ў перыёдыцы. У 1940 годзе, дзякуючы Сельме Лагерлёф, Нэлі Закс атрымала шведскую візу і з’ехала з Германіі. У Швецыі яна пачала пісаць зусім іншыя, нерамантычныя вершы пра лёс яўрэяў.

Зборнікі «Wohnungen des Todes» («Жытло смерці», 1946), «Sternverdunkelung» («Зорачнае зацьменне», 1949), «Und Niemand weiß weiter» («І ніхто не ведае, як быць далей», 1957), «Flucht und Verwandlung» («Уцёкі і ператварэнне», 1959) былі адзначаны крытыкай як выбітныя з’явы паэзіі. У 1960 годзе ў Германіі Закс прысудзілі прэмію Ганнэты фон Дростэ-Шульхоф, у 1965 — Прэмію Міра заходнегерманскай асацыяцыі кнігавыдаўцоў. У 1966 годзе, разам Шмуэлем Агнонам, атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры «… за выбітныя лірычныя і драматычныя творы, з трапяткім натхненнем і сілай, якія перадаюць лёс Ізраіля і яго народа».

## Беларускія пераклады

На беларускую мову асобныя вершы Нэлі Закс перакладалі Лявон Баршчэўскі, Арцём Арашонак.

* Нэлі Закс. Выбраная лірыка. Пер. Лявона Баршчэўскага. Мінск: Зміцер Колас, 2022. (Паэты планеты).
* Вершы ў перакладзе Арцёма Арашонка

## Зноскі
# Маркаманская вайна

**Маркаманская вайна** (166—180) — вайна германскіх і сармацкіх плямёнаў з Рымам, выкліканая перамяшчэннямі гэтых плямёнаў на ўсходніх межах Рымскай імперыі.

Скарыстаўшыся цяжкім становішчам Рымскай імперыі ў сувязі з Парфянскай вайной (162—166), эпідэміяй чумы і неўраджаямі ў Італіі, маркаманы, квады, гермундуры, языгі і іншыя плямёны, парушыўшы рэйнска-дунайскую мяжу, прайшлі ў Італію. У 169 годзе яны, узначаленыя правадыром маркаманаў — Баламарам, знішчылі амаль 20000 рымскую армію каля Карнунта, а потым здзейснілі глыбокае ўварванне ў глыб імперыі: аблажылі крэпасць Аквілея, разбурылі горад Апітэргій. Толькі ў канцы 169 г. Марку Аўрэлію ўдалося спыніць націск маркаманаў і саюзных ім плямёнаў, але смерць суправіцеля Марка, Луцыя Вера, толькі пагоршыла сітуацыю, і толькі праз некалькі гадоў, у 172—174, Марку Аўрэлію з вялікімі цяжкасцямі ўдалося набраць новыя легіёны, папоўніўшы іх рабамі і варварамі. Вайна ішла з пераменным поспехам. Аднак у сувязі з паўстаннем у 175 сірыйскага намесніка Авідзія Касія рымлянам прыйшлося ўстрымацца ад пашырэння межаў, але паводле мірнага пагаднення, заключанага ў 175, плямёны вымушаны былі прызнаць рымскі пратэктарат. Рымляне адабралі ў іх вузкую палоску зямлі ўздоўж мяжы. Каля 25 000 варвараў уступілі ў рымскую армію.

3 снежня 176 г. Марк Аўрэлій разам з сынам сваім Комадам святкаваў трыумф з нагоды перамогі над «германцамі і сарматамі». Прыблізна ў гэты ж час ён зрабіў Комада сваім суправіцелем.

У 177 годзе германскія плямёны зноў пачалі наступ. Гэтым разам вайна для Рыма пайшла куды больш удала. Хоць варвары зноў уварваліся ў Панонію і з’явіліся з часткай войска нават перад Аквілеяй, але ў 179 палкаводзец Марка Аўрэлія, Тарунтэній Патэрн, разбіў іх ушчэнт. Варвары былі хутка разгромлены і выбіты з рымскай тэрыторыі. Затым Марк Аўрэлій пераправіўся праз Дунай з мэтай далучыць новыя землі і стварыць новыя рымскія правінцыі: Маркаманію і Сарматыю, але ажыццявіць гэтыя планы перашкодзіла смерць Марка ў Віндабоне 17 сакавіка 180 года.

У 180 годзе рымскі імператар Комад заключыў з варварамі мір на ўмовах аднаўлення даваеннай мяжы паміж Рымскай імперыяй і плямёнамі. Рымлянам пасля гэтага прыйшлося пабудаваць новую сетку абарончых умацаванняў на дунайскай мяжы.

Асобныя эпізоды Маркаманскай вайны намаляваны на барэльефах 30-мятровай калоны Марка Аўрэлія ў Рыме.

## Маркаманская вайна ў мастацтве

Фільм Рыдлі Скота «Гладыятар» пачынаецца з аднаго з эпізодаў Маркаманскай вайны ў 175 г. н.э.

## Гл. таксама

* Германцы
* Маркаманы

## Зноскі

## Літаратура

* *Режабек Ф. В..* Маркоманнские войны. — Одесса: тип. Штаба Округа, 1895. — 223 стр.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маркаманская вайна
# Раён (Германія)

Раёны ў Германіі
**Раён** (ням.: Kreis, у Паўночным Рэйне — Вестфаліі і Шлезвіг-Гольштэйне) ці **зямельны раён** (ням.: Landkreis, ва ўсіх астатніх землях) у Германіі — адзінка адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу, якая падзяляецца на абшчыны (ням.: Gemeinde). Раён мае органы мясцовага самакіравання. Вышэйшым органам заканадаўчай улады ў рамках гэтага раёна з'яўляецца мясцовы сход крайстаг (ням.: Kreistag).

## Гісторыя

Напачатку XIX стагоддзя Фрыдрых фон Штайн паспрабаваў увесці мадэль самакіравання і ў сельскіх рэгіёнах. Яго прапановы былі рэалізаваны толькі ў 80-х гадах, калі на раёны былі падзелены прускія правінцыі Вестфалія (1886) і Рэйнская правінцыя (1887).

Да пачатку першай сусветнай вайны на тэрыторыі Германіі было каля 1000 раёнаў. Іх максімальны памер вызначаўся такім чынам, каб глава раёна, дабіраючыся ў самы далёкі горад свайго раёна ў запрэжаным коньмі экіпажы, мог у той жа дзень вярнуцца, і пры гэтым яму заставалася досыць часу на выкананне сваіх службовых абавязкаў.
# Мовы Еўрапейскага Саюза

"Еўрапейскі Парламент" на афіцыйных мовах Еўрасаюза (на будынку Еўрапарламента ў Брусэлі)
**Мовы Еўрапейскага Саюза** — мовы, якія выкарыстоўваюцца насельніцтвам краін-членаў ЕС, у тым ліку 23 афіцыйныя мовы ЕС: англійская, балгарская, венгерская, галандская, грэчаская, дацкая, ірландская, іспанская, італьянская, латышская, літоўская, мальтыйская, нямецкая, партугальская, польская, румынская, славацкая, славенская, фінская, французская, чэшская, шведская і эстонская.

## Гл. таксама

* Еўрапейскі дзень моў
# Нарвежская літаратура

«Allmanach paa det aar efter Jesu Christi Fødsel 1644» — першая друкаваная кніга, выдадзеная ў Нарвегіі
**Нарвежская літаратура** — літаратура на нарвежскай мове, альбо напісаная нарвежскімі аўтарамі (на букмале і нованарвежскай мовах).

Гісторыя нарвежскай літаратуры ўзыходзіць да часоў паганскай эдычнай і скальдычнай паэзіі IX—X стагоддзяў. Да найбольш значных помнікаў дахрысціянскай нарвежскай літаратуры і пісьменнасці адносяцца рунічныя надпісы на камянёх, напісаныя на старажытнаскандынаўскай мове і якія выкарыстоўваліся ў паганскіх набажэнствах. Найстаражытнейшыя скандынаўскія літаратурныя помнікі «Малодшая Эда» і «Старэйшая Эда» ў роўнай ступені маюць дачыненне да гісторыі нарвежскай, ісландскай і дацкай літаратуры.

У перыяд з XIV па XIX стагоддзі ў літаратуры Нарвегіі быў гэтак званы цёмны перыяд. Народжаныя ў Нарвегіі пісьменнікі, як Людвіг Хольберг і Даратэя Энгельбрэтсдатэр, зрабілі ўнёсак у літаратуру Даніі і іншых сумежных краін. З праявай нацыяналізму і барацьбы за незалежнасць у пачатку XIX стагоддзя ў нарвежскай літаратуры абазначыўся новы перыяд. Драматург Генрык Вергелан з'яўляўся найбольш значнай фігурай гэтага этапу, а працы Генрыка Ібсена дазволілі літаратуры Нарвегіі заняць годнае месца ў заходнееўрапейскай літаратуры. У XX стагоддзі найбольш значнымі прадстаўнікамі літаратуры Нарвегіі былі два нобелеўскіх лаўрэаты — Кнут Гамсун і Сігрыд Унсет.

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нарвежская літаратура
* Нарвежская літаратура. Nordic FAQ
# Дзюгві

| Дзюгві |
| --- |
|  |
| Род дзейнасці | уладар |
| Дата нараджэння | II стагоддзе |
| Дата смерці | III стагоддзе |
| Месца смерці | * Старая Упсала, камуна Упсала, лен Упсала, Швецыя
 |
| Бацька | Домар[d] |
| Жонка | Хэль |
| Дзеці | Даг Мудры[d] |

**Дзюгві** (ісл.: Dyggvi) — легендарны конунг Упсалы з роду Інглінгаў, па некаторых звестках — першы конунг з гэтага роду.

Дзюгві быў сынам Дамара і Дрот, дачкі Данпа, упершыню названага конунгам на дацкай мове. «Сага аб Інглінгах» паведамляе, што Дзюгві быў названы конунгам першым з усіх Інглінгаў, магчыма, маючы на ўвазе гэта сваяцтва як прычыну. Па словах М. І. Сцеблін-Каменскага, «пра тое, што Дзюгві быў першым названы „конунгам“, Сноры памылкова заключыў з таго, што гэтае слова ўпершыню сустракаецца ў страфе пра Дзюгві, тады як Дамальдзі ў страфе пра яго смерць названы ў арыгінале dróttinn, то бок словам, якое ўжываліся ў тым жа значэнні, што і konungr».

Дзюгві памёр сваёй смерцю, яго пераемнікам стаў сын — Даг Мудры. Аўтар тэксту «Як засялялася Нарвегія», згадваючы Дзюгві ў радаводу Харальда Цудоўнавалосага, кажа: «Мы яго клічам Тругві».

Асноўная захаваная крыніца, якая распавядае пра Дзюгві, — «Кола Зямное» Сноры Стурлусана, зборнік саг, складзены ў XIII стагоддзі. Пісьмовая традыцыя аб ранніх Інглінгах паўстала не раней XII стагоддзя, а таму яна вельмі ненадзейная. Па выразе даследчыцы Гвін Джонс, гэта хутчэй «свет легенд і казак», чым свет гісторыі.

## Крыніцы
# Бромсебрускі мір

| Бромсебрускі мір |
| --- |
|  Тэрытарыяльныя змены па свеце ў Бромсебру. Карычневым колерам паказана Данія, зялёным — Швецыя, жоўтым — тэрыторыі, якія адышлі да Швецыі, чырвоным — правінцыя Халанд, перададзеная Швецыі тэрмінам на 30 гадоў. |
| Дата падпісання | 23 жніўня 1645 |
| Месца падпісання | * Бромсебру[d]
 |

Памятны знак у гонар падпісання Бромсебрускага міру
**Бромсебрускі мір** — мірны дагавор, падпісаны 13 жніўня 1645 паміж Швецыяй і Даніяй-Нарвегіяй пры садзейнічанні Францыі ў вёсцы Бромсебру, на мяжы правінцый Блекінге і Смоланд. Дадзены дагавор паклаў канец дацка-шведскай вайне, якая з'яўлялася часткай Трыццацігадовай вайны. Па выніках дагавора Данія саступіла Швецыі астравы Готланд і Эзель і таксама дзве правінцыі на нарвежскай мяжы: Емтланд і Хер'едален. Акрамя гэтага, шведскія судны былі вызваленыя ад мытных пошлін пры праходжанні праз Зунд.

## Літаратура

* History of the Norwegian People by Knut Gjerset, The MacMillan Company, 1915, Volume I.
* Nordens Historie, ved Hiels Bache, Forslagsbureauet i Kjøbenhavn, 1884.
* The Struggle for Supremacy in the Baltic: 1600-1725 by Jill Lisk; Funk & Wagnalls, New York, 1967.
# Уладанні Даніі

Данія і яе калоніі (1800)
У гэтым спісе прадстаўлены ўсе тэрыторыі свету, якія калі-небудзь знаходзіліся ў каланіяльнай ці блізкай да яе залежнасці ад Даніі.

## У Еўропе

* Нарвегія (1380—1814)

### Былыя нарвежскія ўладанні

* Ісландыя (1380—1944)
* Фарэрскія астравы(1380-)
* Аркнейскія астравы (1380—1476)
* Шэтландскія астравы (1380—1476)

### Былыя шведскія ўладанні

* Швецыя (1380—1523)
* Фінляндыя(1380—1523)
* Готланд (1361—1645)
* Сконэ, Халанд і Блекінгэ (1360—1660)

### Уладанні ў Прыбалтыцы

* Дацкая Эстонія (1219—1346)
* Эзэль (1561—1645)
* Курляндскае біскупства (1561—1583)

### Германскія ўладанні

* Руген (1168—1234)
* Памеранія (1185—1227)
* Дытмарскен (1559—1864))
* Ольдэнбург (1667—1773)
* Дэльменхорст (1667—1773)
* Гельгаланд (1714—1807)
* Шлезвіг-Гольштэйн (??1864)

### Уладанні ў Брытаніі

* Англія (1013—1066)

## Заморскія калоніі

### У Амерыцы

* Грэнландыя
* Дацкія Віргінскія астравы (Дацкая Вест-Індыя) (да 1917)

### У Афрыцы і Азіі

* Дацкая Гвінея (дацкія паселішчы на Залатым Беразе, цяпер Гана) — 1658—1850
* дацкія паселішчы на Цэйлоне
* Новая Данія (Нікабарскія астравы, цяпер частка Індыі) — 1756—1848/1868
* Дацкая Індыя (Серампар, Транкебар — цяпер частка Індыі) — 1620—1845

## Гл. таксама

* Гісторыя Даніі

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Спіс калоній Даніі Архівавана 4 красавіка 2005. (англ.)
# Дацкая крона

| Дацкая крона |
| --- |
| дацк.: Danske kroner фар.: Donsk króna грэнл.: Danskinut koruuni |
| Коды і сімвалы |
| Коды ISO 4217 | DKK |
| Сімвалы | kr. і kr |
| Тэрыторыя абарачэння |
| Уведзена | 27 мая 1873 |
| Валюта-папярэднік | Danish shilling[d] |
| Эмісія і выраб монет і банкнот |
| Эмісійны цэнтр (рэгулятар) | Danmarks Nationalbank[d] |
| Курсы на 10 чэрвеня 2026 года |
| 1 USD |
6,465 DKK |
| 1 EUR |
7,46 DKK |
| 1 RUB |
0,09098 DKK |
| 1 GBP |
8,658 DKK |
| 1 JPY |
0,0403 DKK |
| 1 BYN |
2,275 DKK |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Дацкая крона** (дацк. dansk krone) — нацыянальная валюта Даніі, якая мае таксама хаджэнне ў Грэнландыі і на Фарэрскіх выспах. Код ISO 4217 — DKK.

Упершыню была ўведзена ў абарачэнне ў 1873 годзе. У дадзены момант у грашовым звароце знаходзяцца банкноты наміналам 50, 100, 200, 500 і 1000 дацкіх крон і манеты наміналам 50 эры, 1, 2, 5, 10 і 20 крон.

## Дацкая крона ў некаторых аўтаноміях

### Дацкая крона на Фарэрскіх астравах

На Фарэрскіх астравх звяртаюцца ўласныя банкноты таго ж наміналу, што і ў Даніі: 50, 100, 200, 500 і 1000 крон. Курс дацкай кроне складае 1: 1, Нацыянальны банк Даніі абменьвае Дацкія кроны на Фарэрскія і назад без камісіі. Фармальна Дацкія кроны не прымаюцца на Фарэрскіх выспах, аднак на практыцы гэтае правіла выконваецца далёка не заўсёды. У самой Даніі Фарэрскія кроны вядомыя дрэнна, і ў многіх месцах яны не прымаюцца.

Манеты на Фарэрскіх выспах тыя ж самыя, што і ў Даніі.

### Дацкая крона ў Грэнландыі

Па паведамленні Нацыянальнага банка Даніі, у пачатку 2011 года павінны былі быць выпушчаныя банкноты для Грэнландыі з арыгінальным дызайнам. Аднак у ходзе галасавання ў сярэдзіне кастрычніка 2009 года Грэнландыя вырашыла пакуль не ўводзіць свае ўласныя грашовыя знакі.
# Бенілюкс

Сцяг Бенілюкса
Бенілюкс
**Бенілю́кс** — мытна-эканамічны саюз трох краін: Бельгіі, Нідэрландаў і Люксембурга. Быў пачаткова аформлены ў 1943—1944 як мытны саюз, з 1958 ператвораны ў мытна-эканамічны.

Вышэйшы орган — кабінет міністраў, у якім па адным прадстаўніку ад кожнай краіны. Генеральны сакратарыят у Бруселі.

## Гісторыя

25 ліпеня 1921 года быў падпісаны дагавор, які засноўвае эканамічны саюз Бельгіі і Люксембурга. Ён з'яўляецца свайго роду папярэднікам Бенілюкса. 5 верасня 1944 года быў падпісаны дагавор, які засноўвае мытны саюз Бенілюкс. З-за падзей, звязаных з Другой сусветнай вайной, у сілу дагавор увайшоў у 1948 годзе, але існаваў нядоўга, бо 1 лістапада 1960 года набыў моц дагавор аб эканамічным саюзе Бенілюкс. Сам дагавор быў падпісаны ў Гаазе 3 лютага 1958 года. Ён страціў сваю сілу ў 2010 годзе, калі пачаў дзейнічаць дагавор, падпісаны 17 ліпеня 2008 года. Яго галоўнымі мэтамі з'яўляюцца працяг і ўмацаванне супрацоўніцтва ў шырэйшым еўрапейскім кантэксце. Таксама была зменена і назва: эканамічны саюз Бенілюкс стаў проста саюз Бенілюкс для таго, каб падкрэсліць узрослы аб'ём супрацоўніцтва. У 1955 годзе быў створаны парламент Бенілюкса, які дзейнічае дагэтуль. У 1965 годзе быў падпісаны дагавор, які засноўвае Суд Бенілюкса. Ён набыў моц у 1975 годзе. Суд, у які ўваходзяць суддзі з Вярхоўных Судоў трох дзяржаў, павінен забяспечваць адзінае тлумачэнне агульных законаў. Ён размяшчаецца ў Бруселі.

## Геаграфія, дэмаграфія і мовы

Нідэрландская і французская з'яўляюцца афіцыйнымі мовамі Бенілюкса і яго інстытутаў.
З агульнага насельніцтва 27,6 мільёнаў чалавек дзяржаў-членаў 22,6 мільёнаў (82 %) жывуць у Нідэрландах ці Фландрыі, дзе нідэрландская з'яўляецца дзяржаўнай мовай. У франкамоўнай Валоніі пражываюць 3,5 мільёнаў (12,5 %), у той час як большасць Брусельскага сталічнага рэгіёна (яго насельніцтва складае 3,8 %) размаўляе на французскай, хоць фармальна рэгіён лічыцца дзвюхмоўным. У Люксембургу (1,74 %) тры афіцыйныя мовы: французская, нямецкая і люксембургская (заходнегерманскі, сярэдненямецкі культурны дыялект, які адносіцца да мазельска-франкскіх). Разам з нямецкай супольнасцю Бельгіі гэта складае каля 2 % нямецкамоўных жыхароў.

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт  (гал.)  (фр.)
# Італійскія мовы

| Італійскія мовы |
| --- |
|  |
| Краіны | — |
| Класіфікацыя |
| еўраазіяцкія мовы
індаеўрапейскія мовы
італійскія мовы |
| ISO 639-5 | itc |
| LINGUIST List | ital |
| IETF | itc |
| Glottolog | ital1284 |

**Італійскія мовы** — група мёртвых моў індаеўрапейскай сям’і. Былі пашыраны ў 2-1 палове 1-га тысячагоддзя да н.э. — першы стагоддзях н.э. ў цэнтральнай і паўднёвай Італіі. Падзяляліся на 2 галіны: оскска-умбрскую і лацінска-фаліскую. Некаторымі асаблівасцямі італійскія мовы збліжаюцца з кельцкімі мовамі. Пісьмо запазычана ў этрускаў. Вывучэнне лексікі італійскіх моў цяжкае з прычыны фрагментарнасці іх тэкстаў. Лексічнае адрозненне ад лацінскай мовы звязана з уплывам этрускай, а на поўдні — старажытна-грэчаскіх моў. Пісьмовыя помнікі оскскай мовы датуюцца 5 стагоддзем да н.э. — 1 стагоддзем н.э., помнікі умбрскай мовы — 3-1 стагоддзямі да н.э. (т.зв. Ігувінскія табліцы). Фаліскія тэксты (7-8 стагоддзе да н.э.) складаліся з анамастыкі і зазналі этрускі ўплыў.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
# Армяне

|  |
| --- |
| **Армяне** |
| Агульная колькасць | 8-12 млн. |
| Рэгіёны пражывання |  Арменія: 3,1 млн.
 Расія: 2,500 млн.
 Францыя: 900,000
 Іран: 500,000
 ЗША: 1500,000 (2000 census)
 Грузія: 248,900 (2004 census)
 Сірыя: 190,000
 Ліван: 140,000
 Аргенціна: 130,000
 Украіна: 99,894 (2001 census)
 Польшча: 92,000
 Турцыя: ад 40,000 да 70,000 (без хемшылаў)
 Іарданія: 70,000
 Узбекістан: 70,000
 Германія: 42,000
 Канада: 40,505 (2001 census)
 Бразілія: 40,000
 Грэцыя: 35,000
 Аўстралія: 45,000
 Туркменістан: 30,000
 Балгарыя: 30,000
 Беларусь: 25,000
 Казахстан: 25,000
 Ізраіль: 20,000
 Ірак: 20,000
 Уругвай: 19,000
 Вялікабрытанія: 18,001
 Венгрыя: 15,000
 Бельгія: 10,000
 Чэхія: 10,000 |
| Мова | Армянская мова |
| Рэлігія | Хрысціянства (Армянская апостальская царква)  |
| Блізкія этнічныя групы | Грэкі, грузіны, албанцы |

**Армя́не** — народ, які размаўляе на армянскай мове, якая належыць да індаеўрапейскай моўнай сям’і. Мае шмат дыяспар па ўсім свеце, у т.л. у Беларусі (гл. Армяне Беларусі).

## Этымалогія

Саманазва армян — Հայ (hay), па здагадках, пайшла ад назвы народа — хаяса. Краіна Хаяса і народ хаясы згадваюцца на глінянай хетскай табліцы, якая адносіцца да другога тысячагоддзя да нашай эры, яна была знойдзена пры раскопках сталіцы хетскай дзяржавы — Хатушаш.

Назва краіны *Армінія*, у якой пражывалі *арміны*, сустракаецца ўпершыню ў Бехістунскім надпісе персідскага цара Дарыя I, у 522 да н.э. Існуе таксама гістарычны надпіс, які называе рэгіён Армянскага нагор’я Арменіяй, Шумерскага Нарам-Суена, датаваны 2260 да н.э., на тысячу гадоў апераджаючы першае згадванне Урарту. Герадот (V ст. да.н.э.) называе іх *арменамі*. Аб Арменіі і побыце армян гэтага ж перыяду важныя звесткі паведамляе Ксенафонт.

## Народныя сімвалы

* Арэвахач

## Вядомыя армяне

* Фрунзэ Мкртчан — кінаакцёр, рэжысёр
* Серж Танкян — армяна-амерыканскі музыка, сузаснавальнік гурта System of a Down

## Гл. таксама

* Армянская музыка

## Зноскі
# Сарматы

|  |
| --- |
| Сарматы † |
|  |
| Рымская выява 113 г. н. э. |
| Агульная колькасць |  |
| Рэгіёны пражывання | Паволжа, Паўночны Каўказ, Паўночнае Прычарнамор'е |
| Мова | сармацкая |
| Рэлігія | політэізм |
| Блізкія этнічныя групы | скіфы, аланы |

**Сарма́ты** (грэч. Σαρμάται, лац.: Sarmatae) † — агульная назва плямён Паўночнага Прычарнамор'я ў ІІІ ст. да н.э. — IV ст. н.э.

Разам са скіфамі сарматы ўваходзілі ў заходнюю галіну роднасных іранамоўных плямён, былі блізкія скіфам па мове і звычаях. Продкі сарматаў — саўраматы займалі стэпы Паволжа і Прыкаспія ў VII—III ст. да н.э. Паводле падання, пераказанага Герадотам, саўраматы пайшлі ад шлюбаў скіфаў з амазонкамі. Герадот падкрэсліваў значную ролю жанчын у іх грамадскім жыцці (разам з мужчынамі займаліся паляваннем, ваявалі). Паводле Скілака, у саўраматаў кіравалі жанчыны. У ІІІ-ІІ ст. да н.э. саўраматы перайшлі Дон і авалодалі Скіфіяй, якую сталі называць Сарматыяй. Першапачаткова, напэўна, іх узначальвала племя «царскіх» сарматаў (саяў), потым кіруючая роля належала языгам, раксаланам, асорсам, аланам. Вядомы таксама іншыя сармацкія плямёны — фісаматы, саўрадаты, ургі.

Грамадства сарматаў нагадвала грамадства стэпавых скіфаў. Напачатку ў іх існаваў патрыярхальны лад з перажыткамі матрыярхату, у ІІ ст. да н.э. пачалося ўтварэнне класаў з вылучэннем родаплемянной знаці і ваенных правадыроў. Паводле Страбона, сарматы пераважна былі вандроўнікамі. Аселыя сарматы займаліся земляробствам. Пашыраны былі апрацоўка жалеза, скураў, ткацгва, ганчарства, ювелірнае рамяство.

Ваяўнічыя сармацкія плямёны вялі войны з дзяржавамі Закаўказзя, Рымскай імперыяй, у ІІ ст. да н.э. падпарадкавалі грэчаскі горад-калонію Ольвію і прымусілі плаціць даніну. На поўначы падтрымлівалі сувязі з пагранічнымі плямёнамі зарубінецкай культуры.

## Гл. таксама

* Сарматызм

## Літаратура

* *Рассадзін С.* Землі амаль невядомыя: Будучая Беларусь паводле антычных манускрыптаў. — Мн.: Полымя, 1996. — ISBN 5-345-00758-6
* Сарматы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 182—183. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).