Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Канічнае сячэнне

Канічныя сячэнні. А) парабала В) эліпс і акружнасць С) гіпербала
**Канічныя сячэнні** — лініі, якія атрымліваюцца пры перасячэнні прамога кругавога конуса пласкасцямі, якія не праходзяць праз вяршыню гэтага конуса. Канічнымі сячэннямі з’яўляюцца:

* эліпс — атрымліваецца, калі сякучая плоскасць перасякае ўсе ўтваральная конуса ў пунктах адной яго поласці. Акружнасць з’яўляецца асобным выпадкам эліпса і атрымліваецца, калі сякучая плоскасць перпендакулярна восі конуса.

* парабала — сякучая плоскасць паралельна адной з датычных пласкасцей конуса.

* гіпербала — сякучая плоскасць перасякае абедзве поласці конуса.

## Вызначэнне праз эксцэнтрысітэт

Эліпс (*e*=1/2), парабала (*e*=1) and гіпербала (*e*=2) з фокусам *F* і дырэктрысай.
Канічнае сячэнне — геаметрычнае месца пунктаў, для кожнага з якіх адносіна яга адлегласцей да фокуса і да дырэктрысы раўно аднаму ліку *e*, які называецца эксцэнтрысітэтам. Пры гэтым калі 0 < *e* < 1 атрымліваецца эліпс; *e* = 1 — парабала; *e* > 1 — гіпербала. (Праз такое вызначэнне нельга атрымаць акружнасць, бо яна не мае дырэктрысы).

## Каардынатнае прадстаўленне

Канічныя сячэнні з’яўляюцца лініямі другога парадку (але не ўсе лініі другога парадку з’яўляюцца канічнымі сячэннямі), і ў дэкартавых каардынатах на плоскасці іх можна апісаць квадратным мнагачленам:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (пры гэтым павінна выконвацца няроўнасць WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ),
калі:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , то канічнае сячэнне з’яўляецца эліпсам,
	+ калі ж яшчэ выконваецца і ўмова WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 and WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  — акружнасцю,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — парабала,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  — гіпербала.
# Луна-25

Макет «Луна-25»
**«Луна-25»** — аўтаматычная міжпланетная станцыя, прызначаная для адпрацоўкі тэхналогій пасадкі на Месяц, даследавання яго экзасферы і верхняга пласта паверхні. Праект Федэральнай касмічнай праграмы Расіі. Да красавіка 2013 года апарат насіў назву *«Луна-Глоб»*.

## Навуковыя задачы

### Мэты праекта

* Забеспячэнне пералёту да Месяца.
* Мяккая пасадка на Месяц у абраным раёне Паўднёвай прыпалярнай вобласці.
* Адпрацоўка тэхналогіі работы касмічнага апарата на паверхні Месяца, асабліва ўначы, на працягу 1 года.
* Правядзенне навуковых даследаванняў рэгаліту і вывучэння экзасферы Месяца дыстанцыйнымі і кантактнымі метадамі.

### Асноўныя навуковыя задачы

* Пошук вады і лятучых злучэнняў на паверхні, вывучэнне элементнага і ізатопнага складу палярнага рэгаліту.
* Даследаванні ўзаемадзеяння сонечнага ветра з верхнім пластом рэгаліту

### Навукова-тэхналагічныя задачы

* Стварэнне карты паверхні для бяспечнай пасадкі будучых касмічных апаратаў.
* Вывучэнне фізіка-механічных уласцівасцей рэгаліту.

## Складнікі місіі

* Сам касмічны апарат «Луна-25» (пасадачны модуль);
* Ракетна-касмічны комплекс «Саюз-2.1б»;
* Наземны комплекс кіравання;
* Наземны навуковы комплекс.

## Галаўныя арганізацыі і кіраўнікі

* Дзяржаўная карпарацыя па касмічнай дзейнасці «Раскосмас»;
* Навукова-вытворчае аб’яднанне імя С. А. Лавачкіна;
* Інстытут касмічных даследаванняў Расійскай акадэміі навук;
* Навуковы кіраўнік праекта: акадэмік Леў Мацвеевіч Зялёны.

## Гісторыя

Назва праекта заклікана падкрэсліць пераемнасць савецкай месяцовай праграме, апошні апарат якой, «Луна-24», быў запушчаны ў 1976 годзе.

Праект быў пачаты ў 1997 годзе. Запуск апарата першапачаткова планаваўся на 2000 год, але затым шмат разоў адкладаўся.

### Місія

Месца падзення апарата
Запуск «Луна-25» адбыўся 11 жніўня 2023 года ў 02:10:57 па маскоўскім часе:

* З пляцоўкі 1С касмадрома Усходні была запушчана ракета-носьбіт «Саюз-2.1б» з разгонным блокам «Фрэгат» і аўтаматычнай станцыяй «Луна-25».
* Ракета-носьбіт адпрацавала ў штатным рэжыме, разгонны блок аддзяліўся ад трэцяй ступені ракеты і вывеў аўтаматычную станцыю на траекторыю пералёту да Месяца.
* 19 жніўня 2023 года ў выніку няштатнай працы рухальнай устаноўкі станцыя сышла з арбіты і разбілася аб паверхню Месяца.

## Крыніцы
# Таро (ліхтар)

Таро ў садзе Сукэй-эн
**Таро** (яп.: 灯籠) або 灯篭, 灯楼 *то:ро:*, «кошык святла», «вежа святла») — традыцыйны японскі свяцільнік, зроблены з каменя, дрэва або металу. Як і многія іншыя элементы традыцыйнай японскай архітэктуры, ён мае кітайскае паходжанне. У Японіі таро звычайна выкарыстоўваліся каля будысцкіх храмаў, дзе яны ўсталёўваліся ў лінію і асвятлялі дарожкі.

На працягу перыяду Хэйан (794—1185) яны сталі выкарыстоўвацца каля сінтаісцкіх свяцілішчаў, а таксама ў прыватных дамах.

Самыя старыя з захаваных бронзавых і каменных свяцільнікаў могуць быць знойдзены ў Нары. У храме Тайма-дэра ёсць каменны свяцільнік перыяду Нара.

На працягу перыяду Адзуці-Мамаяма (1568—1600) каменныя свяцільнікі сталі папулярныя дзякуючы майстрам чайных цырымоній, якія выкарыстоўвалі іх для ўпрыгожвання садоў. Неўзабаве яны ж пачалі вынайсці новыя разнавіднасці свяцільнікаў для сваіх патрэб. У сучасных садах і парках яны маюць чыста дэкаратыўнае прызначэнне і размяшчаюцца бліжэй да дарожак, вады ці сцен будынка.

Ліхтары таро ў садзе дома-музея самураяў, Канадзава, Японія.
Таро можна падзяліць на два галоўныя тыпы: *цуры-дора* (яп.: 釣灯籠・掻灯・吊り灯籠 *падвесная лямпа*), якія звычайна падвешваліся пад карнізам даху, і *дай-дора* (яп.: 台灯籠 *лямпа на платформе*), якія выкарыстоўваліся ў садах і ўздоўж падыходаў да *сандо* храма або свяцілішча. Два найбольш часта сустракаемыя тыпы *дай-дора* — гэта бронзавы або каменны свяцільнік, які выглядае як свяцільнік з ножкамі, размешчаны на пастаменце.

Па матэрыяле, з якога выраблены, наземныя ліхтары дзеляцца на каменныя (ісі-таро), металічныя (кіндзоку-таро) і драўляныя (тамаягата-таро).

Схема каменнага свяцільніка. A. Ходзю або хосю, B. Укэбана, C. Каса, D. Хібукура, E. Цюдай, F. Сао.
## Галерэя

### Падвесныя свяцільнікі

*
* Шасцікутны падвесны свяцільнік
* Падвесны свяцільнік у храме Фусімі Інары
*

### Бронзавыя свяцільнікі

* Бронзавы свяцільнік у Хору-дзі
* Бронзавы свяцільнік у Тодай-дзі (Нацыянальны здабытак)
*
* Бронзавы свяцільнік у свяцілішчы Іцукусіма

### Каменныя свяцільнікі

* '
* *Кірысітан-дора*
* Ікэкомі-дора (тып «Кірысітан-дора»)
* Окі-дора
* Нодзура-дора
* Свяцільнік у форме пагады
* *Каку-дора* (яп.: 角灯籠 *Квадратны свяцільнік*)
* Каменны свяцільнік з Карэі

### Свяцільнікі ў варыянце «Юкімі-дора»

* *Юкімі-дора* на чатырох ножках
* Трохногі *Юкімі-дора*. Адна нага размешчана на зямлі, дзве — у вадзе
* Юкімі-дора на дзвюх нагах
* Юкімі-дора на адной назе

## Крыніцы
# Градус Фарэнгейта

Пакаёвы тэрмометр з градусамі па Цэльсію і Фарэнгейту
     Краіны, дзе ўжываюць градусы Фарэнгейта.
     Краіны, дзе ўжываюць і градусы Фарэнгейта, і градусы Цэльсія.
     Краіны, дзе ўжываюць градусы Цэльсія.
**Градус Фарэнгейта** — адзінка вымярэння тэмпературы з лінейнай шкалой. Доўгі час шкала Фарэнгейта была асноўнай у англамоўных краінах, але ў канцы 60-х — пачатку 70-х гадоў XX стагоддзя яна была практычна выцесненая шкалой Цэльсія. Толькі на Ямайцы, у ЗША і Канадзе шкала Фарэнгейта дагэтуль шырока выкарыстоўваецца ў бытавых мэтах. Шкала названая ў гонар нямецкага вучонага Габрыеля Фарэнгейта, які прапанаваў яе ў 1724 годзе.

На шкале Фарэнгейта кропка раставання лёду роўная +32 °F, а кропка кіпення вады +212 °F (пры нармальным атмасферным ціску). Пры гэтым адзін градус Фарэнгейта роўны 1/180 рознасці гэтых тэмператур. Дыяпазон 0°…+100° па шкале Фарэнгейта прыкладна адпавядае дыяпазону −18°…+38° па шкале Цэльсія.

## Гісторыя

Існуе некалькі версій паходжання шкалы. Па адной з іх, Фарэнгейт першапачаткова прыняў за 0 °F тэмпературу плаўлення (замярзання) сумесі лёду і паваранай солі ў роўных колькасцях, а за 100 °F — нармальную тэмпературу чалавечага цела (аднак Фарэнгейт памыліўся ў апошнім вымярэнні: нармальная тэмпература чалавечага цела складае 97,9 °F). Існуе версія, паводле якой за 100 градусаў тэмпературнай шкалы Фарэнгейт прыняў тэмпературу цела сваёй жонкі, якая ў момант вымярэння была нездаровая — менавіта гэтым і абумоўленае зрушэнне стоградуснай кропкі на 2,1 °F, а не хібнасцю самога вымярэння. Сам Фарэнгейт лічыў, што тэмпература (па яго шкале) ніколі не бывае адмоўнай, мабыць ён ні разу не быў у халодных краінах.

## Арыфметычныя пераўтварэнні

Адзін градус Фарэнгейта роўны 5/9 градуса Цэльсія, а тэмпература па шкале Фарэнгейта звязана тэмпературай па шкале Цэльсія ніжэйзгаданымі формуламі.

З шкалы Цэльсія ў шкалу Фарэнгейта:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
З шкалы Фарэнгейта ў шкалу Цэльсія:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

## Спасылкі

* Пералік градусаў Фарэнгайта
# Камета Галея

Камета Галея **Камета Гале́я** (афіцыйная назва **1P/Halley**) — яркая камета; адна з найдаўней вядомых перыядычных. Першая камета, для якой вызначылі эліптычную арбіту і перыядычнасць вяртанняў (англійскі астраном і прыродазнавец Эдмонд Галей; камета названая ў яго гонар). З каметай звязаныя метэорныя патокі Эта-Акваріды і Арыяніды.

## Рух

Камета мае адлегласць перыгелія, роўную 0.587 а. а. і адлегласць афелія больш 35 а. а. Арбіта каметы моцна нахіленая да плоскасці экліптыкі — на 162,5° (т.ч. яна рухаецца ў кірунку, процілеглым руху планет). Эксцэнтрысітэт арбіты роўны 0.967275.

## Будова

Па выніках даследаванняў, выкананых касмічнымі апаратамі, ядро каметы Галея ўяўляе сабой маналітнае цела няправільнай формы памерамі 16 на 8 км, масай каля 3х1014 кг і малой шчыльнасцю парадка 600 кг/м³.

## Гісторыя і вывучэнне

Камета Галея — адна з найдаўней вядомых перыядычных камет. Яна назіралася 31 раз, прычым упершыню — у 446 да н. э. (паводле іншых звестак, была заўважаная кітайцамі яшчэ ў 611 да н. э.). Да XVIII ст. лічылася, што гэта былі розныя каметы.

У XVIII ст. Галей склаў першы каталог элементаў арбіт камет, звярнуў увагу на супадзенне шляхоў камет 1531, 1607 і 1682 гадоў і выказаў здагадку, што тады назіралася адна і тая ж камета, якая абарачаецца вакол Сонца з перыядам прыкладна 75 гадоў. Таксама ён прадказаў вяртанне гэтай каметы ў 1758 годзе. Галей амаль адгадаў — камета вярнулася ў 1759 годзе, калі яго не было ў жывых. Прадказанне вяртання каметы Галея з'явілася бліскучым пацверджаннем механікі Ньютана.

У 1910 годзе Зямля праходзіла праз хвост каметы Галея. У сувязі з гэтым чакалася, што у руху Месяца будуць узбурэнні, што дапамагло б вызначыць масу каметы. Але іх не выявілася, і тым самым было даказана, што камета мае вельмі малую масу.

Першым з касмічных апаратаў, які здолеў наблізіцца да каметы, быў Піянер-7. У час апошняга праходжання перыгелія (1986) да каметы былі запушчаныя дзве міжпланетныя станцыі «Вега» (СССР), «Джота» (ЕКА) і «Суісеі» і «Сакігаке» (Японія). Місіі былі паспяховымі — апараты вывучылі камету зблізу ды зрабілі першыя здымкі каметнага ядра.

## Літаратура

* Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мінск : Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с. : іл. ISBN 978-985-471-765-4
# Апалоны (астэроіды)

**Апало́ны** — група калязямных астэроідов, названая ў гонар першага адкрытага астэроіда гэта групы — (1862) Апалон. Да аб'ектаў гэтай групы адносяцца астэроіды, якія перасякаюць арбіту Землі (перыгелій менш 1,017 а. а.) і якія маюць вялікую паўвось не меней 1 а. а. Арбіты большасці з іх знаходзяцца паміж арбітамі Венеры і Юпітэра, аднак ёсць і выключэнні. Так, бліжэй усяго да Сонца прыбліжаецца 2005 HC4 (0,071 а. а., у пяць разоў бліжэй, чым Меркурый), а найбольш аддаляецца ад Сонца 1999 XS35 (35,2 а. а., далей за Нептун).

Апалоны маюць няправільную форму і адносна невялікія памеры, у параўнанні з прадстаўнікамі іншых груп. Найбольшы з іх — (1866) Сізіф, які мае дыяметр каля 8,2 км.

Астэроіды гэтай групы рэгулярна перасякаюць арбіту Землі, таму з'яўляюцца патэнцыйна небяспечнымі. У канцы 1960-х гадоў адносна блізка да Зямлі пралятаў астэроід Ікар. У 1970-х гадах вучоныя сталі актыўней шукаць апалоны. У прыватнасці, некаторыя новыя астэроіды адкрылі Элеанор Хелін і Юджын Шумейкер.

У 1998 годзе, сумеснымі намаганнямі ВПС ЗША, НАСА і Масачусецкага тэхналагічнага інстытута была заснавана праграма LINEAR, мэтай якой стаў пошук калязямных астэроідаў. Большасцю з іх з'яўляюцца апалоны. У 2006 годзе побач з Зямлёй, на адлегласці 432 тыс. км (гэта трохі больш адлегласці да Месяца), пралятаў адзін з апалонаў — 2004 XP14, адкрыты падчас праграмы LINEAR.

Па стане на чэрвень 2010 вядома 3526 апалонаў.

## Некаторыя прадстаўнікі апалонаў

Апалон быў адкрыты ў 1932 годзе, але страчаны і пераадкрыты ў 1973 годзе. Таму яго парадкавы нумар вышэй, чым у некаторых іншых прадстаўнікоў апалонаў, да прыкладу, (1566) Ікара.

| Название
  | Вялікая паўвось, а. а. | Перыгелій, а. а. | Афелій, а. е.
  | Адкрыты
  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| (1566) Ікар (Icarus)
  | 1,077 | 0,186 | 1,969
  | 1949
 |
| (1620) Геаграфас (Geographos)
  | 1,245 | 0,827 | 1,663
  | 1951
 |
| (1685) Таро (Toro)
  | 1,367 | 0,771 | 1,963
  | 1948
 |
| (1862) Апалон (Apollo)
  | 1,470 | 0,646 | 2,293
  | 1932
 |
| (1863) Антыной (Antinous)
  | 2,259 | 0,888 | 3,630
  | 1948
 |
| (1864) Дэдал (Daedalus)
  | 1,461 | 0,563 | 2,359
  | 1971
 |
| (1865) Цэрбер (Cerberus)
  | 1,080 | 0,576 | 1,584
  | 1971
 |
| (1866) Сізіф (Sisyphus)
  | 1,894 | 0,874 | 2,913
  | 1972
 |
| (1981) Мідас (Midas)
  | 1,776 | 0,621 | 2,931
  | 1973
 |
| (4660) Нерэй (Nereus)
  | 1,488 | 0,952 | 2,024
  | 1982
 |
| (101955) 1999 RQ36 | 1,126 | 0,897 | 1,356
  | 1999
 |
| 2009 DD45 | 1,241 | 0,987 | 1,495
  | 2009
 |
| (136617) 1994 CC
 | 1,6387 | 0,9546 | 2,3234
  | 1994
 |
| (6489) Голеўка
 | 2,498 | 0,986 | 4,009
  | 1994
 |

## Гл. таксама

* Атоны
* Амуры
* Астэроіды, якія збліжаюцца з Зямлёй

## Зноскі

## Спасылкі

*  Архівавана 16 верасня 2008.  (англ.)
* NASA JPL Small-Body Database Browser  (англ.)
*   (англ.)
# Северн

| Северн |
| --- |
| англ. Severn |
|  |
| Характарыстыка |
| Даўжыня | 354 км |
| Басейн | 11 420 км² |
| Расход вады | 61,17 м³/с |
| Вадацёк |
| Выток | Плінлімана |
|  • Вышыня | 610 м |
|  • Каардынаты | 52°29′40″ пн. ш. 3°44′15″ з. д. |
| Вусце | Брыстальскі заліў |
|  • Вышыня | 0 м |
|  • Каардынаты | 51°34′50″ пн. ш. 2°41′00″ з. д. |
| Размяшчэнне |
| Водная сістэма |
Кельцкае мора |
|

---

 |
| Краіна | * Вялікабрытанія
 |
|  |
|   |
|  — выток,  — вусце |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Се́верн**  (англ.: Severn, вал.: Hafren, лац.: Sabrina) — самая вялікая па працягласці рака ў Вялікабрытаніі.

Даўжыня плыні ракі складае 354 км.
Северн пачынаецца каля ўсходняга схіла Плінлімана ва Уэльсе, у сваім верхнім цячэнні, якое накіроўваецца на паўночны ўсход, утварае некалькі вадаспадаў, а ад Уэлшпула, у 244 км ад вусця, Северн становіцца суднаходнай для барак. Накіроўваючыся далей на ўсход, Северн цячэ па даліне шырынёй у 1,5 км, перасякае ўрадлівую раўніну Шрусберы, а ў сваім паўднёва-ўсходнім, а да канца — паўднёва-заходняй ніжняй плыні акружана лясістымі горамі. Ніжэй Вустэра Северн уступае ва ўрадлівую раўніну Глостэра, пры вусці разліваецца ў шырокі ліман і паміж мысам Брын-Даўн і Лавернак упадае ў Брыстальскі заліў.

Падчас прыліваў вада пры вусці паднімаецца часам на 18 метраў, плаціны абараняюць тут краіну ад паводак. Дзякуючы збудаванаму каналу марскія судны ў 300 тон дасягаюць Глостэра. Разам са сваімі прытокамі Эйван, Эск і Уай Северн утварае басейн у 21 027 км²; каналамі Северн злучана з Тэмзай, Трэнтам, Хамберам і Мерсі.

Велічыня максімальнага сізігійнага прыліва ў эстуарыі Северна роўная 14,6 метраў — самая вялікая ў Вялікабрытаніі і другое месца ў свеце пасля заліва Фандзі (Канада). Утвараецца на прыліўным участку ракі ў вусцевай вобласці ракі Северн прыліўны бор, вышынёй больш за 2 метра (максімальная — 2,8 метра) у перыяд вясновых сізігійных прыліваў ніжэй па цячэнню ад горада Глостэр.

## Зноскі

## Літаратура

* Северн // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 288. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* Северн на сайце Waterscape.com  (англ.)
# Гандола

**Гандола**, італ. góndola (венецыянская гандола) — традыцыйная венецыянская вяслярная лодка. З'яўляецца адным з сімвалаў Венецыі.

Гістарычна з'яўлялася галоўным сродкам перамяшчэння па каналах горада, у цяперашні час служаць для забавы шматлікіх турыстаў. Па ацэнцы гісторыкаў у XVIII стагоддзі ў Венецыі налічвалася некалькі тысяч гандол.

Ліцэнзіі на гэту працу могуць перадавацца па спадчыне ад бацькі да сына.

## Гл. таксама

* Барка
# Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне

| Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне |
| --- |
| 国家航天局 |
|  |
|  |
| Абрэвіятура |
CNSA |
| Краіна | * Кітай
 |
| Адміністрацыйны цэнтр |  Пекін, Кітай |
| Тып арганізацыі | касмічнае агенцтва |
| Заснаванне |
| Дата заснавання | 4 красавіка 1993 |
| Матчыная арганізацыя | Ministry of Industry and Information Technology of the People's Republic of China[d] |
| Член у | * Inter-Agency Space Debris Coordination Committee[d]
* Consultative Committee for Space Data Systems[d]
 |
| Узнагароды | Leif Erikson Lunar Prize[d] (2019) |
| cnsa.gov.cn |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне** — урадавая арганізацыя Кітайскай Народнай Рэспублікі, якая адказвае за кіраванне касмічнай дзейнасцю для грамадзянскага выкарыстання і міжнароднае касмічнае супрацоўніцтва Кітая з іншымі краінамі.

## Спіс касмадромаў

У карыстанні Кітайскага нацыянальнага касмічнага ўпраўлення знаходзяцца наступныя касмадромы:

* Цзюцюань
* Вэньчан
* Січан
* Таюань

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне
* Афіцыйны сайт КНКК
# Аксіды

**Аксі́ды** — бінарныя злучэнні хімічных элементаў з кіслародам, у якіх ён спалучаны толькі з менш электрадмоўнымі атамамі. Хімічны элемент кісларод па электраадмоўнасці другі пасля фтора, таму да аксідаў адносяцца амаль усе злучэння хімічных элементаў з кіслародам. Да выключэнняў адносяцца, напрыклад, дыфтарыд кіслароду OF2.

Аксіды атрымліваюць акісленнем ці тэрмічным раскладаннем адпаведных гідраксідаў або соляў.

Пашыраны ў прыродзе: аксід вадароду (вада) стварае гідрасферу, галоўная частка горных парод — аксід крэмнію, аксіды алюмінію, жалеза і інш. Аксіды ўтвараюць руды— асноўную форму металічных карысных выкапняў.

## Класіфікацыя

У залежнасці ад хімічных уласцівасцяў адрозніваюцца:

* **солеўтваральныя аксіды**:
	+ *асноўныя* (напрыклад, аксід натрыю Na2O, аксід медзі(II) CuO): аксіды металаў, ступень акіслення якіх I—II;
	+ *кіслотныя* (напрыклад, аксід серы(VI) SO3, аксід азоту(IV) NO2): аксіды металаў са ступенню аксілення V—VII і аксіды неметалаў;
	+ *амфатэрныя* (напрыклад, аксід цынку ZnO, аксід алюмінію Al2О3): аксіды металаў са ступенню аксілення III—IV і выключэнні (ZnO, BeO, SnO, PbO);
* **нясолеўтваральныя аксіды**: аксід вугляроду(II) СО, аксід азоту(I) N2O, аксід азоту(II) NO, вада (аксід вадароду) H2O, аксід крэмнію(II) SiO, аксід серы(II) SO.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Вывяржэнне вулкана

Вывяржэнне вулкана Стромбалі ў Італіі
**Вывяржэнне вулкана** — працэс выкіду вулканам на зямную паверхню распаленых абломкаў, попелу, вылівання магмы, якая, выліваючыся на паверхню, становіцца лавай. Вывяржэнне вулкана можа мець працягласць ад некалькіх гадзін да многіх гадоў.

Вывяржэнні вулканаў адносяцца да геалагічных надзвычайных сітуацый, якія могуць прывесці да стыхійных бедстваў.

## Гл. таксама

* Вывяржэнне Кракатаў 1883 года
# Крышталяграфія

**Крышталяграфія** — навука пра крышталях і крышталічны стан матэрыі. Вывучае вонкавую форму, унутраную будову фізічныя ўласцівасці, рост, разбурэнне, сувязь паміж будовай і хімічным складам крышталёў. Даследуе прыродныя і сінтэтычныя крышталі. Падзяляецца на крышталяфізіку, крышталяхімію, геаметрычную крышталяграфію і крышталегенезіс. Геаметрычная крышталяграфія вывучае вонкавую і ўнутраную сіметрыю крышталёў, формы крышталінчых мнагагранікаў; крышталегенезіс — вывучэнне працэсаў зараджэння і росту крышталёў, іх фазавых пераходаў, структурных дэфектаў, зросткаў і інш. Звязана з мінералогіяй, петраграфіяй, геахіміяй і інш.

Як самастойная навука развіваецца з 2-й паловы 17 стагоддзя, з адкрыццём законаў пастаянства вуглоў у крышталях (Нільс Стэнсен, 1669), падвойнага праменепраламлення (Расмус Барталін, 1669), пастаянства пунктаў плаўлення крышталічных рэчываў (Роберт Гук, 1668), з’явы аднароднасці і анізатропнасці. Першы дапаможнік па крышталяграфіі апублікаваў Жан-Батыст Луі Рамэ дэ Ліль у 1772 годзе. У 2-й палове 18 стагоддзя Рэнэ Жуст Гаюі ў 1784 годзе выказаў меркаванне пра рашэцістую будову крышталёў. У 18-19 стагоддзях Рэнэ Жуст Гаюі, Г. В. Вульф, А. В. Гадалін распрацавалі вучэнне пра сіметрыю крышталёў.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
# Атмасфера Венеры

| Атмасфера Венеры |
| --- |
|  |
| На астранамічным целе | Венера |
| Матэрыял | дыяксід вугляроду, азот і sulfur dioxide[d] |
| Ціск | 92 бар |
|  |
| Максімальная тэмпература | 770 K і 497 °C |
| Мінімальная тэмпература | 710 K і 437 °C |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Атмасфера Венеры** нашмат шчыльнейшая і гарачэйшая за атмасферу Зямлі: тэмпература ла паверхні складае 740 К (467 °C) з ціскам каля 93 бар. Атмасфера Венеры змяшчае непразрыстыя аблокі з сернай кіслаты, што робіць немагчымым правядзенне аптычных назіранняў паверхні. З гэтай прычыны тапаграфічная інфармацыя аб паверхні атрымліваецца дзякуючы радыёлакацыйным даследаванням. Асноўнымі газамі, складнікамі атмасферы, з’яўляюцца двухвокіс вугляроду і азот. Іншыя хімічныя злучэнні прысутнічаюць толькі ў следавых колькасцях.

Атмасфера планеты знаходзіцца ў стане моцнай цыркуляцыі і кручэння. Поўны цыкл кручэння атмасферы складае ўсяго чатыры зямныя дні, што ў шмат разоў хутчэй за перыяд кручэння планеты (243 дні). Ветры пры такім хуткім кручэнні маюць хуткасць да 100 м/с (~360 км/гадз), што перавышае хуткасць кручэння пунктаў на экватары планеты ў 60 разоў. Для параўнання, на Зямлі самыя моцныя ветры маюць ад 10 % да 20 % хуткасці кручэння пунктаў на экватары. З іншага боку, хуткасць ветру зніжаецца па меры памяншэння вышыні, дасягаючы 10 км/гадз каля паверхні. Недалёка ад палюсоў існуюць антыцыкланічныя структуры, званыя палярнымі віхрамі. Кожны віхар мае двайное вока і характэрны S-падобны малюнак аблокаў.

У адрозненне ад Зямлі, Венера не мае магнітнага поля, і яе іанасфера аддзяляе атмасферу ад касмічнай прасторы і сонечнага ветру. Іанізаваны пласт не прапускае сонечнае магнітнае поле, надаючы Венеры асаблівае магнітнае асяроддзе. Яно разглядаецца як індукаваная магнітасфера Венеры. Лёгкія газы, у тым ліку вадзяная пара, пастаянна здзімаюцца сонечным ветрам праз індукаваны хвост магнітасферы. Мяркуецца, што атмасфера Венеры каля 4 мільярдаў гадоў таму была больш падобная да зямной, з вадкай вадой на паверхні. Незваротны парніковы эфект, магчыма, быў выкліканы выпарэннем паверхневай вады і наступным павышэннем узроўняў іншых парніковых газаў.

Нягледзячы на экстрэмальныя ўмовы на паверхні планеты, атмасферны ціск і тэмпература на вышыні 50-65 км маюць практычна такія ж значэння, як і на паверхні Зямлі, што робіць верхнія слаі атмасферы Венеры найбольш падобнымі да зямных у Сонечнай сістэме (прычым нават больш, чым на паверхні Марса). Праз падабенства ціску і тэмпературы, а таксама з-за таго факта, што паветра для дыхання (21 % кіслароду, 78 % азоту) уздымаецца ў атмасферы Венеры (гэтак жа, як гелій уздымаецца на Зямлі), верхнія слаі атмасферы былі прапанаваны навукоўцамі ў якасці прыдатнага месца для даследавання і каланізацыі.

## Зноскі