# Кірыліца

| Кірыліца |
| --- |
|  |
| Тып пісьма |
кансанантна-вакалічнае пісьмо |
| Мовы | стараславянская, царкоўнаславянская, беларуская, руская, сербская, балгарская, македонская, украінская, малдаўская і многія іншыя |
| Гісторыя |
| Месца ўзнікнення |
Паўднёва-Усходняя Еўропа |
| Стваральнік | Клімент Охрыдскі (меркавана) Кірыл і Мяфодзій (традыцыйна) |
| Дата стварэння | IX стагоддзе |
| Перыяд |
з IX ст. (у сучасным выглядзе з канца XVI ст.) |
| Паходжанне |
Егіпецкае пісьмо
Протасінайскае пісьмо
Фінікійскі алфавіт
Грэчаскі алфавіт
(Копцкі алфавіт)
(Глаголіца) |
| Уласцівасці |
| Напрамак пісьма | злева направа[d] |
| ISO 15924 | Cyrl |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Кіры́ліца** — старажытная славянская азбука. Назва паходзіць ад імені славянскага асветніка Канстанціна (Кірыла) Філосафа. Мяркуюць, што пісьмо створана ў сярэдзіне 9 ст. на аснове глаголіцы і грэчаска-візантыйскага ўстаўнага пісьма. Мела 43 літары (11 ст.): 24 візантыйскага паходжання, 19 самастойных. 27 літар мелі лікавае значэнне (літара з цітлай).

Шырока ўжывалася ў стараславянскіх, потым ва ўсходнеславянскіх пісьменнасцях Сярэдневякоўя, у т. л., у старабеларускім пісьменстве (14—18 ст.). Пры развіцці моў, якія запісваліся кірыліцаю, яе алфавітна-літарны склад перастаў дакладна адпавядаць іх гукавой сістэме.

Найстаражытнейшыя помнікі кірыліцы: надпісы на руінах царквы ў Праславе (9 ст., Балгарыя), на гліняным посудзе з раскопак пад Смаленскам (пач. 10 ст.), балгарскі надпіс у Дабруджы (943), берасцяныя граматы (10—15 ст.), Савава кніга і Супрасльскі рукапіс (11 ст.), першы датаваны рукапіс — Астрамірава Евангелле (1056—1057).

## Назва

Верагодна, кірылічнае пісьмо распрацоўвалі і распаўсюджвалі паслядоўнікі Кірыла і Мяфодзія, а не самі Кірыл і Мяфодзій, таму такая назва пісьменнасці хутчэй аддае даніну павагі, чым абазначае аўтарства.

У беларускай, рускай, балгарскай, македонскай і сербскай мовах кірыліца таксама вядома пад назваю «азбука», якая паходзіць ад старое назвы дзвюх першых літар кірылічнага алфавіта (гэтак жа як і слова *алфавіт* пайшло ад першых дзвюх грэчаскіх літар *альфа* і *бета*).

## Гісторыя

Кірылічная азбука: наўгародская берасцяная грамата № 591 (1025—1050 гг.) і яе прарысоўка
Каля 863 года браты Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій з Салуні (Салонікі) па загадзе візантыйскага імператара Міхаіла III ўпарадкавалі пісьменнасць для стараславянскай мовы і выкарыстоўвалі новую азбуку для перакладу на славянскую мову грэчаскіх рэлігійных тэкстаў. Доўгі час дыскусійным заставалася пытанне, ці была гэта кірыліца (і ў такім выпадку глаголіцу лічаць тайнапісам, які з'явіўся пасля забароны кірыліцы) або глаголіца — азбука, якія адрозніваюцца амаль выключна напісаннем. Цяпер у навуцы пераважае погляд, згодна з якім глаголіца першасная, а кірыліца другасная (у кірыліцы глагалічныя літары заменены на вядомыя грэчаскія). Глаголіца доўгі час у некалькі змененым выглядзе ўжывалася у харватаў (да XVII ст).

З'яўленне кірыліцы, заснаванай на грэчаскім статутным (урачыстым) пісьме — унцыяле, звязваюць з дзейнасцю балгарскай школы кніжнікаў (пасля Кірыла і Мяфодзія). У прыватнасці, у жыцці святога Клімента Охрыдскага прама пішацца аб стварэнні ім славянскага пісьменства ўжо пасля Кірыла і Мяфодзія. Дзякуючы папярэдняй дзейнасці братоў азбука атрымала шырокае распаўсюджванне ў паўднёваславянскіх землях, што прывяло ў 885 годзе да забароны яе выкарыстання ў царкоўнай службе рымскім папам, які змагаўся з вынікамі місіі Канстанціна-Кірыла і Мяфодзія.

У Балгарыі цар Барыс у 860 годзе прыняў хрысціянства. Балгарыя становіцца цэнтрам распаўсюджвання славянскага пісьменства. Тут ствараецца першая славянская кніжная школа — Праслаўская кніжная школа — перапісваюцца Кірыла-Мяфодзіеўскія арыгіналы богаслужбовых кніг (Евангелле, Псалтыр, Апостал, царкоўныя службы), робяцца новыя славянскія пераклады з грэчаскай мовы, з'яўляюцца арыгінальныя творы на стараславянскай мове («О письменехъ Чрьноризца Храбра»).

Шырокае распаўсюджанне славянскага пісьменства, яго «залаты век», адносіцца да часу валадарання ў Балгарыі цара Сімяона Вялікага (893—927 гг.), сына цара Барыса. Пазней стараславянская мова пранікае ў Сербію, а ў канцы X стагоддзя становіцца мовай царквы ў Старажытнарускай дзяржаве.

Стараславянская мова, быўшы мовай царквы на Русі, адчувала на сабе ўплыў старажытнарускай мовы. Гэта была стараславянская мова рускай рэдакцыі, бо ўключала ў сябе элементы жывой ўсходнеславянскай гаворкі.

Першапачаткова кірыліцай карысталіся частка паўднёвых славян, усходнія славяне, а таксама румыны; з часам іх алфавіты некалькі разышліся адзін ад аднаго, хоць напісанне літар і прынцыпы арфаграфіі заставаліся (за выключэннем заходнесербскага варыянта) у цэлым агульнымі.

* Азбука з кнігі Івана Фёдарава. 1574 год
* Азбука ў буквары Лаўрэнція Зізанія. Вільня, 1596 год
* Шрыфт тыпаграфіі Мамонічаў. Каля 1600 года
* Тытульны ліст буквара Спірыдона Собаля. Куцеінская друкарня, 1631 год
* Друкаваны буквар Васіля Бурцова. Масква, 1634 год

### Класічная кірыліца

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |   |  |
|

| Буква | Устаўнае напісанне | Лікавае значэнне | Чытанне | Назва |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| А |  | 1 | [а] | аз |
| Б |  |  | [б] | бу́кі |
| В |  | 2 | [в] | ве́дзі |
| Г |  | 3 | [г] | глаго́ль |
| Д |  | 4 | [д] | дабро́ |
| Е, Є |  | 5 | [е] | есць |
| Ж |  |  | [ж'] | жыве́це |
| Ѕ |  | 6 | [дз'] | зяло́ |
| Ꙁ, З |  | 7 | [з] | зямля́ |
| И |  | 8 | [і] | і́жэ (і 8-рычнае) |
| І, Ї |  | 10 | [і] | і (і 10-рычнае) |
| К |  | 20 | [к] | ка́ка |
| Л |  | 30 | [л] | лю́дзі |
| М |  | 40 | [м] | мысле́це |
| Н |  | 50 | [н] | наш |
| О |  | 70 | [о] | он |
| П |  | 80 | [п] | пако́й |
| Р |  | 100 | [р] | рцы |
| С |  | 200 | [с] | сло́ва |
| Т |  | 300 | [т] | тве́рда |
| Ѹ, Ꙋ |  | (400) | [у] | ук |
| Ф |  | 500 | [ф] | ферт |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|   |   |

 |

| Буква | Устаўнае напісанне | Лікавае значэнне | Чытанне | Назва |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Х |  | 600 | [х] | хер |
| Ѡ |  | 800 | [о] | аме́га |
| Ц |  | 900 | [ц’] | цы |
| Ч |  | 90 | [ч’] | чэрв |
| Ш |  |  | [ш’] | ша |
| Щ |  |  | [ш'т’] ([ш'ч’]) | шта |
| Ъ |  |  | [ъ] | ёр |
| Ы |  |  | [ы] | еры |
| Ь |  |  | [ь] | ер |
| Ѣ |  |  | [æ], [іе] | яць |
| Ю |  |  | [йу] | ю |
| Ꙗ |  |  | [йа] | А ётаванае |
| Ѥ |  |  | [йэ] | Е ётаванае |
| Ѧ |  | (900) | [эн] | Малы юс |
| Ѫ |  |  | [он] | Вялікі юс |
| Ѩ |  |  | [йэн] | юс малы ётаваны |
| Ѭ |  |  | [йон] | юс вялікі ётаваны |
| Ѯ |  | 60 | [кс] | ксі |
| Ѱ |  | 700 | [пс] | псі |
| Ѳ |  | 9 | [θ], [ф] | фіта́ |
| Ѵ |  | 400 | [і], [в] | іжыца |

 |

## Графіка

Графіка ў 10—18 ст. паслядоўна існавала ў формах: устаў, паўустаў (з 14 ст.), скорапіс (з канца 14 ст., у бытавой і дзелавой перапісцы, у т.л. і ў ВКЛ), у кніжных загалоўках — арнаментальная вязь.

У Расіі ў выніку рэформы 1708 быў створаны грамадзянскі шрыфт (*Гл. таксама*: Ілля Капіевіч), які стаў асновай для сучасных сістэм кірылаўскага пісьма.

## Сучаснае ўжыванне

### Алфавіты славянскіх моў

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Беларускі | А | Б | В | Г | Ґ | Д |  |  | Е |  | Ё | Ж |  | З |  |  | І |  | Й |  | К | Л |  | М | Н |  | О | П | Р | С | Т |  |  | У | Ў | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш |  |  |  | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Балгарскі | А | Б | В | Г |  | Д |  |  | Е |  |  | Ж |  | З |  | И |  |  | Й |  | К | Л |  | М | Н |  | О | П | Р | С | Т |  |  | У |  | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш |  | Щ | Ъ |  | Ь |  | Ю | Я |
| Македонскі | А | Б | В | Г |  | Д | Ѓ |  | Е |  |  | Ж |  | З | Ѕ | И |  |  |  | Ј | К | Л | Љ | М | Н | Њ | О | П | Р | С | Т | Ќ |  | У |  | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Рускі | А | Б | В | Г |  | Д |  |  | Е |  | Ё | Ж |  | З |  | И |  |  | Й |  | К | Л |  | М | Н |  | О | П | Р | С | Т |  |  | У |  | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш |  | Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Русінскі | А | Б | В | Г | Ґ | Д |  |  | Е | Є | Ё | Ж |  | З |  | И | І | Ї | Й |  | К | Л |  | М | Н |  | О | П | Р | С | Т |  |  | У |  | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш |  | Щ | Ъ | Ы | Ь |  | Ю | Я |
| Сербскі | А | Б | В | Г |  | Д |  | Ђ | Е |  |  | Ж |  | З |  | И |  |  |  | Ј | К | Л | Љ | М | Н | Њ | О | П | Р | С | Т |  | Ћ | У |  | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Украінскі | А | Б | В | Г | Ґ | Д |  |  | Е | Є |  | Ж |  | З |  | И | І | Ї | Й |  | К | Л |  | М | Н |  | О | П | Р | С | Т |  |  | У |  | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш |  | Щ |  |  | Ь |  | Ю | Я |
| Чарнагорскі | А | Б | В | Г |  | Д |  | Ђ | Е |  |  | Ж | З́ | З | Ѕ | И |  |  |  | Ј | К | Л | Љ | М | Н | Њ | О | П | Р | С | Т |  | Ћ | У |  | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш | С́ |  |  |  |  |  |  |  |

### Алфавіты неславянскіх моў

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Казахскі | А | Ә |  | Б | В | Г | Ғ |  | Д |  | Е | Ё |  | Ж |  |  | З | И |  | Й | К | Қ | Л | М | Н | Ң |  |  | О | Ө | П | Р | С |  |  | Т | У | Ұ | Ү |  |  | Ф | Х | Һ |  | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы | І | Ь | Э | Ю | Я |
| Татарскі | А | Ә |  | Б | В | Г |  |  | Д |  | Е | Ё |  | Ж | Җ |  | З | И |  | Й | К |  | Л | М | Н | Ң |  |  | О | Ө | П | Р | С |  |  | Т | У |  | Ү |  |  | Ф | Х | Һ |  | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы |  | Ь | Э | Ю | Я |
| Кіргізскі | А |  |  | Б | В | Г |  |  | Д |  | Е | Ё |  | Ж |  |  | З | И |  | Й | К |  | Л | М | Н | Ң |  |  | О | Ө | П | Р | С |  |  | Т | У |  | Ү |  |  | Ф | Х |  |  | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы |  | Ь | Э | Ю | Я |
| Малдаўскі | А |  |  | Б | В | Г |  |  | Д |  | Е |  |  | Ж |  | Ӂ | З | И |  | Й | К |  | Л | М | Н |  |  |  | О |  | П | Р | С |  |  | Т | У |  |  |  |  | Ф | Х |  |  | Ц | Ч |  | Ш |  |  | Ы |  | Ь | Э | Ю | Я |
| Мангольскі | А |  |  | Б | В | Г |  |  | Д |  | Е | Ё |  | Ж |  |  | З | И |  | Й | К |  | Л | М | Н |  |  |  | О | Ө | П | Р | С |  |  | Т | У |  | Ү |  |  | Ф | Х |  |  | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы |  | Ь | Э | Ю | Я |
| Таджыкскі | А |  |  | Б | В | Г | Ғ |  | Д |  | Е | Ё |  | Ж |  |  | З | И | Ӣ | Й | К | Қ | Л | М | Н |  |  |  | О |  | П | Р | С |  |  | Т | У |  |  | Ӯ |  | Ф | Х |  | Ҳ |  | Ч | Ҷ | Ш |  | Ъ |  |  |  | Э | Ю | Я |
| Чувашскі | А |  | Ӑ | Б | В | Г |  |  | Д |  | Е | Ё | Ӗ | Ж |  |  | З | И |  | Й | К |  | Л | М | Н |  |  |  | О |  | П | Р | С | Ҫ |  | Т | У |  |  |  | Ӳ | Ф | Х |  |  | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы |  | Ь | Э | Ю | Я |
| Якуцкі | А |  |  | Б | В | Г |  | Ҕ | Д | Дь | E | Ё |  | Ж |  |  | З | И |  | Й | К |  | Л | М | Н |  | Ҥ | Нь | О | Ө | П | Р | С |  | Һ | Т | У |  | Ү |  |  | Ф | Х |  |  | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы |  | Ь | Э | Ю | Я |

### Дарэформенныя грамадзянскія алфавіты

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Балгарскі да 1945 года | А | Б | В | Г | Д |  | Е |  | Ж | З | И | Й | (І) | К | Л | М | Н | О | П | Р | С | Т |  | У | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | (Ы) | Ь | Ѣ |  |  | Ю | Я | Ѫ | (Ѭ) | (Ѳ) |  |
| Рускі да 1918 года | А | Б | В | Г | Д |  | Е | (Ё) | Ж | З | И | (Й) | І | К | Л | М | Н | О | П | Р | С | Т |  | У | Ф | Х | Ц | Ч |  | Ш | Щ | Ъ | Ы | Ь | Ѣ | Э |  | Ю | Я |  |  | Ѳ | (Ѵ) |
| Сербскі к сярэдзіне XIX ст. | А | Б | В | Г | Д | Ђ | Е |  | Ж | З | И | Й | І | К | Л | М | Н | О | П | Р | С | Т | Ћ | У | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш | (Щ) | Ъ | Ы | Ь | Ѣ | (Э) | Є | Ю | Я |  |  | (Ѳ) | (Ѵ) |

(У дужках стаяць знакі, якія не мелі афіцыйнага статуса літар, а таксама літары, якія выйшлі з ужытку раней за прыведзеную дату.)

### Распаўсюджанасць у свеце

Кірыліца ў свеце.

     Кірыліца — адзінае афіцыйнае пісьмо.
     Кірыліца з'яўляецца афіцыйнай разам з іншым алфавітам. У выпадку Малдовы і Грузіі, гэта дзяржаўныя ўтварэнні, непрызнаныя цэнтральным урадам.
     Кірыліца не з'яўляецца афіцыйнай, але шырока выкарыстоўваецца па гістарычных прычынах.
Афіцыйны алфавіт
На цяперашні час у якасці афіцыйнага алфавіта кірыліца выкарыстоўваецца ў наступных краінах:

**Абхазія(часткова прызнаная дзяржава)*

* абхазская мова
* руская мова

**Беларусь беларуская мова
* руская мова

**Боснія і Герцагавіна сербская мова

**Балгарыя балгарская мова

**Казахстан казахская мова
* руская мова

**Кыргызстан кыргызская мова
* руская мова

**Паўночная Македонія македонская мова

**Малдова руская мова ў  Гагаузіі

**Манголія мангольская мова

 **Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка(непрызнаная дзяржава)*

* малдаўская мова
* руская мова
* украінская мова

**Расія руская мова
* дзяржаўныя і афіцыйныя мовы ў Расіі (акрамя вепскай, карэльскай і фінскай моў)

**Сербія сербская мова
* русінская мова/дыялект у  Ваяводзіне

**Таджыкістан таджыкская мова
* руская мова

**Украіна украінская мова
* руская мова ў некаторых абласцях

**Чарнагорыя чарнагорская мова (разам з лацініцаю)
* сербская мова

**Паўднёвая Асеція(часткова прызнаная дзяржава)*

* асецінская мова
* руская мова

У мінулым
**Азербайджан азербайджанская мова (пераведзена на лацініцу ў 1990-я гады)

**Малдова гагаузская мова ў  Гагаузіі (пераведзена на лацініцу ў 1996 годзе)

**Узбекістан узбекская мова (пераведзена на лацініцу ў 1993 годзе)
* каракалпакская мова ў  Каракалпакстане (пераведзена на лацініцу ў 1994 годзе)

**Туркменістан туркменская мова (пераведзена на лацініцу ў 1990-я гады)

## Кадзіроўкі кірыліцы

* CP866 (Альтэрнатыўная кадзіроўка)
* Асноўная кадзіроўка
* Балгарская кадзіроўка
* CP855
* ISO 8859-5
* КАІ-8 (руск.: КОИ-8)
* ДКАІ-8
* MacCyrillic
* Windows-1251 (CP1251)

### Кірыліца ва Унікодзе

Ва Унікодзе версіі 6.0 для кірыліцы выдзелена чатыры раздзелы:

| назва | дыяпазон кодаў (hex) | апісанне |
| --- | --- | --- |
| Cyrillic | 0400 | 045F | сімвалы з ISO 8859-5, перамешчаныя ўверх на 864 пазіцыі |
| 0460 | 047F | гістарычныя літары |
| 0480 | 04FF | дадатковыя сімвалы для розных моў з пісьменнасцю на аснове кірыліцы |
| Cyrillic Supplement | 0500 | 052F |
| Cyrillic Extended-A | 2DE0 | 2DFF | надрадковыя буквы для царкоўнаславянскага пісьма |
| Cyrillic Extended-B | A640 | A69F | розныя гістарычныя буквы |

Ва Унікодзе няма кірылічных літар з націскам, таму яны кадзіруюцца як састаўныя шляхам дабаўлення сімвала U+0301 («combining acute accent») пасля націскной галоснай (напрыклад, ы́ э́ ю́ я́).

Доўгі час найбольш праблемнаю была царкоўнаславянская мова, але пачынаючы з версіі 5.1 ужо прысутнічаюць практычна ўсе патрэбныя сімвалы.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | `0` | `1` | `2` | `3` | `4` | `5` | `6` | `7` | `8` | `9` | `A` | `B` | `C` | `D` | `E` | `F` |
| `400` | Ѐ | Ё | Ђ | Ѓ | Є | Ѕ | І | Ї | Ј | Љ | Њ | Ћ | Ќ | Ѝ | Ў | Џ |
| `410` | А | Б | В | Г | Д | Е | Ж | З | И | Й | К | Л | М | Н | О | П |
| `420` | Р | С | Т | У | Ф | Х | Ц | Ч | Ш | Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| `430` | а | б | в | г | д | е | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | п |
| `440` | р | с | т | у | ф | х | ц | ч | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| `450` | ѐ | ё | ђ | ѓ | є | ѕ | і | ї | ј | љ | њ | ћ | ќ | ѝ | ў | џ |
| `460` | Ѡ | ѡ | Ѣ | ѣ | Ѥ | ѥ | Ѧ | ѧ | Ѩ | ѩ | Ѫ | ѫ | Ѭ | ѭ | Ѯ | ѯ |
| `470` | Ѱ | ѱ | Ѳ | ѳ | Ѵ | ѵ | Ѷ | ѷ | Ѹ | ѹ | Ѻ | ѻ | Ѽ | ѽ | Ѿ | ѿ |
| `480` | Ҁ | ҁ | ҂ | ҃ | ҄ | ҅ | ҆ | ҇ | ҈ | ҉ | Ҋ | ҋ | Ҍ | ҍ | Ҏ | ҏ |
| `490` | Ґ | ґ | Ғ | ғ | Ҕ | ҕ | Җ | җ | Ҙ | ҙ | Қ | қ | Ҝ | ҝ | Ҟ | ҟ |
| `4A0` | Ҡ | ҡ | Ң | ң | Ҥ | ҥ | Ҧ | ҧ | Ҩ | ҩ | Ҫ | ҫ | Ҭ | ҭ | Ү | ү |
| `4B0` | Ұ | ұ | Ҳ | ҳ | Ҵ | ҵ | Ҷ | ҷ | Ҹ | ҹ | Һ | һ | Ҽ | ҽ | Ҿ | ҿ |
| `4C0` | Ӏ | Ӂ | ӂ | Ӄ | ӄ | Ӆ | ӆ | Ӈ | ӈ | Ӊ | ӊ | Ӌ | ӌ | Ӎ | ӎ | ӏ |
| `4D0` | Ӑ | ӑ | Ӓ | ӓ | Ӕ | ӕ | Ӗ | ӗ | Ә | ә | Ӛ | ӛ | Ӝ | ӝ | Ӟ | ӟ |
| `4E0` | Ӡ | ӡ | Ӣ | ӣ | Ӥ | ӥ | Ӧ | ӧ | Ө | ө | Ӫ | ӫ | Ӭ | ӭ | Ӯ | ӯ |
| `4F0` | Ӱ | ӱ | Ӳ | ӳ | Ӵ | ӵ | Ӷ | ӷ | Ӹ | ӹ | Ӻ | ӻ | Ӽ | ӽ | Ӿ | ӿ |
| `500` | Ԁ | ԁ | Ԃ | ԃ | Ԅ | ԅ | Ԇ | ԇ | Ԉ | ԉ | Ԋ | ԋ | Ԍ | ԍ | Ԏ | ԏ |
| `510` | Ԑ | ԑ | Ԓ | ԓ | Ԕ | ԕ | Ԗ | ԗ | Ԙ | ԙ | Ԛ | ԛ | Ԝ | ԝ | Ԟ | ԟ |
| `520` | Ԡ | ԡ | Ԣ | ԣ | Ԥ | ԥ | Ԧ | ԧ |  |  |  |  |  |  |  |  |
| `2DE0` | ⷠ | ⷡ | ⷢ | ⷣ | ⷤ | ⷥ | ⷦ | ⷧ | ⷨ | ⷩ | ⷪ | ⷫ | ⷬ | ⷭ | ⷮ | ⷯ |
| `2DF0` | ⷰ | ⷱ | ⷲ | ⷳ | ⷴ | ⷵ | ⷶ | ⷷ | ⷸ | ⷹ | ⷺ | ⷻ | ⷼ | ⷽ | ⷾ | ⷿ |
| `A640` | Ꙁ | ꙁ | Ꙃ | ꙃ | Ꙅ | ꙅ | Ꙇ | ꙇ | Ꙉ | ꙉ | Ꙋ | ꙋ | Ꙍ | ꙍ | Ꙏ | ꙏ |
| `A650` | Ꙑ | ꙑ | Ꙓ | ꙓ | Ꙕ | ꙕ | Ꙗ | ꙗ | Ꙙ | ꙙ | Ꙛ | ꙛ | Ꙝ | ꙝ | Ꙟ | ꙟ |
| `A660` | Ꙡ | ꙡ | Ꙣ | ꙣ | Ꙥ | ꙥ | Ꙧ | ꙧ | Ꙩ | ꙩ | Ꙫ | ꙫ | Ꙭ | ꙭ | ꙮ | ꙯ |
| `A670` | ꙰ | ꙱ | ꙲ | ꙳ |  |  |  |  |  |  |  |  | ꙼ | ꙽ | ꙾ | ꙿ |
| `A680` | Ꚁ | ꚁ | Ꚃ | ꚃ | Ꚅ | ꚅ | Ꚇ | ꚇ | Ꚉ | ꚉ | Ꚋ | ꚋ | Ꚍ | ꚍ | Ꚏ | ꚏ |
| `A690` | Ꚑ | ꚑ | Ꚓ | ꚓ | Ꚕ | ꚕ | Ꚗ | ꚗ |  |  |  |  |  |  |  |  |

## Гл. таксама

* Глаголіца
* Стараславянская азбука
* Клімент Охрыдскі

## Заўвагі

## Зноскі

## Літаратура

* Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Батвіннік М. Б. Кірыліца // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 751 с., іл., 40 л. іл. С. 56—57.
* *Лось И. Л.* Кириллица // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* Азбука // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* *Истрин В. А.* 1100 лет славянской азбуки.. — 2-е изд.. — М.: Наука, 1988. — (Литературоведение и языкознание). — ISBN 5-02-010865-0.
* *Карский Е. Ф.* Славянская кирилловская палеография.. — 2-е изд.. — М.: Наука, 1979.
* *Каўрус А. А., Круталевіч М. М.* Славянскія азбукі, іх паходжанне // Стараславянская мова.. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — С. 18—25.
* *Князевская О. А.* Кириллица // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 222—223.

## Спасылкі

* Славянскія мовы і кадзіроўкі Архівавана 9 снежня 2019.  (руск.)
* К истории русской азбуки  (руск.)
* Кірылічныя кадзіроўкі  (англ.)