Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Селена

| Селена |
| --- |
|  |
|  |
| Міфалогія | старажытнагрэчаская рэлігія[d] |
| Сфера ўплыву | Месяц |
| Пол | жанчына |
| Бацька | Гіперыён |
| Маці | Тэя або Basileia[d] |
| Браты і сёстры | Эас і Геліяс |
| Дзеці | Ersa[d], Нямейскі леў, Nemea[d], Pandia[d], Нарцыс і Menae[d] |
| У іншых культурах | Luna[d], Дыяна і Moon[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Селе́на** (стар.-грэч.: Σελήνη) — багіня ў старажытнагрэчаскай міфалогіі. Увасабляла Месяц.

Селена. Гравюра XVII ст.
Селена лічылася дачкой тытанаў Гіперыёна і Тэі, сястрой бога Сонца Геліяса і багіні ранішняй зары Эас. Часам Селену атаясамлівалі з Артэмідай і Гекатай.

У рымскай міфалогіі Селене адпавядала Дыяна.

## Зноскі

## Літаратура

* Селена // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 305. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* Селена(недаступная спасылка) // *Власов В. Г.* Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.  (руск.)
* Селена // Энцыклапедыя Кругасвет  (руск.)
* Селена(недаступная спасылка) // *Любкер Ф.* Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2009.  (руск.)
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Селена
# Стралец (сузор’е)

|  |
| --- |
|  |
| Лацінская назва |
 (у р. скл.: Sagittarii) |
| Скарачэнне |
Sgr |
| Плошча |
867,4 кв. градусаў (**2,103%**) |
| Колькасць зорак, ярчэйшых за m+6,5 (паводле каталога Гіпарха) |
194 |
| Назіраецца ў шыротах: | **44°Пн – 90°Пд** (цалкам) **78°Пн – 44°Пн** (часткова) |
|  |

**Страле́ц** (лац.: Sagittarius) — задыякальнае сузор’е ў паўднёвай частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).

Паходжанне назвы IAU: адно са старажытнагрэчаскіх сузор’яў, якія пералічыў Пталемей. У сузор’і знаходзіцца пункт зімовага сонцастаяння і цэнтр Галактыкі, размешчана многа зорных скопішчаў і туманнасцей.

## У сузор’і знаходзяцца

* NGC 6836
* Аб’ект Месье M8
* Аб’ект Месье M17
* Аб’ект Месье M18
* Аб’ект Месье M20
* Аб’ект Месье M21
* Аб’ект Месье M22
* Аб’ект Месье M23
* Аб’ект Месье M24
* Аб’ект Месье M25
* Аб’ект Месье M28
* Аб’ект Месье M54
* Аб’ект Месье M55
* Аб’ект Месье M69
* Аб’ект Месье M70
* Аб’ект Месье M75

## Гл. таксама

* Спіс зорак сузор’я Стральца

## Крыніцы

## Літаратура

* Страле́ц // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 196. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Самойлов К. И.* Морской словарь. — М.-Л.: Государственное Военно-морское Издательство НКВМФ Союза ССР, 1941. (руск.)
# Месідор

Невядомы мастак. Алегорыя, што выяўляе месяц **месідорМесідо́р** (фр.: messidor, паводле лац.: messis — жніво і грэч. δῶρον — дарунак) — 10-ы месяц (19/20 чэрвеня — 18/19 ліпеня) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў з кастрычніка 1793 па 1 студзеня 1806.

Як і ўсе месяцы французскага рэспубліканскага календара, складаўся з 30 дзён, якія падзяляліся на 3 дэкады. Кожны дзень меў назву сельскагаспадарчай расліны, акрамя пятага ды дзясятага дзён, якія мелі назву свойскай жывёлы і сельскагаспадарчай прылады адпаведна.
# Расліннасць

**Расліннасць**, сукупнасць усіх фітацэнозаў, а таксама раслінных груповак (калі раслінныя групоўкі адмяжоўваць ад фітаэнозаў, паводле, напрыклад, Башкірскай школы геабатанікі) на пэўный тэрыторыі. Паняцце расліннасці неабходна адрозніваць ад паняцця флоры.

## Гл. таксама

* Біяцэноз
* Біягеацэноз
* Жывёльны свет
* Флора
* Фауна

## Спасылкі

* *Расліннасць (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі  (Праверана 30 кастрычніка 2009)
# Аграрнае грамадства

**Аграрнае грамадства** — паняцце, што характарызуе даіндустрыяльную стадыю развіцця грамадства ад узнікнення вытворчай гаспадаркі да прамысловага перавароту, прамысловай рэвалюцыі. Сінонімы аграрнага грамадства — «традыцыйнае грамадства» і «сялянскае грамадства». Тэрмін пачаў актыўна ўжывацца ў 1950—1960-я гады ў выніку пашырэння канцэпцыі індустрыяльнага грамадства. Аграрнае грамадства факусіруе сваю эканоміку перш за ўсё ў галіне сельскай гаспадаркі. Гэта адрознівае яго ад грамадства паляўнічых-збіральнікаў.

## Гл. таксама

* Індустрыяльнае грамадства
* Постіндустрыяльнае грамадства
* Варварскія праўды
* Звычаёвае права

## Зноскі

## Літаратура

* *Галушко К. Ю.* Аграрне суспільство // Енциклопедія історії України: у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України. — Київ: Наукова думка, 2003. — Т. 1: А — В. — С. 34. — 688 с.
# Адамашненне

**Адамашненне** ці інакш **даместыкацыя** (лац.: Domesticus — жылы дом) — гэта працэс змянення дзікіх жывёл ці раслін, пры якім на працягу шматлікіх пакаленняў яны ўтрымоўваюцца чалавекам генетычна ізаляванымі ад іх дзікай формы і падвяргаюцца штучнаму адбору.

Адамашненне, прыручэнне жывёл — гэта цэласнасць працэсаў трансфармацыі уласцівасцяў і характарыстык марфалагічнага, фізіялагічнага і псіхічнага развіцця ў дзікіх жывёл у выніку доўгатэрміновага ўздзеяння на іх чалавека, у прыватнасці шляхам умяшання чалавека з генетычнымі і экалагічнымі фактарамі.

Авечкі былі аднымі з першых жывёл, якіх прыручылі
Першым крокам да адамашнення стала ўтаймаванне і выкарыстанне дзікіх відаў жывёл да чалавечых патрэбаў і забеспячэнне больш схільнага ўплыву знешніх фактараў на іх. Адамашненныя жывёлы служылі крыніцай харчавання (мяса, малако, тлушч, яйкі, мёд і г.д.), сыравіны для адзення і іншых прадметаў — ўпрыгажэнняў, інструментаў, зброі і г.д. (шэрсць, скура, мех, пер’е, косткі, рогі), а таксама крыніцай угнаенняў, якія выкарыстоўваюцца для ўгнаення глебы і месцамі ў выглядзе паліва (каровіны гной, памёт вікунні).

Таксама пэўныя віды жывёл выкарыстоўваліся для працы ў якасці крыніцы таннай працоўнай сілы, механічнага прывада, а таксама дапамагалі чалавеку з іншымі відамі дзейнасці, такімі, як ахова жылля, абарона, паляванне або дапамога з развядзеннем іншых жывёл (сабакі).

Адамашненне першага віду адбылося яшчэ ў эпоху неаліту, працэс далейшага адамашнення відаў праходзіў у бліжэйшыя некалькі тысяч гадоў.

Прыручэнне жывёл, якія жывуць у статку, прасцей і хутчэй, чым жывёл, якія жывуць ў адзіночку, якія нават пасля прыручэння захоўваюць пэўную ступень аўтаноміі, напрыклад, свойскі кот.

## Гл. таксама

* Хатнія жывёлы
* Здзічэнне
* Жывёлагадоўля
* Прыручэнне каня
* Прынцып Ганны Карэнінай
# Зямлянка

Неалітычная зямлянка (рэканструкцыя), Гленвуд, Аёва, ЗША
Дом-паўзямлянка (ЗША, Нью-Мексіка, 1940 г.)

Дом-паўзямлянка ў Ісландыі
**Зямлянка** — паглыбленае ў зямлю жыллё, прамавугольнае або круглявае ў плане, з перакрыццем з жэрдак або бярвення, засыпаных зямлёй.

Адзін з самых старажытных і паўсюль распаўсюджаных відаў уцепленага жылля; вядомая з эпохі неаліту. Усярэдзіне звычайна знаходзіўся ачаг, а ўздоўж сцен — нары. У славянскіх землях паўзямлянкі (зямлянкі з бервяновым зрубам, вялікая частка якога ўзвышаецца над зямлёй) захоўваліся да позняга Сярэднявечча XIII—XIV стагоддзяў.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зямлянка
# Мумія

Мумія
Мумія егіпецкага фараона з Каірскага музея
**Мумія** — захаванае бальзамаванае цела. Муміяй называецца цела (не толькі чалавека, але і любой іншай жывой істоты), падвергнутае адмысловай хімічнай апрацоўцы, у выніку якой спыняецца або запавольваецца працэс раскладання тканак. Варта адрозніваць штучную і натуральную муміфікацыю цела.

## Гл. таксама

* Мумія, фільм, 1932

## Літаратура

* Jones J. Towards Mummification: New Evidence for Early Development. // Egyptian Archaeology. 2002. 21.
* Lupton C. «Mummymania» for the Masses — is Egyptology Cursed by the Mummy’s Curse. // Consuming Ancient Egypt. — L., 2003.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Фатаграфіі па тэме «Егіпецкія муміі» На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Фатаграфіі па рэлігіі старажытных егіпцян На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Фатаграфіі мумій чынчора**
# Надзір

Дыяграма, якая паказвае суадносіны зеніту, надзіра і гарызонта (у розных вызначэннях). Заўважым, што зеніт супрацьпастаўлены надзіру.
**Надзір** (ад араб. نظير Надзір, «насупраць») — гэта напрамак, які паказвае непасрэдна ўніз пад канкрэтным месцам, адзін з двух вертыкальных напрамкаў, артаганальных да гарызантальнай плоскасці ў дадзенай кропцы. Па прычыне, што паняцце *быць ніжэй* само па сабе даволі расплывістае, навукоўцы вызначаюць надзір ў больш строгіх тэрмінах. А менавіта, у астраноміі, геафізіцы і сумежных з імі навуках (напрыклад, метэаралогіі) надзір — гэта напрамак, які супадае з напрамкам дзеяння сілы гравітацыі ў дадзенай кропцы. Супрацьлеглы надзіру напрамак называецца Зенітам.

## Гл. таксама

* Геадэзія
* Сярэдзіна неба
* Зеніт
# Дыяна (багіня)

| Дыяна |
| --- |
|  |
|  |
| Міфалогія | старажытнарымская рэлігія |
| Пол | жанчына |
| Бацька | Юпітэр |
| Маці | Latona[d] |
| Браты і сёстры | Апалон |
| Дзеці | Амур |
| У іншых культурах | Артэміда, Селена, Moon[d] і Devana[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Дыяна** (лац.: Diana, верагодна той жа корань, што і дэў, Дзіў, Зеўс, лац.: deus 'бог') у рымскай міфалогіі — багіня жывёльнага і расліннага света, палявання, жаноцкасці і ўрадлівасці, дапаможніца падчас родаў, увасабленне Месяца; адпавядае грэчаскім Артэмідзе і Селене.

Пазней Дыяну сталі таксама атаясамліваць з Гекатай. Дыяну яшчэ называлі Трывіяй — багіняй трох дарог (яе выявы ўсталёўваліся на скрыжаваннях), гэтае імя тлумачылася як сімвал трайной улады: на нябёсах, на зямлі і пад зямлёй. Таксама Дыяну атаясамлівалі з карфагенскай нябеснай багіняй Цэлестай. У рымскіх правінцыях пад імем Дыяны пакланяліся мясцовым духам — «гаспадарыням леса».

У Рыме культ Дыяны лічыўся «іншаземным» і не распаўсюджаным у патрыцыянскіх колах, але быў папулярным сярод рабоў, якія карысталіся ў храмах Дыяны правам недатыкальнасці. Цар Сервій Тулій, згодна з паданнем, сам народжаны ў рабстве, прысвяціў Дыяне храм на рыскім узгорке Авенцін. Гадавіна заснавання храма лічылася святам рабоў.

З храмам Дыяны на Авенціне звязана паданне аб незвычайнай карове, гаспадару якой было прадказана, што той, хто прынясе яе ў ахвяру Дыяне ў гэтым храме, атрымае ўладу над Італіяй. Цар Сервій Тулій, даведаўшыся аб гэтым, хітрасцю завалодаў каровай, прынёс яе ў ахвяру і прымацаваў рогі да сцяны храма.

У гонар Дыяны быў названы астэроід (78) Дыяна, адкрыты ў 1863 годзе.

## Зноскі

## Літаратура

* Диана // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.

## Спасылкі

* *Диана (мифологич.)* — артыкул з БСЭ (3-е выданне)
# Мора Усходняе

| Мора Усходняе |
| --- |
|  Мора Усходняе |

**Мора Усходняе** (лац.: Mare Orientale) — месяцавае мора, размешчанае на заходняй ускраіне бачнага з Зямлі паўшар'я Месяца.

## Паходжанне

Мора Усходняе мае дыяметр вала каля 930 км і сфармавалася ў выніку ўдару буйнага астэроіда на раннім этапе фармавання Месяца. Селенаграфічныя каардынаты аб'екта — 19°24′ пд. ш. 92°48′ з. д.﻿ / ﻿19,4° пд. ш. 92,8° з. д.﻿ / -19.4; -92.8. Дакладны ўзрост мора невядомы, аднак мяркуецца, што яно ўтварылася трохі пазней, чым басейн мора Дажджоў, гэта значыць не раней чым 3,85 млрд гадоў таму. Навакольная парода адносіцца да познеімбрыйскага перыяду, у той час як басейн мора складзены пародамі раннеімбрыйскага перыяду.

## Рэльеф

У адрозненне ад басейнаў іншых месяцавых мораў, Мора Усходняе слаба запоўнена застылай базальтавай лавай, што дазваляе нам назіраць яго марфалагічную структуру. Цэнтральная частка мора пакрыта тонкім пластом базальтаў: меркавана менш за 1 км у таўшчыню, гэта значыць менш магутным, чым у іншых месяцавых мораў на бачным паўшар'і. Сутыкненне, якое прывяло да ўзнікнення мора, выклікала з'яўленне трох канцэнтрычных складчатасцей на месяцавай кары. Унутраная града гэтага вялізнага ўдарнага кратэра сфарміравана гарамі Рук, вонкавы ланцуг дыяметрам 930 км утвараюць горы Кардыльеры. Выкінутая ў выніку сутыкнення горная парода мае грубую брукавую структуру, пачынаецца ў знешніх схілаў Кардыльераў і распасціраецца да 500 км у розныя бакі, фармуючы лінейныя прамянёвыя ўтварэнні, якія сыходзіліся да цэнтра мора.

На супрацьлеглым пункце месяцавай паверхні размешчана Мора Краёвае.

Адным з заліваў Мора Усходняга з'яўляецца возера Вясны, разгляданае як адно з магчымых месцаў для будаўніцтва месяцавай базы.

## Назва

Сучасная назва мора была прапанавана нямецкім астраномам Юліюсам Генрыхам Францам у яго кнізе *Der Mond* (1906). Аднак англійскі астраном-аматар Патрык Мур у кнізе *On the Moon* пазней сцвярджаў, што прапанаваў азначаную назву ў 1946 годзе. На працягу 1960-х гадоў былі атрыманы фатаграфічныя выявы дадзенага рэгіёну, якія дазволілі выказаць здагадку, што Мора Усходняе з'яўляецца кратэрам ударнага паходжання.

У гады, калі мора атрымала сваю назву, у дачыненні да Месяца ў астраноміі была прынятая іншая сістэма наймення бакоў свету. Аднак пазней, у 1961 годзе Міжнародным астранамічным саюзам было прынята пагадненне аб змене бакоў Усход—Захад месцамі, такім чынам Мора Усходняе апынулася на заходняй ускраіне бачнага паўшар'я Месяца.

## Фотагалерэя

* Фатаграфія Мора Усходняга, зробленая КА «Лунар арбітэр-4», 1967
* Фатаграфія Мора Усходняга, зробленая КА «Лунар арбітэр-4», 1967
* Фатаграфія Мора Усходняга, зробленая КА «Галілеа», 19 жніўня 2003

## Зноскі

## Спасылкі

* Who Discovered Orientale? Архівавана 15 снежня 2005.
* *Wood, Chuck*. How high the Moon (and low too)? **(нявызн.)**.  Lunar Photo of the Day (11 студзеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 5 мая 2012. Праверана 9 лістапада 2013.
# Корпус марской пяхоты ЗША

| United States Marine Corps (USMC) Корпус марской пяхоты ЗША |
| --- |
| англ.: United States Marine Corps |
| Эмблема Марской пяхоты ЗША |
| Гады існавання |
10 лістапада 1775 |
| Краіна |  ЗША |
| Падпарадкаванне | Ведамства ВМС, Дэпартамент абароны ЗША |
| Уваходзіць у | узброеныя сілы |
| Тып | від УС |
| Дыслакацыя | * Вірджынія
* Пентагон
 |
| Дэвіз | **Semper Fidelis** лац.: Заўсёды дакладны |
| Удзел у | * Квазі-вайна
* First Barbary War[d]
* Англа-амерыканская вайна 1812-1814
* Second Barbary War[d]
* Seminole Wars[d]
* Амерыкана-мексіканская вайна
* Другая опіумная вайна
* Reform War[d]
* Грамадзянская вайна ў ЗША
* Shimonoseki Campaign[d]
* United States expedition to Korea[d]
* Second Samoan Civil War[d]
* Banana Wars[d]
* Іспана-амерыканская вайна
* United States occupation of Nicaragua[d]
* United States occupation of Haiti[d]
* United States occupation of the Dominican Republic[d]
* Philippine–American War[d]
* Іхэтуаньскае паўстанне
* Mexican Border War[d]
* Першая сусветная вайна
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расіі[d]
* Другая сусветная вайна
* Вайна ў Карэі
* вайна ў В’етнаме
* 1958 Lebanon crisis[d]
* Operation Eagle Claw[d]
* Multinational Force in Lebanon[d]
* Уварванне ЗША на Грэнаду
* 1986 United States bombing of Libya[d]
* Ірана-іракская вайна
* Operation Earnest Will[d]
* Operation Prime Chance[d]
* Operation Nimble Archer[d]
* Operation Praying Mantis[d]
* Уварванне ЗША ў Панаму
* Вайна ў Персідскім заліве
* Грамадзянская вайна ў Самалі
* Беспалётныя зоны (Ірак)
* Аперацыя «Абдуманая сіла»
* Аперацыя «Саюзная сіла»
* Вайна ў Афганістане
* Іракская вайна
* Аперацыя «Odyssey Dawn»
 |
| Знакі адрознення |         прэмія «Оскар» за найлепшы дакументальны кароткаметражны фільм[d] (15 сакавіка 1945) |
| Камандзіры |
| Дзеючы камандзір |
 англ.: General James F. Amos |
| Сайт | marines.mil (англ.) |

**Корпус марской пяхоты ЗША** (англ.: United States Marine Corps) — адзін з самых старых відаў відаў Узброеных сіл ЗША, адзін з сямі ваенізаваных дэпартаментаў ЗША і адзін з пяці відаў Узброеных сіл ЗША. Корпус марской пяхоты прызначаны для хуткага разгортвання войскаў (сіл) з мора на сушы, дэманстрацыі сілы і вядзенні самастойных актыўных баявых дзеянняў, як на моры, так і на сушы, выкарыстоўваючы моц Ваенна-марскіх сіл ЗША. Арганізацыйна корпус належыць Дэпартаменту Ваенна-марскіх сіл, але ён можа дзейнічаць абсалютна самастойна, як асобны від узброеных сіл, ўзаемадзейнічая з флотам у пытаннях трэніроўкі, транспартавання і забеспячэння. На кастрычнік 2009 года Корпус налічваў 203 000 салдат і 40 000 рэзервістаў.

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйная старонка Карпусы марской пяхоты ЗША Архівавана 11 чэрвеня 2010.  (англ.)
* Афіцыйная вербавальная старонка Карпусы марской пяхоты ЗША  (англ.)
* US Marine Corps Rank Insignia  (англ.)
* Мадэляванне Карпусы марской пяхоты ЗША Архівавана 29 верасня 2013.  (руск.)
# Венгерская мова

| Венгерская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | magyar nyelv |
| Краіны | Венгрыя, Румынія, Славакія, Украіна, Сербія, Харватыя, Аўстрыя, Славенія |
| Афіцыйны статус | * Венгрыя
* Сербія:
	+ *Ваяводзіна*
* Румынія:
	+ *Секуйскі край (не прызнана)*
* Украіна:
	+ *Закарпацкая вобласць*
	+ *Берагаўскі раён*
	+ *Вінаградаўскі раён*
* Еўрапейскі Саюз
 |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Інстытут лінгвістыкі венгерскай Акадэміі навук |
| Агульная колькасць носьбітаў | 14 млн |
| Рэйтынг |
52 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Уральскія мовы
Фіна-ўгорскія мовы
Угорскія мовы |
| Пісьменнасць | лацінка (венгерскі алфавіт) |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | вен 133 |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2 | hun |
| ISO 639-3 | hun |
| WALS | hun |
| Ethnologue | hun |
| Linguasphere | 41-BAA-a |
| ABS ASCL | 3301 і 33 |
| IETF | hu |
| Glottolog | hung1274 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

Распаўсюджванне венгерскай мовы ў Еўропе
**Венге́рская мо́ва** (*magyar nyelv*) — мова фіна-ўгорскай сям’і, разам з мансійскай і хантыйскай мовамі складае яе ўгорскую (венгерскую) групу. У Еўропе аддалена роднаснымі мовамі ёсць фінская і эстонская. Характарызуецца ўнікальнай фанетыкай галосных.

Акрамя Венгрыі распаўсюджана ў Закарпацкай вобласці Украіны, у месцах кампактнага пражывання венгерскай меншасці ў Сербіі (Ваяводзіна), Румыніі (Трансільванія), Славакіі, Харватыі, Славеніі. Агульная колькасць носьбітаў — каля 14 млн чалавек.

## Спасылкі
# Сіянізм

**Сіянізм** (іўр.: צִיּוֹנוּת, цыёнут — ад назвы гары Сіён у Іерусаліме) — палітычны рух, мэтай якога з’яўляецца аб’яднанне і адраджэнне яўрэйскага народа на яго гістарычнай радзіме — у Ізраілі (Эрэц-Ісраэль), а таксама ідэалагічная канцэпцыя, на якой гэты рух грунтуецца. Ідэалогія сіянізму аб’ядноўвае розныя па сваёй арыентацыі рухі — ад лева-сацыялістычных да артадаксальна-рэлігійных. Да Другой сусветнай вайны (гл. Халакост) сіянізм быў адным з найбольш буйных грамадска-палітычных рухаў яўрэйскага народа (разам Бундам і тэрытарыялізмам).

## Вядомыя асобы

* Хана Сенеш

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* Гісторыя сіянізму Архівавана 22 жніўня 2012. на сайце Яўрэйскага агенцтва
* Цэнтральны сіянісцкі архіў (Іерусалім)  (іўрыт) (англ.)
# Анігіляцыя

Дыяграма Фейнмана анігіляцыі электрона з пазітронам у віртуальны фатон, які потым распадаецца зноў на электрон і пазітрон.
**Анігіля́цыя**(ад лацінскага *annihilatio* — знішчэнне) — працэс узаемадзення элементарнае часціцы з антычасціцай, у выніку якога яны пераўтвараюцца ў іншыя часціцы. Тыповы і добра вядомы прыклад — анігіляцыя электронна-пазітронных (e- — e+) пар за кошт электрамагнітнага ўзаемадзеяння, якія, ў залежнасці ад арыентацыі спінаў, пры гэтым пераўтвараюцца ў 2 ці 3 фатоны. Тэрмін «анігіляцыя», які ўзнік гістарычна — недакладны, анігіляцыя — не знішчэнне матэрыі, а пераход яе ў іншую форму, які адбываецца ў адпаведнасці з законамі захавання. Паводле закону захавання электрычнага зараду прадуктамі анігіляцыі могуць быць толькі часціцы, сумарны зарад якіх роўны нулю. Закон захавання энергіі-імпульсу не дазваляе пераўтварацца свабоднай e- — e+ пары ў адзін фатон. Гэтыя правілы справядлівыя таксама для адваротнага працэсу нараджэння e- — e+-пары свабоднымі фатонамі.
Анігіляцыя — гэта толькі адзін з магчымых раўнапраўных працэсаў узаемадзеянняў (каналаў рэакцыі) элементарнае часціцы з антычасціцай. Напрыклад пры ўзаемадзеянні электрона і пазітрона, акрамя анігіляцыі, магчымы таксама пругкае і няпругкае рассейванне і інш. працэсы. Пара e- — e+ можа ўтвараць недаўгавечную звязаную сістэму — пазітроній, падобны да атама вадароду, у якім месца пратона займае пазітрон. Анігіляцыя e- — e+ можа ісці за кошт слабага ўзаемадзеяння элементарных часціц (напр. пераўтварэнне e- — e+ у пару нейтрына-антынейтрына), за кошт электраслабага ўзаемадзеяння (пераўтварэнне e- — e+ пары ў мюонную μ- — μ+-пару), і г. д. уключаючы моцнае ўзаемадзеянне.
Пасля таго, як з дапамогай магутных паскаральнікаў пратонаў былі атрыманы ў дастатковай колькасці антыпратоны, пачалося інтэнсіўнае вывучэнне анігіляцыі нуклон-антынуклонаў. Гэты працэс ідзе галоўным чынам за кошт моцнага ўзаемадзеяння і прыводзіць да ўтварэння π-, K-мезонаў, Λ-, Σ-, Ξ-гіперонаў, іх антычасціц і іншых адронаў. Пры гэтым утвараюцца шматлікія і разнастайныя рэзанансы.
Тэарэтычнае вывучэнне анігіляцыі з высокай дакладнасцю і ў адпаведнасці з эксперыментам праведзена толькі для электра-магнітных працэсаў на падставе квантавай электрадынамікі. Пры тэарэтычным разглядзе працэсаў анігіляцыі, выкліканых моцным узаемадзеяннем, звычайна карыстаюцца толькі прыблізнымі ацэнкамі, атрыманнымі на падставе мадэльных уяўленняў і фенаменалагічных суадносін.

## Крыніцы

## Літаратура

* Анігіляцыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Вальтэр Баадэ

| Вальтэр Баадэ |
| --- |
| Walter Baade |
|  Вальтэр Баадэ (мемарыяльная дошка) |
| Дата нараджэння | 24 сакавіка 1893(1893-03-24)[…] |
| Месца нараджэння | * Шротынггаўзен[d], Пройсіш-Ольдэндорф, раён Міндэн-Любеке[d], адміністрацыйная акруга Дэтмальд[d], Паўночны Рэйн-Вестфалія, Германія
 |
| Дата смерці | 25 чэрвеня 1960(1960-06-25)[…] (67 гадоў) |
| Месца смерці | * Гётынген, Ніжняя Саксонія, Германія
 |
| Грамадзянства | * Германія
 |
| Жонка | Johanna Bohlmann[d] |
| Род дзейнасці | астраном, астрафізік |
| Навуковая сфера | астраномія і астрафізіка |
| Месца працы | * Абсерваторыя Маўнт-Вілсан[d]
* Паламарская абсерваторыя
* Гётынгенскі ўніверсітэт
 |
| Альма-матар | * Гётынгенскі ўніверсітэт (1919)
* Вестфальскі ўніверсітэт імя Вільгельма (1913)
 |
| Вядомыя вучні | * Хэлтан Арп
* Алан Сэндыдж
 |
| Вядомы як |
даследчык эвалюцыі зорак і галактык, адкрыў 10 астэроідаў |
| Член у | * Баварская акадэмія навук
* Нідэрландская каралеўская акадэмія навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Гётынгенская акадэмія навук
 |
| Узнагароды | прэмія Генры Норыса Расела[d] (1958)  медаль Кэтрын Брус (1955) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Вальтэр Баадэ** (ням.: Walter Baade; 24 сакавіка 1893, Шротынгхаўзен, Германія — 25 чэрвеня 1960, Гётынген) — нямецкі астраном і астрафізік.

## Біяграфія

Вальтэр Баадэ, сын настаўніка, скончыў школу ў 1912 годзе, пасля вывучаў ва універсітэтах Мюнстэра і Гётынгена матэматыку, фізіку, астраномію і геафізіку. Па заканчэнні Гётынгенскага ўніверсітэта (1918) быў прыняты на працу ў абсерваторыю Гамбургскага ўніверсітэта. Яго працы былі прысвечаны каметам, астэроідам, пераменным зоркам. Працуючы ў астранамічнай абсерваторыі, 30 кастрычніка 1920 ён здзейсніў адкрыццё астэроіда Ідальга, а 23 кастрычніка 1924 адкрыў астэроід (1036) Ганімед. Да 1931 працаваў у Гамбургу. Астэроід (966) Мушы, адкрыты ў 1921 годзе, названы ў гонар жонкі астранома.

У 1919—1931 працаваў на Гамбургскай абсерваторыі. З 1931 па 1958 жыў у ЗША і працаваў на найбуйнейшых тэлескопах Маўнт-Вілсанаўскай і Маўнт-Паламарскай абсерваторый. У 1943 годзе Баадэ ўдалося раскласці на зоркі цэнтральную частку спіральнай галактыкі Андрамеды і яе спадарожніка — эліптычную галактыку.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вальтэр Баадэ