Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# мікра-

**мікра** (беларускае абазначэнне: **мк**; міжнароднае: **µ**) — адна з прыставак, якія выкарыстоўваюцца ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) для ўтварэння найменняў і абазначэнняў дзесятковых дзельных адзінак. Адзінка, найменне якой утворана шляхам далучэння прыстаўкі *мікра* да наймення зыходнай адзінкі, атрымліваецца ў выніку множання зыходнай адзінкі на лік 10−6. Інакш кажучы, ізноў утвораная адзінка роўная адной мільённай частцы зыходнай адзінкі.

У якасці прыстаўкі СІ прынята XI Генеральнай канферэнцыяй па мерах і вагах у 1960 годзе. Назва паходзіць ад стар.-грэч.: μικρός — маленькі.

Каб надрукаваць міжнароднае абазначэнне прыстаўкі *мікра* у Windows-праграмах трэба, утрымліваючы клавішу Alt, набраць 0181 на лічбавай клавіятуры.

Прыклады:

* 1 *мікраампер* = 1 мкА = 10−6 А
* 1 *мікрафарад* = 1 мкФ = 10−6 Ф

## Гл. таксама

* Значок мікра
* Прыстаўкі СІ
* мікраметр
* мікрасекунда
* мікрамініяцюра

## Зноскі
# Апаратнае забеспячэнне

**Апаратнае забеспячэнне**, **апаратныя сродкі**, **камп’ютарныя камплектуючыя**, (англ.: hardware) — электронныя і механічныя часткі вылічальнай прылады, якія уваходзяць у склад сістэмы ці сеткі, за выключэннем праграмнага забеспячэння і даных (інфармацыі, якую вылічальная сістэма захоўвае і апрацоўвае). Апаратным забеспячэннем з’яўляюцца: камп’ютары і лагічныя прылады, вонкавыя прылады і дыягнастычная апаратура, энергетычнае абсталяванне, батарэі і акумулятары.

## Распаўсюджванне камп’ютараў

Вялікая колькасць камп’ютараў убудавана ў іншыя прылады, напрыклад, у бытавую тэхніку, медыцынскае абсталяванне, мабільныя тэлефоны. Толькі малая частка камп’ютараў (каля 0,2 % усіх камп’ютараў, вырабленых у 2003 годзе) — гэта настольныя і мабільныя персанальная камп’ютары.

## Персанальны камп’ютар

Тыповы персанальны камп’ютар складаецца з корпуса і наступных частак:

* мацярынская плата, на якой усталяваны цэнтральны працэсар (CPU) уключаючы сістэму астужэння, аператыўную памяць і іншыя часткі, а таксама слоты пашырэння
	+ аператыўная запамінальная прылада (АЗП) і кэш (звычайна уваходзіць у склад CPU)
	+ Пастаянная запамінальная прылада (ПЗП)
	+ Шыны — PCI, PCI-E, USB, FireWire, AGP (састарэла), ISA (састарэла), EISA (састарэла)
* Блок сілкавання
* Кантролеры прылад захоўвання — IDE, SCSI, SATA, SAS ці іншых тыпаў, якія знаходзяцца непасрэдна на мацярынскай плаце (убудаваныя) альбо на платах пашырэння. Да кантролераў падлучаны цвёрды дыск, прывад гнуткіх дыскаў, CD-ROM і іншыя прылады.
* Накапляльнікі на зменных носьбітах
	+ Прывады аптычных дыскаў
	+ прывад гнуткіх дыскаў
	+ стрымер
* Прылады захоўвання інфармацыі
	+ Цвёрдыя дыскі (часам з магчымасцю аб’яднання ў RAID-масіў)
* Відэакантролер (убудаваны ці ў выглядзе платы пашырэння — гл. графічная плата), перадае сігнал на манітор
* Гукавы кантролер (гл. гукавая плата)
* Сеткавы інтэрфейс(см. сеткавая плата)

Акрамя таго, у апаратнае забеспячэнне таксама уваходзяць знешнія кампаненты — перыферыйныя прылады:

* Прылады ўводу
	+ Клавіятура
	+ Мыш, трэкбол ці тачпад
	+ Джойстык
	+ Сканер
* Прылады вываду
	+ Манітор (прылада)
	+ Калонкі/завушніцы
	+ Прылады друку
		- Прынтар
		- Плотар
* Прылады захоўвання інфармацыі
	+ Знешні дыск — HDD або SSD
	+ Флэшка
	+ Сеткавае сховішча
* Мадэм — для доступу ў Інтэрнэт

## Гл. таксама

* Камп’ютарная тэхніка
# Уільям Брэдфард Шоклі

| Уільям Брэдфард Шоклі |
| --- |
| англ.: William Bradford Shockley |
|  Шоклі ў 1975 годзе |
| Дата нараджэння | 13 лютага 1910(1910-02-13)[…] |
| Месца нараджэння | * Лондан, Лонданскае графства, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Дата смерці | 12 жніўня 1989(1989-08-12)[…] (79 гадоў) |
| Месца смерці | * Стэнфард, акруга Санта-Клара, Каліфорнія, ЗША
 |
| Месца пахавання | * Alta Mesa Memorial Park[d]
 |
| Грамадзянства | * Вялікабрытанія
* ЗША
 |
| Бацька | William Hillman Shockley[d] |
| Маці | May Bradford Shockley[d] |
| Жонка | Jean Bailey[d] і Emmy Lanning[d] |
| Род дзейнасці | фізік, вынаходнік, выкладчык універсітэта |
| Навуковая сфера | фізіка паўправаднікоў[d] |
| Месца працы | * Bell Labs[d]
* Стэнфардскі ўніверсітэт
* Shockley Semiconductor Laboratory[d]
 |
| Навуковая ступень | Doctor of Philosophy in Physics[d] |
| Альма-матар | * Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут (1932)
* Масачусецкі тэхналагічны інстытут (1936)
 |
| Навуковы кіраўнік | John C. Slater[d] |
| Вядомы як |
Вынаходнік і стваральнік тэорыі плоскасцевага транзістара Стваральнік амерыканскай школы даследавання аперацый |
| Партыя | * Рэспубліканская партыя ЗША
 |
| Член у | * Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Амерыканскае фізічнае таварыства
 |
| Узнагароды |  прэмія Олівера Э. Баклі па фізіцы кандэнсаванага стану[d] (1953)  медаль Вільгельма Экснера[d] (1963) Нацыянальная Зала славы вынаходнікаў[d] (1974) Прэмія Морыса Лібмана[d] (1952) медаль Холі[d] (1963) член Амерыканскага фізічнага таварыства[d] прэмія Камстока[d] (1953) Асоба года па версіі часопіса «Time»[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Уільям Брэдфард Шоклі** (англ.: William Bradford Shockley; 13 лютага 1910, Лондан — 12 жніўня 1989, Стэнфард) — амерыканскі фізік, даследчык паўправаднікоў, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1956). У гады Другой сусветнай вайны Шоклі ўдзельнічаў у стварэнні амерыканскай школы даследавання аперацый і ў распрацоўцы тактыкі стратэгічных бамбардзіровак. У студзені 1948 года Шоклі вынайшаў плоскасцевы біпалярны транзістар, а затым стварыў навуковую тэорыю, якая тлумачыць яго працу. У 1956 Шоклі заснаваў названую яго імем лабараторыю, якая была адным з вытокаў Крамянёвай даліны.

У Шоклі спалучаліся талент тэарэтыка і выкладчыка, культ уласнага інтэлекту і цела, неўтаймоўныя цяга да суперніцтва і глухата да меркаванняў і інтарэсаў іншых людзей. Псіхічная неўраўнаважанасць, уласцівая Шоклі з маленства, з гадамі ўзмацнілася і стала прычынай няўдачы ў бізнесе. У 1960-я гады Шоклі захапіўся ідэямі еўгенікі і пачаў публічную кампанію супраць «выраджэння» амерыканскай нацыі. Яго расісцкія тэорыі, адкінутыя грамадствам, разбурылі навуковую рэпутацыю Шоклі, прывялі да фактычнага выгнання з навуковай супольнасці.

## Зноскі
# Мікракантролер

Плата з МК AT89C2051 (Atmel)
**Мікракантролер** (па-англ. *microcontroller*), ці скарочана **МК** – аднакрышталёвы мікракамп'ютар; электронная прылада, якая змяшчае на адной інтэгральнай схеме мікрапрацэсар і перыферыйныя прылады (таймеры, лічыльнікі і іншае). Выкарыстоўваецца для кіравання за іншымі электроннымі прыладамі. Мікракантролеры атрымалі шырокае ўжыванне ў прамысловай электроніцы, дзякуючы свайму невялікаму кошту пры даволі значных магчымасцях.

Тыповы мікракантролер складаецца з мікрапрацэсара і іншых прылад, што прынята называць *убудаванымі перыферыйнымі прыладамі* – таймеры, памяць, аналага-лічбавы (АЛП) і лічбава-аналагавы (ЛАП) пераўтваральнікі і падобнае. Яны знаходзяцца на крышталі аддзелена ад мікрапрацэсарнага ядра і не ўваходзяць непасрэдна ў ягоную структуру. Пры гэтым, іх не трэба блытаць са *знешнімі перыферыйнымі прыладамі* – аддзеленымі прыладамі, што падключаюцца к МК непасрэдна або цераз плату (знешняя памяць, датчыкі).

Электронная сістэма, асновай якой з'яўляецца мікракантролер называецца *мікракантролернай* (прыватны выпадак мікрапрацэсарнай сістэмы).

## MCS-51

Мікракантролер Intel P8051
MCS-51 – гэта сямейства мікракантролераў, якія былі выпушчаны кампаніяй Intel у 1980 годзе для выкарыстання ва ўбудаваных сістэмах. Першым прадстаўніком сямейства быў МК Intel 8051, заснаваны на Гарвардскай архітэктуры і створаны па тэхналогіі n-МАП (метал-аксід-паўправаднік). Быў вельмі папулярны ў 1980-х і на пачатку 1990-х гадоў, але пазней саступіў месца іншым 8051-сумяшчальным МК. Базавая мікраархітэктура МК уключала ў сябе працэсарнае ядро, прылады аператыўнай і пастаяннай памяці, некалькі паслядоўных і паралельных партоў УВ, логікі кіравання прыпыненнямі і два таймеры.

## Гл. таксама

* Мікрапрацэсар
* Інтэгральная схема

## Літаратура

* *Бродин В. Б., Калинин А. В.* Системы на микроконтроллерах и БИС программируемой логики. — М.: ЭКОМ, 2002. — ISBN 5-7163-0089-8.

## Зноскі
# Windows 98

| Windows 98 |
| --- |
|  |
| Распрацоўшчык | Microsoft |
| Сямейства АС | Microsoft Windows |
| Першы выпуск | 25 чэрвеня 1998 (інфа) |
| Апошняя версія |  — 23 красавіка 1999 |
| Падтрымлівае мовы | некалькі моў[d] |
| Падтрымлівае платформы | IA-32[d] |
| Тып ядра |
маналітнае |
| Ліцэнзія | Microsoft EULA |
| Стан |
падтрымка спынена 11 ліпеня 2006 года  |
| Вэб-сайт | www.microsoft.com/windows98 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Windows 98** (кодавае імя **Memphis**) — графічная аперацыйная сістэма, выпушчаная карпарацыяй Майкрасофт 25 чэрвеня 1998.

Па сутнасці, дадзеная аперацыйная сістэма - гэта абноўленая версія Windows 95, па-ранейшаму з'яўляецца гібрыдным 16/32-разрадным прадуктам, заснаваным на MS-DOS 7.1. Паляпшэнням падвергнулася падтрымка AGP, дапрацаваны драйверы USB, была дададзена падтрымка працы з некалькімі маніторамі і падтрымка WebTV. Як і ў Windows 95 OSR 2.5, у інтэрфейс сістэмы (Explorer.exe) інтэграваны Internet Explorer 4 (функцыя Active Desktop).

Унутраны нумар «першай рэдакцыі» Windows 98 — 4.10.1998, SE — 4.10.2222.

Сістэмныя патрабаванні для Windows 98: працэсар 486DX/66 MHz або лепш, 16 Мб АЗП і не менш 195 Мб вольнай дыскавай прасторы пры стандартнай устаноўцы.

## Зноскі

## Спасылкі

* Windows 98 на Microsoft
# Кампакт-дыск

|  |
| --- |
|  Аптычны носьбіт інфармацыі. Працэс запісу і счытвання інфармацыі ажыццяўляецца пры дапамозе лазера |
| Тып носьбіта |
аптычны дыск |
| Фармат кантэнту |
розны |
| Счытвальны механізм |
лазер, даўжыня хвалі 780 нм (інфрачырвоны) , 1200 Кб/с (1×) |
| Запісвальны механізм |
от 1200 Кб/с (1×) до 7800 КБ/с (52×) |
| Міжнародны стандарт |
Red Book |
| Распрацаваны |
Sony, Philips |
| Памер |
дыяметр 120 мм, таўшчыня 1,2 мм |
| Маса |
~15,7 г |
| Ужыванне |
захоўванне аўдыя-, відэа- і іншых даных |
| Год выпуску |
1982 |

**Кампакт-дыск** (англ.: compact disc, CD) — фармат аптычнага дыска, распрацаваны сумесна кампаніямі Philips і Sony для захоўвання музыкі. Упершыню кампакт-дыск быў выпушчаны ў Японіі ў кастрычніку 1982 года. Гэта другі камерцыйна паспяховы фармат аптычнага дыска пасля LaserDisk.

Стандартны кампакт-дыск мае дыяметр 120 мм і можа захоўваць да 74 хвілін лічбавага аўдыязапісу. Працэс чытання з дыска ажыццяўляецца з дапамогай лазера.

Кампакт-дыск першапачаткова меркаваўся для захоўвання музыкі па стандарце Audio-CD, аднак пазней быў дапрацаваны, каб падтрымліваць іншыя тыпы даных (г. зв. **CD-ROM** — англ.: Compact Disc Read Only Memory, *кампакт-дыск толькі з магчымасцю чытання*). У далейшым з’явіліся кампакт-дыскі не толькі з магчымасцю чытання аднаразова занесенай на іх інфармацыі, але і з магчымасцю іх запісу і перазапісу (**CD-R**, **CD-RW**).

Да 2007 года ў свеце было прададзена 200 мільярдаў кампакт-дыскаў (уключаючы Audio-CD, CD-ROM і CD-R).

Пасля свайго з’яўлення, дыскі CD-R сталі папулярным сродкам распаўсюду праграмнага забеспячэння, камп’ютарных гульняў, мультымедыйных праграм і даных. Некаторыя кампакт-дыскі змяшчаюць адразу як камп’ютарныя даныя (праграмнае забеспячэнне), даступныя толькі на камп’ютары, так і відэа, аўдыя, тэксты і малюнкі, якія можна прайграваць у CD-прайгравальніку. Такія дыскі называюцца ўдасканаленымі (англ.: Enhanced CD).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кампакт-дыск
# Мікраэлектроніка

**Мікраэлектроніка** — падраздзел электронікі, звязаны з вывучэннем і вытворчасцю электронных кампанентаў з геаметрычнымі памерамі характэрных элементаў парадку некалькіх мікраметраў і менш.

Узнікненне мікраэлектронікі ў пачатку 60-х гадоў XX стагоддзя было выклікана бесперапынным ўскладненнем функцый і пашырэннем абласцей прымянення электроннай апаратуры, што патрабавала памяншэння яе габарытных памераў і масы, павышэння хуткадзейнасці і надзейнасці. Аснову элементнай базы мікраэлектронікі складаюць інтэгральныя схемы (пераважна паўправадніковыя), якія выконваюць зададзеныя функцыі блокаў і вузлоў электроннай апаратуры, у якіх аб’яднана вялікая колькасць мікрамініяцюрных элементаў і электрычных злучэнняў.

## Зноскі

## Літаратура

* *Гурскі Л. І.* Мікраэлектроніка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 482. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Щука А. А.* Электроника. — СПб.: БХВ-Петербург, 2008. — 752 с. — ISBN 978-5-9775-0160-6.
* *Бузанева Е. В.* Микроструктуры интегральной электроники. — М.: Радио и связь, 1990. — 304 с. — 5 400 экз. — ISBN 5-256-00419-0.
# Паралакс

**Парала́кс** (грэч. parallaxis — адхіленне) — бачная змена становішча прадмета пры перамяшчэнні пункту назірання.

У астраноміі **гадавы́ паралакс** — кут, пад якім відаць з аб'екта перпендыкулярны да промня зроку радыус зямной арбіты, **су́тачны паралакс** — кут, пад якім відаць з аб'екта перпендыкулярны да промня зроку радыус Зямлі. Сутачны паралакс вызначаецца для Месяца (57′2″,7), Сонца (8″,80), планет і камет, гадавы — для зорак.

**Падоўжны паралакс** — гэта рознасць абсцыс двух выяў адной і той жа кропкі на розных здымках стэрэапары. Па разнасці паралаксаў двух кропак зямной паверхні магчыма вылічыць перавышэнне адной кропкі над другой.

Прыбор для вымярэння перавышэнняў па рознасці падоўжных паралаксаў на стэрэапарах здымкаў пры дэшыфраванні аэрафотаздымкаў — **паралаксаметр**, можа ўваходзіць у канструкцыю стэрэаскопа.

## Спасылкі

* The ABC's of Distances — агляд аб вымярэнні адлегласцей да астранамічных аб'ектаў.
# Кадыскія картэсы

Манумент Кадыскім Картэсам і Канстытуцыі 1812 года
**Кадыскія картэсы** — устаноўчы сход у Іспаніі падчас Іспанскай рэвалюцыі 1808—1814 гадоў. Скліканы 24 верасня 1810 года на востраве Ляон, 20 лютага 1811 г. перамясціліся ў Кадыс, функцыянавалі да 20 верасня 1813 года. Кадыскія картэсы прынялі шэраг важных рашэнняў, накіраваных на паглыбленне рэвалюцыі: у кастрычніку 1810 г. уведзены закон пра роўнасць паміж іспанцамі і лацінаамерыканцамі, устаноўлена свабода слова і друку, у жніўні 1811 г. выдадзены закон пра знішчэнне сеньярыяльных правоў і прывілеяў, у лютым 1813 г. была скасавана інквізіцыя і прыняты законы супраць рэлігійных ордэнаў; картэсы прыступілі да канфіскацыі і продажу царкоўных зямель і адмянілі шэраг падаткаў, якія спаганяліся ў карысць царквы; ліквідавалі цэхі і гільдыі і ўстанавілі свабоду гандлю паміж метраполіяй і амерыканскімі калоніямі. У цэлым заканадаўчая дзейнасць Кадыскіх картэсаў выражала галоўнымі патрабаванні буржуазнай рэвалюцыі. Аднак картэсы не здолелі ўзначаліць барацьбу народных мас супраць французскіх войскаў, якія ўварваліся ў Іспанію ў 1808 г., і сіл унутранай рэакцыі. Яны распаўсюджвалі сваю ўладу на невялікую (неакупіраваную) частку тэрыторыі Іспаніі. Картэсы не адважыліся канфіскаваць землі свецкіх феадалаў і перадаць іх сялянам. Самым сур'ёзным гістарычным актам Кадыскіх картэсаў было прыняцце Кадыскай канстытуцыі 1812 года.
# Паўднёванямецкія дыялекты

| Паўднёванямецкія дыялекты |
| --- |
|  |
| Саманазва | Oberdeutsch |
| Краіны |  Германія  Швейцарыя  Аўстрыя |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская сям'я
Германская галіна
Заходнегерманская група
Верхненямецкая падгрупа |
| Пісьменнасць | лацінка |
| Glottolog | high1286 |

**Паўднёванямецкія дыялекты** (ням.: Oberdeutsch) буйная дыялектная група верхненямецкага кластара (ням.: Hochdeutsch) заходнегерманскіх моў, на якой размаўляюць у паўднёвай частцы нямецкамоўнай моўнай прасторы.

Сучасныя верхненямецкія дыялекты
Паўднёванямецкія дыялекты адрозніваюцца ад сярэдненямецкіх тым, што ў іх больш паслядоўна ажыццявілася другое (верхненямецкае) перамяшчэнне згодных. Гэтыя дыялекты ўтвараюць дыялектны кантынуум. У гэтым сэнсе да паўднёванямецкіх дыялектаў адносяцца алеманскі і баварскі дыялект. Руднагорская і паўднёванямецкія франкскія (усходнефранкскія і паўднёвафранкскія дыялекты) дыялектныя групы знаходзяцца ў пераходнай зоне паміж паўднёва- і сярэдненямецкім дыялектамі (Майнская лінія). Першыя часцей прылічаюць да сярэдненямецкіх дыялектаў, другія — да паўднёванямецкіх. Вымерлая лангабардская мова, магчыма, уваходзіць у шэраг паўднёванямецкіх дыялектаў, з прычыны таго, што ў ім цалкам завяршылася верхненямецкае перамяшчэнне зычных. Паводле гэтай жа прыкметы да паўднёванямецкіх блізкая цымбрская мова.

## Спасылкі

* Unter anderem deutsche Mundarten der Gegenwart
* Deutscher Sprachatlas
# Букмал

Распаўсюджанне дзвюх форм нарвежскай па муніцыпалітэтах Нарвегіі, 2007.
**Бу́кмал** (нарв.: bokmål — «кніжная мова») — адзін з двух (побач з нюнорскам) стандартаў (форм) нарвежскай мовы. Сфарміраваўся на аснове дацкай мовы пасля чатырох стагоддзяў панавання Даніі над Нарвегіяй (дацка-нарвежская унія).

Многія значныя нарвежскія пісьменнікі XIX стагоддзя, найперш Генрык Ібсен і Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан, пісалі стыхійна нарвегізаванай дацкай мовай, першапачаткова называнай «дацка-нарвежскай». Назва «букмал» прынята з 1929 года замест ужыванай раней «дзяржаўнай мовы» (нарв.: riksmål). Іншая афіцыйная пісьмовая мова Нарвегіі — нюнорск.

Букмал ужываецца прыкладна 90 % насельніцтва Нарвегіі, іменна яго найчасцей вывучаюць замежныя студэнты, на ім выходзяць усе цэнтральныя СМІ. Нормы букмала набліжаныя да ўсходненарвежскіх дыялектаў, асабліва да варыянтаў, на якіх гавораць вакол Осла, хоць аснова яго застаецца дацкай. Дацкія тэксты ў пісьмовым выглядзе зразумелыя носьбітам букмала, фанетычныя ж адрозненні дастаткова моцныя, таму з разуменнем вуснай дацкай мовы нарвежцы маюць складанасці. У букмале большая колькасць запазычанняў, чым у нюнорску. У XX стагоддзі прадпрымалася некалькі моўных і арфаграфічных рэформ дзеля «дэмакратызацыі» «кніжнай мовы», аднак некаторыя не прыжыліся і былі адмененыя. Адзінага арфаэпічнага стандарта кніжная нарвежская не мае.

## Гл. таксама

* Нованарвежская мова

## Спасылкі

* Нарвежская мова Архівавана 16 чэрвеня 2012. // Энциклопедия Кругосвет  (руск.)