# Сярэдневерхненямецкая мова

| Сярэдневерхненямецкая мова |
| --- |
| Саманазва | Diutsch, Tiutsch |
| Краіны | паўднёвая Германія (на поўдзень ад Лініі Бенрата), частка Аўстрыі і Швейцарыі |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 0 чал.
 |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская сям'я
Германская галіна
Заходнегерманская група
Верхненямецкі кластар
Паўднёванямецкая мова |
| Пісьменнасць | лацініца |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | срн 620 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | gmh |
| ISO 639-3 | gmh |
| ISO 639-6 | mdgr |
| IETF | gmh |
| Glottolog | midd1343 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

Старонка «Песні пра Нібелунгаў»
Канец другой і пачатак трэцяй авенцюры «Песні пра Нібелунгаў» (1330)
**Сярэдневерхненямецкая мова** (СВН, ням.: Mittelhochdeutsch) — абазначэнне перыяду ў гісторыі нямецкай мовы прыкладна з 1050 па 1350 г. (некаторыя даследчыкі называюць канцом перыяду 1500 год)

Сярэдневерхненямецкай мове папярэднічае старажытнаверхненямецкая мова (750—1050). За сярэдневерхненямецкай мовай ідзе **ранненоваверхненямецкая мова** (рнвн). Сярэдневерхненямецкая — гэта перш за ўсё літаратурная мова; гутарковая мова гэтага перыяду практычна не зафіксавана ў пісьмовых крыніцах. Да самых вядомых літаратурных помнікаў адносяцца «Песня пра Нібелунгаў», «Парцыфаль» Вольфрама фон Эшэнбаха, «Трыстан» Готфрыда фон Штрасбурга, вершы Вальтэра фон дэр Фогельвайдэ ў жанры мінезанга (рыцарскай любоўнай паэзіі).

Ад старажытнаверхненямецкай мовы сярэдневерхненямецкая адрозніваецца перш за ўсё рэдукцыяй ненаціскных галосных як у сярэдзіне, так і на канцы слова. У сувязі з рэдукцыяй назіраецца пазіцыйнае выпадзенне галосных ці цэлых складаў. Ад новаверхненямецкай сярэдневерхненямецкая мова адрозніваецца вакалізмам (агаласоўкай) каранёвага склада; у сярэдневерхненямецкай праяўляюцца кароткія галосныя ў адкрытым ударным складзе, а ў рнвн яны дзякуючы падаўжэнню галоснага рэдукуюцца.

Сярэдневерхненямецкая не з'яўляецца адзінай нарматыўнай мовай Германіі таго часу. Яна ахоплівае дыялекты рэгіёнаў — сярэдненямецкіх (цюрынгскі, гесэнскі, рэйнска-франкскі) і верхненямецкіх (алеманскі, баварскі). Сярэдневерхненямецкая не была адзінай надрэгіянальнай мовай. Не існавала таксама адзінай арфаграфіі. Для выдання тэкстаў галоўных сярэдневерхненямецкіх вершаў, слоўнікаў і падручнікаў граматыкі выкарыстоўвалася «стандартызаваная сярэдневерхненямецкая мова», узнікненне якой шмат у чым звязана з імем Карла Лахмана. «Стандартызаваная верхненямецкая мова» — ідэальная форма сярэдневерхненямецкай мовы, якая перадае толькі малую частку тагачаснай моўнай рэчаіснасці.

## Сістэма галосных сярэдневерхненямецкай мовы

* Кароткія галосныя: **a, e, i, o, u, ä, ö, ü Доўгія галосныя: **â, ê, î, ô, û, æ, œ, iu** (доўгае ü)
* Дыфтонгі: **ei, ie, ou, öu, uo, üe**

Важна падкрэсліць, што **ei** вымаўляўся як **e+i** (не як **ai** у новаверхненямецкай, а як **«ei»** ці **«ij»** у нідэрландскай мове). **ie** — не як доўгае **i**, а як **i+e**.

Найбольш значныя змены пераходу ад свн і рнвн тычыліся сістэмы вакалізму:

* пераход сярэдневерхненямецкіх доўгіх галосных /**î, iu, û**/ у дыфтонгі /**ei, eu/äu, au**/ (ранненоваверхненямецкае дыфтангаванне). Напрыклад, *mîn* > *mein*, *vriunt* > *Freund*, *hûs* > *Haus*
* пераход сярэдневерхненямецкіх дыфтонгаў /**ie, üe, uo**/ у доўгія галосныя /**i, ü, u**/. (ранненоваверхненямецкае манафтангаванне) Напрыклад, *liep* > *lieb*, *müede* > *müde*, *bruoder* > *Bruder*
* Сярэдневерхненямецкія дыфтонгі /**ei, öu, ou**/ станавіліся адкрытымі. Напрыклад, *bein* > *Bein*, *böume* > *Bäume*, *boum* > *Baum*
* усе сярэдневерхненямецкія кароткія галосныя /**a, e, i, o, u, ä, ö, ü**/ у адкрытым складзе станавіліся доўгімі

## Сістэма зычных сярэдневерхненямецкай мовы

* Санорныя:
	+ плаўныя **l, r**
	+ насавыя **m, n**
	+ паўгалосныя **u (w)** да XIII стагоддзя, **i Выбухныя:
	+ глухія **p, t, k [kw]**
	+ паўзвонкія **b, d, g Шчылінныя:
	+ глухія **f(v), s/ss, sch, ch(h)**
	+ звонкія **w(v)** з XIII стагоддзя, **j Прыдыханне: **h Афрыкаты: **pf (ph), z/zz [ts], kck (cch)**

## Іншыя змены

* назоўнікі пісаліся з вялікай літары (у сярэдневерхненямецкай мове з вялікай літары пісаліся імёны)
* аглушэнне зычнага на канцы слова ў ранненоваверхненямецкай графічна не адлюстроўваецца, выкарыстоўваецца фаналагічная арфаграфія (напрыклад, сярэдневерхненямецкі tac = Tag [на канцы слова прамаўляецца «k»])
* палаталізацыя «**s**»

## Літаратура

* *Гухман М. М., Семенюк Н. Н.* История немецкого литературного языка IX—XV вв. — Л.: Наука, 1983. — 200 с.
* *Жирмунский В. М.* История немецкого языка. — М.: Изд-во лит-ры на иностр. языках, 1948. — 300 с.
* *Филичева Н. И.* История немецкого языка. — М.: Академия, 2003. — 304 с.
* Языки мира: Германские языки. Кельтские языки / Ред. коллегия тома: Н. Н. Семенюк, В. П. Калыгин, О. И. Романова. — М.: Академия, 2000. — 472 с.

## Спасылкі

* www.mwv.uni-trier.de Сярэдневерхненямецкія слоўнікі
* www.mediaevum.de старажытнагерманскі інтэрнэт-партал: сярэдневяковая літаратура і да т.п. у інтэрнэце
* www.uni-salzburg.at/mhdbdb(недаступная спасылка) банк даных сярэдневерхненямецкіх паняццяў