Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1955

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1930-я
* 1940-я
* **1950-я 1960-я
* 1970-я
 |
| Гады: | * 1952
* 1953
* 1954
* **1955 1956
* 1957
* 1958
 |

|  |
| --- |
| **1955 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Акупацыйныя зоны ў Аўстрыі, 1945-55.
* 9 лютага: Адкрыты Рымскі метрапалітэн.
* 11 лютага: Распачалася Дэкада беларускага мастацтва і літаратуры ў Маскве.
* 6 красавіка: Выйшаў першы нумар газеты «За вяртанне на Радзіму».
* 28 красавіка: Пачалося будаўніцтва касмадрома Байканур.
* 14 мая: Варшаўскі дагавор падпісаны Албаніяй, Балгарыяй, Венгрыяй, ГДР, Польшчай, Румыніяй, СССР і Чэхаславакіяй.
* 9 ліпеня: Адкрыта Мінская дзіцячая чыгунка.
* 27 ліпеня: Канец акупацыі заходнімі саюзнікамі Аўстрыі, якая працягвалася з канца Другой Сусветнай вайны.
* 27 жніўня: Выйшла першае выданне Кнігі рэкордаў Гінеса.
* 29 кастрычніка: На рэйдзе Севастопаля ўзарваўся і затануў лінкор «Новарасійск» (былы «Джуліа Чэзарэ»).
* 11 снежня: У Лондане адкрыты помнік на магіле ўдзельніка Слуцкага паўстання Лявона Рыдлеўскага.
* 14 снежня: З канвеера Мінскага гадзіннікавага завода сышоў першы гадзіннік.
* 15 снежня: Аўстрыя прынята ў ААН.
* 19 снежня: Парламент Судана прыняў дэкларацыю аб незалежнасці.

## Нарадзіліся

* 25 студзеня: Аляксандр Лакотка, беларускі архітэктар, гісторык архітэктуры, этнограф
* 15 сакавіка: Ды Снайдэр, амерыканскі спявак
* 28 сакавіка: Рэба Макінтайр, амерыканская спявачка
* 13 красавіка: Ірына Хакамада, расійскі палітык
* 20 мая: Збігнеў Прайснер, польскі кампазітар
* 7 кастрычніка: Ё Ё Ма, віяланчэліст-віртуоз
* 12 кастрычніка: Антэ Гатовіна, харвацкі генерал
* 28 кастрычніка: Біл Гейтс, амерыканскі праграміст і прадпрымальнік
* 11 лістапада: Галіна Тычка, беларуская літаратуразнаўца
* 13 лістапада: Вупі Голдберг, амерыканская актрыса
* 15 лістапада: Сяргей Войчанка, беларускі мастак і дызайнер
* 1 снежня: Уладзімір Ванцэвіч, беларускі навуковец у галіне машынабудавання, член Нью-Йоркскай акадэміі навук
* 7 снежня: Віктар Вараб'ёў, беларускі вясляр, заслужаны майстар спорту
* 16 снежня: Вячаслаў Корань, беларускі музыка, лідар гурта ULIS

## Памерлі

* 18 красавіка: Альберт Эйнштэйн, фізік-тэарэтык, стваральнік тэорыі адноснасці (нар. 14.3.1879)
* 4 мая: Джорджэ Энеску, румынскі кампазітар (нар. 19.8.1881)
* 16 чэрвеня: Васіль Рагуля, беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 28.6.1879)
* 29 чэрвеня: Макс Пехштэйн, нямецкі мастак (нар. 31.12.1881)
* 8 снежня: Герман Вейль, нямецкі матэматык (нар. 9.11.1885)
# 305

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * III стагоддзе
* **IV стагоддзе V стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 280-я
* 290-я
* **300-я 310-я
* 320-я
 |
| Гады: | * 302
* 303
* 304
* **305 306
* 307
* 308
 |

|  |
| --- |
| **305 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

**305** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 305 год нашай эры, 305 год 1 тысячагоддзя, 5 год IV стагоддзя, 5 год 1-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 6 год 300-х гадоў.

## Падзеі

* 1 мая: Дыяклетыян і Максіміян адракліся ад сваіх пасад. Замест іх аўгустамі сталі Кастанцый і Галерый, а цэзарамі былі прызначаны Флавій Север і Максімін Даза.

## Нарадзіліся

* каля 305: Дамасій I (Папа Рымскі)

## Памерлі

* Альбан Брытанскі
* Кацярына Александрыйская
* Велікамучанік Панцеляймон
* Ван Жун — палітычны дзеяч імперыі Цзінь
# Летнія Алімпійскія гульні 2032

| Летнія Алімпійскія гульні 2032 |
| --- |
|  |
| Горад-арганізатар | * Брысбен
 |
| Цырымонія адкрыцця | 23 ліпеня 2032 |
| Цырымонія закрыцця | 8 жніўня 2032 |
| Сайт | olympics.com/en/o… (англ.) |
| ← 20282036[d] → |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Летнія Алімпійскія гульні 2032 года** (афіцыйна — **Гульні XXXV Алімпіяды**) — чарговыя Алімпійскія гульні, якія плануецца правесці з 23 ліпеня па 8 жніўня 2032 года ў Брысбене.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Летнія Алімпійскія гульні 2032
# Сіла (дзяржава)

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Сіла |
| кар.: 신라 кар.: 사로 кар.: 사라 кар.: 서나 кар.: 서나벌 кар.: 서야 кар.: 서야벌 кар.: 서라 кар.: 서라벌 кар.: 서벌 |
|  |
| 57 да н.э. — 892 |
| Сталіца | * Кёнджу[d]
 |
| Афіцыйная мова | Sillan[d], вэньянь і Old Korean[d] |
| Рэлігія | Махаяна |
| Плошча | * 146 000 км²
 |
| Форма кіравання | манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Сі́ла** (кар.: 신라, [ɕilːa]) — адна з трох першапачатковых карэйскіх дзяржаў (Кагуро, Пэкчэ і Сіла) у I ст. да н.э. — VII ст. н.э., у VII—IX ст. першая агульнакарэйская дзяржава.

Спачатку займала паўднёвы захад Карэйскага паўвострава. Паводле летапісных паказанняў, заснавана ў 57 да н.э., хаця першыя звесткі пра Сіла адносяцца да III ст., калі яна ўяўляла саюз паўночна-заходніх карэйскіх плямён. Як дзяржава аформілася да пачатка VI стагоддзя. У 503 годзе правіцель (марыпкан) Чыджын (500—514) прыняў тытул цара (вана), а дзяржава — назву Сіла.

Сіла фарміравалася пад моцным уплывам кітайскай культуры і канфуцыянства. У VI стагоддзі дзяржаўнай рэлігіяй стаў будызм. Сумесна з войскамі кітайскай дынастыі Тан Сіла ў 660 годзе разбіла Пэкчэ, у 668 г. — Кагуро, потым выгнала з Карэі былых саюзнікаў — кітайцаў.

У VII — пачатку IX стагоддзя ў час росквіту Сілы як агульнакарэйскай дзяржавы сфарміравалася карэйская народнасць.

З сярэдзіны IX стагоддзя Сіла пачала занепадаць і ў канцы IX стагоддзя распалася на асобныя дзяржавы.

## Зноскі

## Літаратура

* Сіла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 374. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* История Кореи. Т. 1. — М., 1974. (руск.)

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сіла (дзяржава)
# Кэрал Рыд

| Кэрал Рыд |
| --- |
| англ.: Carol Reed |
|  |
| Дата нараджэння | 30 снежня 1906(1906-12-30)[…] |
| Месца нараджэння | * Патні[d], бора Уондсуорт[d], Лонданскае графства, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Дата смерці | 25 красавіка 1976(1976-04-25)[…] (69 гадоў) |
| Месца смерці | * Чэлсі[d], Кенсінгтан і Чэлсі, графства Вялікі Лондан, Вялікі Лондан, Англія, Вялікабрытанія
 |
| Месца пахавання | * Лондан
 |
| Грамадзянства | * Вялікабрытанія
 |
| Бацька | Герберт Бірбом Тры |
| Маці | Беатрыс Мэй Піні[d] |
| Жонка | Даяна Уіньярд[d] і Пенелопа Дадлі-Уорд[d] |
| Дзеці | Макс Рыд[d] |
| Адукацыя | * Каралеўская школа ў Кентэрберы[d]
 |
| Прафесія | кінарэжысёр, кінапрадзюсар, тэатральны акцёр, сцэнарыст, рэжысёр |
| Узнагароды |     прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША за найлепшы фільм[d] |
| IMDb | ID 0715346 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Сэр **Кэрал Рыд** (англ.: Carol Reed; 30 снежня 1906, Лондан — 25 красавіка 1976, там жа) — брытанскі кінарэжысёр, лаўрэат прэміі «Оскар».

## Біяграфія

Кэрал Рыд быў пазашлюбным сынам акцёра Герберта Бірбама Тры. Вучыўся ў прыватнай Каралеўскай школе ў Кентэрберы.

З 1924 года Рыд працаваў у тэатры. З 1927 года быў персанальным асістэнтам пісьменніка Эдгара Уолеса, які заснаваў уласную кінастудыю. У 1932 годзе Рыд пакінуў тэатр дзеля кінематографа.

На працягу трох гадоў Рыд працаваў гукарэжысёрам і асістэнтам рэжысёра, а ў 1935 годзе паставіў першы ўласны фільм — рамантычную камедыю «Гэта здарылася ў Парыжы». Агулам Рыд паставіў 33 фільмы, найбольш вядомыя з якіх — «Выбылы з гульні», «Зрынуты ідал» (1948; прэмія BAFTA за найлепшы брытанскі фільм), «Трэці чалавек» (1949; «Гран-пры» (галоўны прыз) Канскага кінафестывалю; найлепшы брытанскі фільм усіх часоў па версіі Брытанскага інстытута кінамастацтва, 1999) і «Олівер!» (1968; 5 прэмій «Оскар», у тым ліку — за найлепшую рэжысуру; «Залаты глобус» за найлепшую камедыю або мюзікл). Удзельнічаў у Другой сусветнай вайне ў шэрагах брытанскага войска.

Быў двойчы жанаты: з кіназоркай Даянай Уіньярд у 1943—1947 гадах і з актрысай Пенелопай Дадлі-Уорд (з 1948). Сын ад другога шлюбу — Макс. Пляменнік — акцёр Олівер Рыд. Прыёмная дачка (ад першага шлюбу Пенелопы Дадлі-Уорд) — Трэйсі Рыд, якая ўзяла прозвішча айчыма; яна таксама стала актрысай, знялася ў больш за трыццаці фільмах, у тым ліку была выканаўцай адзінай жаночай ролі ў фільме «Доктар Стрэйнджлау, або Як я навучыўся не хвалявацца і палюбіў бомбу».

Стаў другім кінарэжысёрам пасля Аляксандра Корды і першым народжаным брытанцам-кінарэжысёрам, удастоеным за свае прафесійныя заслугі рыцарскага звання (1952).

Памёр ад інфаркту міякарда 25 красавіка 1976 г. у Чэлсі.

## Зноскі
# Біржа

Нью-ёркская фондавая біржа
**Біржа** (нідэрл.: beurs, ням.: Börse, фр.: bourse, італ.: bórsa, ісп.: bolsa, англ.: exchange) — форма рэгулярна дзеючага аптовага рынку заменных тавараў, каштоўных папер і замежнай валюты. Адпаведна бываюць таварныя біржы, фондавыя біржы і валютныя біржы.

Біржа не выступае адным з бакоў у гандлёвых аперацыях, а толькі забяспечвае найбольш спрыяльныя ўмовы для гэтых аперацый: устанаўлівае для ўсіх удзельнікаў агульныя прынцыпы заключэння здзелак, распрацоўвае адзіныя правілы і нормы для заключэння здзелак, распрацоўвае адзіныя правілы і нормы для заключэння кантрактаў і дае на пэўны час месца для іх заключэння. Членамі Біржы могуць быць толькі пэўныя асобы, у т.л. давераныя прадстаўнікі кампаній. Кіруе біржай савет дырэктараў, якому падначалены розныя камітэты (фінансавы, арбітражны і інш.). Пасрэднікам паміж пакупнікамі і прадаўцамі выступаюць брокеры — пэўныя асобы ці фірмы (брокерскія канторы). Біржавыя органы ажыццяўляюць біржавую каціроўку — рэгіструюць курс валют і каштоўных папер, цэнаў на тавары, што стыхійна склаліся на біржы. Кожная біржа вядзе ўлік і сістэматызацыю такіх каціровак і публікуе іх у спецыяльных бюлетэнях. Біржавая каціроўка — адзін з паказчыкаў біржавой кан’юнктуры, індыкатар дзелавой актыўнасці ў розных сектарах эканомікі.

Зачаткі таварнай і вэксальнай (валютнай) біржы з’явіліся ў 15—16 ст. y гарадах Італіі (Венецыя, Генуя, Фларэнцыя). Важнымі этапамі ў развіцці біржавога гандлю стала заснаванне Антверпенскай (1531) і Амстэрдамскай (1608) бірж. У Paсіі першая біржа заснавана ў 1705 у Санкт-Пецярбургу. Росквіт біржавой дзейнасці прыпадае на 2-ю палову 19 ст. і звязаны з развіццём капіталістычнай вытворчасці, транспарту, сувязі, гандлю і акцыянерных таварыстваў. На сучасным этапе пераважная частка біржавога абароту сканцэнтравана ў вядучых гандлёвых і фінансавых цэнтрах ЗША, Вялікабрытаніі і Японіі (больш за 90 % аб’ёму біржавых здзелак з таварамі ў вартасным выражэнні, з іх больш за 80 % прыпадае на ЗША, дзе знаходзіцца гіганцкая фондавая Біржа ў Нью-Ёрку).

На Беларусі ў пачатку 20 ст. існавалі 2 біржы, якія спынілі дзейнасць y Першую сусветную вайну. У 1920-я гады біржавы гандаль аднавіўся, але ў 1927 ліквідаваны. Аднаўленне біржаў як адной з найважнейшых структур рыначнай эканомікі пачалося ў 1991.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
# WorldCat

| WorldCat |
| --- |
|  |
| URL | worldcat.org |
| Тып сайта | Вэб-сайт |
| Мова(-ы) | некалькі моў[d] |
| Уладальнік | Online Computer Library Center |
| Пачатак працы | 26 жніўня 1971 |
| Рэйтынг Alexa | 5 234 і 3 756 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**WorldCat** — зводны сусветны электронны каталог, найбуйнейшая бібліяграфічная база даных, якая налічвае больш за 240 млн запісаў аб усіх відах твораў 470 мовамі свету (на 2011 год). WorldCat заснаваны ў 1967 годзе Фрэдам Кілгурам База ствараецца сумеснымі намаганнямі больш чым 72 000 бібліятэкаў з 171 краіны свету ў рамках арганізацыі «OCLC».

Стварэнне адкрытага рэсурсу «WorldCat.org» было ініцыявана «OCLC» у мэтах папулярызацыі рэсурсаў камерцыйнага доступу. Першапачаткова была распрацавана праграма «Open WorldCat» (адкрыты сусветны электронны каталог), якая функцыянуе як дадатковы сэрвіс папулярных пошукавых сістэм «Google», «Yahoo», а таксама кнігагандлёвых, адукацыйных і бібліяграфічных сайтаў «Amazon.com», «Ask.com», «Biblio», «Eric», «HCI Bibliography».

З жніўня 2006 года стаў магчымы свабодны доступ да пошуку ў гэтай базе даных з вэб-старонкі worldcat.org. WorldCat дазваляе шукаць кнігі, музычныя дыскі, відэазапісы і даступныя для запампоўкі аўдыёкнігі. У выніках пошуку можна атрымаць цытаты з спасылкамі на арыгіналы артыкулаў, дакументы і фатаграфіі, а таксама лічбавыя версіі рэдкіх аб’ектаў, недаступных шырокай публіцы.

Пошук у «WorldCat.org» можа ажыццяўляцца толькі ў двух варыянтах. Для гэтага выкарыстоўваюцца формы «Простага пошуку» (Search for an item) і «Пашыранага пошуку» (Advanced Search).

## Гл. таксама

* Машыначытэльнае спісаскладанне

## Крыніцы

## Спасылкі

* Афіцыйная вэб-старонка (англ.)
* WorldCat Identities (англ.)
* Апісанне адкрытай праграмы «WorldCat» (англ.)
# Тэлесерыял

**Тэлевізійны серыял** (*скарочана* — **тэлесерыял**) — мастацкі ці дакументальны кінатвор, які складаецца са мноства серый і прызначаны для дэманстрацыі па тэлебачанні. Да з’яўлення тэлесерыялаў існавалі кінасерыялы, якія дэманстраваліся ў кінатэатрах. Існуе (вельмі ўмоўны) падзел на «класічныя» серыялы і шматсерыйныя тэлестужкі. Крытэрыі падзелу выразна не вызначаны, таму трапленне пэўнага серыяла ў тую ці іншую катэгорыю залежыць, галоўным чынам, ад суб’ектыўных прыхільнасцяў прадзюсара, тэлекрытыка і г. д.

## Гл. таксама

* Дарама
* Сітуацыйная камедыя
* Мыльная опера
* Тэленавэла
# Аргон

| Аргон |
| --- |
|  |
| Названа ад | лянота |
| Першаадкрывальнік | Уільям Рамзай і Джон Уільям Стрэт, лорд Рэлей |
| Дата адкрыцця (вынаходства) | 1894 |
| Сімвал элемента | Ar |
| Хімічная формула | Ar |
| Canonical SMILES | [Ar] |
| Атамны лік | 18 |
| Электронная канфігурацыя | 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ і [Ne] 3s² 3p⁶ |
| Standard molar entropy | 154,8 ± 0,05 joule per mole kelvin |
| Тэмпература плаўлення | −189,34 °C |
| Boiling point | −185,85 °C |
| Dynamic viscosity | 22,7 micropascal second |
| Хуткасць гуку | 813 ± 1 метр у секунду |
| Маса | 39,95 ± 0,16 атамная адзінка масы |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 18 | Хлор ← Аргон → Калій |
| Перыядычная сістэма элементаў18Ar |

 |
| Уласцівасці атама |
| Імя, сімвал, нумар |
Аргон, 18 |

**Аргон** (лац.: Argonum) **Ar** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 18; атамная маса 39,948. Інертны газ. Адкрыты ў 1894 годзе Дж. Рэлеем і У. Рамзаем.

Газ без колеру і паху. Шчыльнасць 1,7839 кг/м³, тэмпература плаўлення −189,3 °C, тэмпература кіпення −185,9 °C.

## Прыродныя крыніцы

Уваходзіць у склад атмасферы Зямлі (0,93 % па аб’ёме).

## Прымяненне

Прамысловы аргон ідзе на стварэнне абарончай атмасферы пры плаўцы, рэзцы і зварцы актыўных металаў для атрымання звышчыстых матэрыялаў для рэактара- і ракетабудаўніцтва.

Выкарыстоўваецца для напаўнення люмінесцэнтных лямпаў, у светлавой рэкламе (сіне-блакітны колер).

## Зноскі

## Літаратура

* Химический словарь школьника / Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская. — Мн.: Народная асвета, 1990. — 255 с. — 75 000 экз. — ISBN 5-341-00127-3. (руск.)
* *Болсун А. Н.* Краткий словарь физических терминов / Сост. А. И. Болсун. — Мн.: Вышэйшая школа, 1979. — С. 29. — 416 с. — 30 000 экз. (руск.)

## Спасылкі

* *Бердоносов С. С.* Аргон(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аргон
# Кітайскі свет

Кітайскі свет
**Кітайскі свет** (у англасаксонскай традыцыі *сінасфера*, *sinosphere*) — кітайская культурная сфера як сукупнасць тых краін Усходняй Азіі, чыя культура і пісьмо фармаваліся пад уплывам кітайскіх (ханьскіх) узораў. Для краін кітайскай культурнай сферы (у адрозненне, скажам, ад краін індыйскай культурнай сферы) характэрна выкарыстанне розных варыянтаў іерагліфічнага пісьма. Да ліку краін кітайскага свету адносяць Унутраны Кітай (з Тайванем), Карэю, Японію, В’етнам, часам таксама Сінгапур і Малайзію. Ля вытокаў паняцця стаяў амерыканскі мовазнавец Джэймс Мэтысаф.

Развіццё сінасферы адбывалася пад уплывам не толькі Кітая, але і суседніх дзяржаўных утварэнняў. Важным перыядам у яе развіцці стала дынастыя Тан, калі кітайская дзяржава ўпершыню была акружана суседскімі краінамі з блізкім узроўнем цывілізацыі (Наньчжаа, карэйскія царствы і інш).

## Гл. таксама

* Вялікі Кітай
* Паднябесная
* Pax Sinica
* Кітаецэнтрызм

## Літаратура

* Ankerl, Guy. *Global communication without universal civilization. Vol. 1: Coexisting contemporary civilizations : Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western*. INU societal research. Geneva: INU Press. ISBN 2-88155-004-5.
* Developments, Exchanges, and Conflicts Between Eastern and Western Civilizations Архівавана 17 чэрвеня 2006., Professor Lin Binye, East China Normal University, delivered 20 February 2002 at North Point Teachers Centre, Hong Kong (primary source material for the History and Culture subject curriculum developments, Education and Manpower Bureau, Hong Kong Special Administrative Region Government; Chinese)
* *Zhe Shiya*. Chinese Cultural Sphere and the Use of Chinese Characters (кіт.)  **(нявызн.)** ?. Singapore:  Lianhe Zaobao (24 чэрвеня 2004).
* *Shinfeng*. Export of Chinese Culture and Balance of Power in the World (кіт.)  **(нявызн.)** ?. Beijing:  People's Daily (28 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2013.
# Гібрыд

|  |
| --- |
|  |
| Гібрыд зебры і свойскага асла |

|  |
| --- |
|  |
| Гібрыд каня і зебры |

|  |
| --- |
|  |
| Гібрыд льва і тыгрыцы |

**Гібры́д** (ад лац.: hibrida, hybrida — помесь) — арганізм ці клетка, атрыманыя ў выніку скрыжавання формаў, якія генетычна адрозніваюцца адна ад адной. Паняцце гібрыд асабліва распаўсюджана ў батаніцы, але ўжываецца і ў заалогіі.

Магчымасць штучнага атрымання гібрыдаў упершыню выказаў здагадку нямецкі навуковец Р. Камерарыус у 1694 годзе. Упершыню штучную гібрыдызацыю ажыццявіў англійскі садоўнік Томас Фэйрчайлд, скрыжаваўшы ў 1717 годзе розныя віды гваздзікоў.

## Тэрміналогія

Гібрыды могуць быць унутрыродавымі (пры скрыжаванні відаў якія належаць да аднаго роду) ці міжрадавымі (пры скрыжаванні відаў, якія адносяцца да розных родаў).

У прамысловым і аматарскім кветкаводстве таксама выкарыстоўваецца тэрмін грэкс (англ.: grex), які быў уведзены Карлам Лінеем для выкарыстання бінамінальнай наменклатуры ў класіфікацыі штучных гібрыдаў.

У кветкаводстве гібрыды першага пакалення называюцца першаснымі гібрыдамі.

## Гл. таксама

* Гібрыдызацыя
* Грэкс
* Селекцыя
* Хімера
* Гібрыды насякомых

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гібрыд
* *Гибрид* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне). Д. М. Щербина
# Каштоўныя камяні

**Каштоўныя камяні** — мінералы, якія валодаюць прыгожым знешнім выглядам (як правіла, толькі пасля паліроўкі або агранкі) і пры гэтым досыць рэдкія, а як следства і дарагія. Іх шырока выкарыстоўваюць у вытворчасці ювелірных вырабаў, збіраюць у калекцыях, выкарыстоўваюць як банкаўскія актывы.

Цяжка адрозныя на выгляд імітацыі большасці каштоўных камянёў вырабляюцца штучна, імітацыі ці падробкі многіх каштоўных камянёў рабіліся яшчэ ў часы Старажытнага Рыма (у нашы дні такія сінтэтычныя камяні і імітацыі самацветаў вельмі папулярныя, бо кошт іх таннейшы). У 1902 годзе французскі хімік М. А. Вернейль ўпершыню атрымаў і пачаў пастаўляць на сусветны рынак сінтэтычныя рубіны, а крыху пазней сінтэтычныя сапфіры і сінтэтычную шпінель. З'яўленне вялікай колькасці сінтэтычных камянёў не знізіла, а, наадварот, падвысіла значэнне і кошт натуральных, прыродных самацветаў. Менш рэдкія мінералы часта называюць напаўкаштоўнымі.

Вывучэннем каштоўных камянёў як мінералаў і пошукамі спосабаў іх дакладнага распазнавання ад сінтэтычных падробак займаецца профіль мінералогіі — гемалогія. Мастацтва разьбы на каштоўных камянях называецца гліптыка.

## Літаратура

* БЭ ў 18 тамах, Т. 8. — Мн., 1999. — С. 201.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каштоўныя камяні
# Імшанкі

|  |
| --- |
| Імшанкі |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Першаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | **Імшанкі** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Ectoprocta |
| Сінонімы |
| * *Bryozoa* Ehrenberg, 1831
 |
| Класы |
| * *Gymnolaemata*
* *Phylactolaemata*
* *Stenolaemata*
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 155470 |
| NCBI   | 10205 |
| EOL   | 18722298 |
| FW   | 24773 |

 |

 |

**Імша́нкі** (*Bryozoa, Ectoprocta*) — тып беспазваночных жывёл.

Выдзяляюцца 4 атрады, каля 20 тыс. відаў, з іх сучасных каля 4 тыс. Пашыраны ўсюды, існуюць марскія і прэснаводныя формы. Жывуць пераважна прымацаванымі манаморфнымі (прэснаводныя) ці паліморфнымі (марскія) калоніямі. Нагадваюць мох, водарасці або студзяністыя цяжы.

Даўжыня калоній да 20 см, складаюцца з мікраскапічных асобін (заоідаў), заключаных у вапнавую, хіцінавую або студзяністую ячэйку (цыстыд). Сістэмы органаў спрошчаныя. Гермафрадыты. Жывяцца мікраарганізмамі і арганічнымі часцінкамі.

Садзейнічаюць ачышчэнню вадаёмаў як фільтратары, але імі абрастаюць і засмечваюцца гідратэхнічныя збудаванні.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
# Касмахімія

**Касмахімія** — навука, якая вывучае хімічны састаў касмічных цел, законы распаўсюджвання і размеркавання хімічных элементаў у Сусвеце, працэсы спалучэння і міграцыі атамаў пры ўтварэнні касмічнага рэчыва.

У касмахіміі даследуюцца праблемы паходжання хімічных элементаў, гісторыі касмічнага рэчыва з моманту яго ўзнікнення да сучаснага стану ў аб'етках Сонечнай сістэмы, рэканструкцыі дагеалагічнага этапу гісторыі Зямлі і інш.

Радзелы касмахіміі — касмахімія ізатопная і касмахімія ядзерная, вылучаны як асобныя навукі.

## Гісторыя

У 1937 годзе (год узнікнення касмахіміі як самастойнай навукі) на аснове даных аб саставе метэарытаў, рэчыва Сонца і зорак нарвежскі геахімік В. М. Гольдшміт склаў поўную табліцу распаўсюджанасці хімічных элементаў і іх ізатопаў у космасе.

Далейшае развіццё касмахіміі звязана з навуковымі працамі амерыканскага фізікахіміка Г. Юры і савецкага геахіміка А. П. Вінаградава. Да 1950-х гадоў даследаванні хімічных працэсаў у касмічнай прасторы і саставу касмічных цел ажыццяўляліся ў асноўным шляхам спектральнага аналізу рэчыва Сонца, зорак, часткова знешніх слаёў атмасферы планет. Непасрэдным метадам вывучэння касмічных цел быў аналіз хімічнага і фазавага саставу метэаратаў.

У апошні час касмахімія значна развіваецца дзякуючы дасягненням касманаўтыкі, якая зрабіла магчымымі непасрэдныя даследаванні пазаземнага рэчыва.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).