Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Энцыклапедыя жыцця

| Энцыклапедыя жыцця |
| --- |
|  |
|  |
| URL | eol.org |
| Камерцыйны |
Не |
| Тып сайта | медыя-сховішча |
| Рэгістрацыя |
апцыянальна |
| Мова(-ы) | англійская, арабская, бразільскі варыянт партугальскай мовы, галісійская мова, іспанская, італьянская мова, вэньянь, спрошчаная кітайская, карэйская, македонская мова, малайская мова, нямецкая, букмал, нідэрландская, аксітанская мова, сербская мова, Тагальская мова, украінская, французская і шведская мова |
| Аўтар | Фонд Мак-Артур, Фонд Слоўн |
| Пачатак працы | 2008 |
| Рэйтынг Alexa | 45 210 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Энцыклапедыя жыцця** (англ.: The Encyclopedia of Life, *EOL*) — анлайн-энцыклапедыя, якая будзе ўтрымоўваць інфармацыю аб усіх вядомых навуцы біялагічных відах і ствараная сумесна рознымі экспертамі. Заяўляецца, што ў «Энцыклапедыі жыцця» будуць асобныя артыкулы для кожнага вядомага віду (якіх налічаецца каля 2 млн.), дзе будуць відэаматэрыялы, гук, выявы, графіка і тэкставыя звесткі.

У рамках праекту ў адзіную базу дадзеных спачатку будуць сабраныя звесткі аб жывёлах, раслінах і грыбах. Затым у каталог дададуць даныя аб мікраарганізмах, а пазней — і аб выкапняў біялагічных відах. Любы карыстальнік інтэрнэту, наведаўшы рэсурс, атрымае доступ да тэкстаў, фотаздымкаў, картаў, аўдыёзапісаў, відэаролікаў і іншай мультымедыйнай інфармацыі. Папаўняць каталог плануецца па меры ідэнтыфікацыі новых відаў. «Энцыклапедыя жыцця» будзе заснаваная на wiki-тэхналогіі, што дазволіць інтэрнэтчыкам з усяго свету рэдагаваць, перарабляць або ўносіць праўкі ў кожны артыкул.

Адной з прыярытэтных задач праекту з'яўляецца зрабіць рэсурс даступным для усіх людзей незалежна ад моўных і культурных адрозненняў, для чаго плануецца пераклад энцыклапедыі на розныя мовы ў супрацоўніцтве з прыватнымі асобамі і арганізацыямі па ўсім свеце.

Праект разлічаны на дзесяць гадоў і ацэньваецца ў 110,5 мільёнаў долараў ЗША. Першыя гранты вылучылі дзве амерыканскія арганізацыі: 10 мільёнаў долараў ЗША падаў Фонд Мак-Артур, а 2,5 мільёна долараў ЗША выдаў Фонд Альфрэда Слоўна.

Стварэннем «Энцыклапедыі жыцця» будзе займацца каманда спецыялістаў з 25-30 чалавек. Праектам кіруюць Філдаўскі музей прыродазнаўства ў Чыкага, Гарвардскі ўніверсітэт, Вудсхаўлская лабараторыя біялогіі мора, Батанічны сад Місуры, Смітсанаўскі інстытут і Бібліятэка біялагічных відаў — група, у якую ўваходзяць Лонданскі нацыянальны музей прыродазнаўства, Нью-Ёркскі батанічны сад і Каралеўскія батанічныя сады ў К’ю. Кіраўнікі праекту спадзяюцца, што ў наступным здолеюць прыцягнуць для працы над энцыклапедыяй тысячы кваліфікаваных спецыялістаў.

27 лютага 2008 года энцыклапедыя прадставіла першыя 30 тыс. артыкулаў.

## Гл. таксама

* Віківіды

## Зноскі

## Спасылкі

* Encyclopedia of Life
# International Plant Names Index

| *International Plant Names Index* (*IPNI*) |
| --- |
| англ.: International Plant Names Index |
|  |
| URL | ipni.org/index.html |
| Камерцыйны |
Не |
| Тып сайта | База даных |
| Рэгістрацыя |
Не |
| Мова(-ы) | англійская |
| Аўтар | Каралеўскія батанічныя сады К'ю (*Index Kewensis*) Гербарый Гарвардскага ўніверсітэта Аўстралійскі нацыянальны гербарый (*APNI*) |
| Пачатак працы | 1999 |
| Рэйтынг Alexa | 542 480 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

International Plant Names Index (англ.: **IPNI** — *Міжнародны паказальнік навуковых назваў раслін*) — сайт у сетцы Інтэрнэт, які забяспечвае доступ да базы даных навуковых (лацінскіх) назваў раслін. Рэсурс створаны з мэтай стандартызацыі інфармацыі, якая ўваходзіць у батанічную наменклатуру. База змяшчае назвы насенных раслін і папараці, якія выкарыстоўваюцца біялагічнай сістэматыкай. Найбольш шырока прадстаўлены назвы таксонаў рангу віду і роду. Запісы базы даных уключаюць асноўныя бібліяграфічныя звесткі пра першасныя крыніцы, якія выкарыстоўвалі гэтыя назвы. Стандартныя скарачэнні (абрэвіятуры) імёнаў аўтараў назваў даюцца ў адпаведнасці з рэкамендацыямі Міжнароднага кодэкса батанічнай наменклатуры і на аснове даных кнігі «*Authors of Plant Names*», якія абнаўляюцца і дапаўняюцца.

Сайт і база даных створаны сумесна трыма арганізацыямі: Каралеўскімі батанічнымі садамі К'ю (*Index Kewensis*), Гербарыем Гарвардскага ўніверсітэта (англ.: Harvard University Herbaria) (Gray Herbarium Index) і Аўстралійскім нацыянальным гербарыем (англ.: Australian National Herbarium) (*APNI*), якія падалі батанічныя звесткі для гэтага рэсурсу.

Сайт пачаў сваю працу ў 1999 годзе. Доступ да інфармацыі, размешчанай у базе сайта, падаецца бясплатна. Рэсурс паведамляе назвы раслін, якія сустракаліся ў навуковых публікацыях, але не рэгламентуе іх выкарыстанне ў батанічнай наменклатуры.

Падобны праект *Index Fungorum* змяшчае звесткі пра назвы грыбоў.

## Зноскі

## Спасылкі

* Towards a working list of all known plant species(недаступная спасылка)
# Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША

Лагатып Нацыянальнага цэнтра біятэхналагічнай інфармацыі (NCBI)
**Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША** (англ. *National Center for Biotechnological Information*, NCBI).

Заснаваны ў 1988 годзе ў Бетэсда (штат Мэрыленд, ЗША) як цэнтральны інстытут апрацоўкі ды захоўвання дадзеных малекулярнай біялогіі. З'яўляецца часткай Нацыянальнай медыцынскай бібліятэкі ЗША (англ. United States National Library of Medicine, NLM), падпадзелу Нацыянальнага інстытута здароўя (англ. National Institutes of Health, NIH).

NCBI падае інфармацыю пра базы дадзеных бялковых даменаў, ДНК (GenBank) і РНК, базы дадзеных артыкулаў навуковай літаратуры (PubMed) і таксанамічнай інфармацыі (TaxBrowser), забяспечвае пошук дадзеных пра пэўны біялагічны від (Taxonomy). Таксама ўтрымоўвае розныя стандартныя праграмы біяінфарматыкі (BLAST). Базы дадзеных даступныя праз пошукавую сістэму Entrez.

## Задачы NCBI

* Стварэнне аўтаматызаваных сістэм для захоўвання і аналізу дадзеных па малекулярнай біялогіі, біямедыцыне і генетыцы.
* Камп'ютарная апрацоўка дадзеных, атрыманых у даследаваннях структуры і значэння біялагічна актыўных малекул і рэчываў.
* Садзейнічанне шырокаму выкарыстанню баз дадзеных і праграмнага забеспячэння для даследчыкаў у галіне біятэхналогій і медыцынскага персанала.
* Каардынаванне намаганняў па назапашванні біятэхналагічнай інфармацыі па ўсім свеце.

Штогод пад эгідай NCBI праводзяцца семінары і навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя праблемам малекулярнай біялогіі, генетыкі, біямедыцыны. NCBI займаецца адукацыйнай дзейнасцю, у тым ліку ў рэжыме on-line.

## Спасылкі

* Афіцыйны сайт арганізацыі
* Открытый проект по коррекции данных NCBI
# The Plant List

| The Plant List |
| --- |
| URL | theplantlist.org |
| Камерцыйны |
не |
| Тып сайта | biological database[d] і анлайн-база даных[d] |
| Рэгістрацыя |
не патрабуецца |
| Мова(-ы) | англійская |
| Уладальнік | Каралеўскія батанічныя сады К'ю (Вялікабрытанія) і Батанічны сад Місуры (ЗША) |
| Пачатак працы | снежань 2010 года |
| Бягучы статус |
працуе |
| Рэйтынг Alexa | 74 195 |

The Plant List (у перакладзе з англ. — «Спіс раслін») — сумесны энцыклапедычны інтэрнэт-праект, які забяспечвае доступ да інфармацыі пра наменклатуру сучасных (невыкапнёвых) таксонаў, якія адносяцца да царства раслін.

Гэты праект з’яўляецца сумеснай распрацоўкай Каралеўскіх батанічных садоў К’ю (Вялікабрытанія) і Батанічнага саду Місуры (ЗША). Адкрыты ў снежні 2010 года.

## Структура

Назвы раслін у базе даных падзелены на чатыры буйныя групы:

* **Кветкавыя (пакрытанасенныя) расліны** (*Angiospermae*, або *Magnoliophyta*).
* **Голанасенныя расліны**, уключаючы
	+ *Ginkgophyta*;
	+ *Gnetophyta*;
	+ *Cycadophyta*;
	+ *Pinophyta*.
* **Сасудзістыя споравыя расліны** (Папарацепадобныя), уключаючы
	+ *Polypodiophyta*;
	+ *Lycopodiophyta*;
	+ *Psilotophyta*;
	+ *Equisetophyta*.
* **Мохападобныя**, уключаючы
	+ *Anthocerotophyta*;
	+ *Bryophyta*;
	+ *Marchantiophyta*.

## Статыстыка

Усяго ў базу даных *The Plant List* па стане на 15 сакавіка 2011 года ўключана 1 040 426 назваў раслін у рангу віду, з якіх сапраўднымі з’яўляюцца 298 900 назваў; каолькасць сапраўдных назваў родаў раслін — 16 167, сямействаў раслін — 620.

Статыстыка па групах:

* Кветкавыя (пакрытанасенныя) расліны — 904 649 назваў у рангу віду, з якіх сапраўднымі з’яўляюцца 273 174 назваў; каолькасць сапраўдных назваў родаў кветкавых раслін — 14 038, сямействаў кветкавых раслін — 406;
* Голанасенныя расліны — 4588 назваў у рангу віду, з якіх сапраўднымі з’яўляюцца 1088 назваў; каолькасць сапраўдных назваў родаў голанасенных — 88, сямействаў — 14;
* Сасудзістыя споравыя расліны — 46 428 назваў у рангу віду, з якіх сапраўднымі з’яўляюцца 9294 назваў; каолькасць сапраўдных назваў родаў сасудзістых споравых — 568, сямействаў — 35;
* Мохападобныя — 71 614 назваў у рангу віду, з якіх сапраўднымі з’яўляюцца 15 344 назваў; каолькасць сапраўдных назваў родаў мохападобных — 1473, сямействаў — 165.

Водарасці, грыбы і лішайнікі, хоць яны і падпадаюць пад дзеянне Міжнароднага кодэкса батанічнай наменклатуры, у гэту базу даных не ўключаны.

## Зноскі

## Спасылкі

* *The Plant List* (2010). Version 1. Published on the Internet;  (accessed 1st January) Архівавана 23 мая 2019.  (англ.)  (Праверана 5 сакавіка 2011)
* Daily Mail: Botanical A-Z via Kew: British experts complete database of every plant name on the planet — all 1.25million of them  (англ.)  (Праверана 5 сакавіка 2011)
* Discovery News: World’s Largest Plants Database Assembled Архівавана 13 ліпеня 2012.  (англ.)  (Праверана 5 сакавіка 2011)
* CBC: US, British scientists draw up comprehensive list of world’s known land plants  (англ.)  (Праверана 5 сакавіка 2011)
* Fox News: World’s Plant Life Far Less Diverse Than Previously Thought  (англ.)  (Праверана 5 сакавіка 2011)
# Эвалюцыя

Філагенетычнае дрэва паказвае агульнае паходжанне арганізмаў усіх трох даменаў
**Эвалюцыя** (лац.: ēvolūtiō) — працэс неантагенетычнага развіцця, аднаўзроўневай якаснай трансфармацыі, працэс структурнай змены чагосьці ад аднаго стану да іншага. Эвалюцыя (у процівагу рэвалюцыі) — працэс развіцця, які складаецца з паступовых колькасных змяненняў, без рэзкіх скачкоў.

**Біялагічная эвалюцыя** — незваротнае і накіраванае гістарычнае развіццё жывой прыроды, якое суправаджаецца змяненнем генетычнага складу папуляцый, фарміраваннем адаптацыі, утварэннем і выміраннем відаў, пераўтварэннем экасістэм і біясферы ў цэлым. Біялагічная эвалюцыя вывучаецца эвалюцыйнай біялогіяй.

Існуе некалькі эвалюцыйных тэорый, агульным для якіх з’яўляецца сцвярджэнне, што існуючыя цяпер формы жыцця з’яўляюцца нашчадкамі іншых формаў жыцця, што існавалі раней. Эвалюцыйныя тэорыі адрозніваюцца тлумачэннем механізмаў эвалюцыі. У дадзены момант найбольш распаўсюджанай з’яўляецца Сінтэтычная тэорыя эвалюцыі, якая з’яўляецца развіццём тэорыі Дарвіна.
# Папуляцыйная генетыка

**Папуляцыйная генетыка** або **генетыка папуляцый** — раздзел генетыкі, які вывучае заканамернасці генетычнай структуры папуляцый і яе змены ў працэсе эвалюцыі. Вывучае эфекты антрапагеннага ўздзеяння на генетычную структуру папуляцый, распрацоўвае асновы яе захавання і рацыянальнага выкарыстоўвання.

Падзяляецца на *тэарэтычную* і *эксперыментальную*.

## Гісторыя

Станаўленне папуляцыйнай генетыкі звязана з працамі англійскага матэматыка Г. Хардзі і нямецкага ўрача В. Вайнберга (1908), а таксама С. С. Чацверыкова (1926), Р. Фішэра, Дж. Холдэйна, С. Райта (1930) і інш.

## На Беларусі

На Беларусі асобныя кірункі папуляцыйнай генетыкі заклалі П. Ф. Ракіцкі і М. В. Турбін.

Даследаванні вядуцца ў Інстытуце генетыкі і цыталогіі Нацыянальнай акадэміі навук (генетыка камбінацыйнай здольнасці сельскагаспадарчых раслін, уплыў адбору на генетычную структуру папуляцый, аналіз генетычнай структуры прыродных папуляцый жывёл, вывучэнне заканамернасцей дынамікі хімічнага і радыяцыйнага мутагенезу ў папуляцыях і інш.), Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору (генетычны полімарфізм насельніцтва Беларусі), Інстытуце лесу (генетычная структура хваёвых лясоў Беларусі), Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны і інш.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
# Мутацыя

Галоўны мутаген тытунёвага дыму — бензпірэн — злучаны з адным з нуклеатыдаў малекулы ДНК.
**Мутацыя** (лац.: mutatio — змена) — устойлівая (гэта значыць такая, якая можа быць успадкавана нашчадкамі дадзенай клеткі або арганізма) змена генатыпу, тое, што адбываецца пад уплывам знешняга або ўнутранага асяроддзя. Працэс ўзнікнення мутацый атрымаў назву мутагенеза. Мутацыі ўласцівы ўсім формам жыцця.

Большасць мутацый шкодныя — мутантны ген можа выклікаць спадчыннае захворванне, выродлівасць або гібель арганізма, што развіваецца. Генныя мутацыі, якія паляпшаюць уласцівасці, узнікаюць рэдка. Яны даюць матэрыял для натуральнага і штучнага адбору і з'яўляюцца неабходнай умовай эвалюцыі ў прыродзе і селекцыі карысных форм раслін, жывёл і мікраарганізмаў.

## Класіфікацыя мутацый

Бываюць мутацыі

* *прамыя* (іх праяўленне прыводзіць да адхілення прыкмет дзікага тыпу),
* *зваротныя* (поўнасцю або часткова аднаўляецца дзікі тып).

Таксама вылучаюць мутацыі

* *генератыўныя*, якія адбываюцца ў палавых клетках і перадаюцца наступным пакаленням;
* *саматычныя*, якія адбываюцца ў іншых клетках арганізма і перадаюцца ў спадчыну пры [вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўным размнажэнні]];
* *ядзерныя*, якія закранаюць храмасомы ядра;
* *цытаплазматычныя*, якія закранаюць генетычны матэрыял у арганоідах клеткі — мітахондрыях, пластыдах і інш.

У залежнасці ад характару змен у генетычным матэрыяле адрозніваюць мутацыі

* *кропкавыя* — гэта ўстаўкі ці выпадзенні і змены пары нуклеатыдаў ДНК (або нуклеатыда РНК). Яны зменьваюць функцыю некаторых генаў.
* *інсерцыі* — гэта ўстаўкі малекул ДНК у ген, якія прыводзяць да яго інактывацыі або да моцнага палярнага эфекту.
* *храмасомныя перабудовы (аберацыі)* узнікаюць у выніку рэкамбінацыі негамалагічных участкаў генетычнага матэрыялу.
* *мутацыі са зменай колькасці храмасом* у клетках арганізма бываюць кратныя (поліплаідыя, гаплаідыя) і не кратныя гаплоіднаму набору (анеўплаідыя).

Часта мутацыі таксама падзяляюць на *генныя* (усе кропкавыя мутацыі), *храмасомныя* і *геномныя* (змена колькасці храмасом).

У залежнасці ад фенатыпічных праяўленняў адрозніваюць *марфалагічныя*, *біяхімічныя*, *лятальныя*, *дамінантныя*, *рэцэсіўныя* і іншыя мутацыі.

*Індуцыраваныя мутацыі* ўзнікаюць ад выкліканага ўздзеяннем мутагенаў парушэння нармальных працэсаў рэдуплікацыі, рэкамбінацыі, рэпарацыі або разыходжання носьбітаў генетычнай інфармацыі.

*Спантанныя мутацыі* ўзнікаюць як памылкі пры ўзнаўленні генетычнага матэрыялу (рэдуплікацыя не адбываецца з абсалютнай дакладнасцю, а працэсы рэпарацыі не бываюць абсалютна эфектыўнымі). Іх частата генетычна абумоўлена ў кожнага віду і падтрымліваецца на аптымальным узроўні.

## Гл. таксама

* Храмасомныя аберацыі
* Малекулярная радыебіялогія
* Радыяцыйная генетыка
* Транзіцыя

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
# Натуральны адбор

**Натуральны адбор** — працэс, з дапамогай якога ў папуляцыі павялічваецца колькасць асобін, якія валодаюць максімальнай прыстасаванасцю (найбольш спрыяльнымі прыкметамі), у той час як колькасць асобін з неспрыяльнымі прыкметамі памяншаецца. У свеце сучаснай сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі натуральны адбор разглядаецца як галоўная прычына развіцця адаптацый, відаўтварэння і паходжання надвідавых таксонаў. Натуральны адбор — адзіная вядомая прычына адаптацый, але не адзіная прычына эвалюцыі. Да ліку неадаптыўных прычын адносяцца генетычны дрэйф, паток генаў і мутацыі.

Тэрмін «натуральны адбор» папулярызаваў Чарлз Дарвін, параўноўваючы гэты працэс са штучным адборам, сучаснай формай якога з’яўляецца селекцыя. Ідэя параўнання штучнага і натуральнага адбору заключаецца ў тым, што ў прыродзе гэтак жа адбываецца адбор найбольш «удалых», «лепшых» арганізмаў, але ў ролі «ацэншчыка» карыснасці ўласцівасцяў у гэтым выпадку выступае не чалавек, а асяроддзе пражывання. Да таго ж, матэрыялам як для натуральнага, так і для штучнага адбору з’яўляюцца невялікія спадчынныя змены, якія накоплівацца з пакалення ў пакаленне.

## Гл. таксама

* Штучны адбор
* Селекцыя
* Эвалюцыянізм
* Ціск адбору

## Зноскі

## Спасылкі

* Charles Darwin. *On the Origin of Species*, Chapter 4 — Natural Selection Архівавана 2 сакавіка 2014.  (англ.)
* Natural Selection // Modeling for Understanding in Science Education, University of Wisconsin. Архівавана 3 ліпеня 2008.
* Natural Selection // University of Berkeley education website. Архівавана 15 жніўня 2012.
* T. Ryan Gregory (2009). Understanding Natural Selection: Essential Concepts and Common Misconceptions. *Evolution: Education and Outreach*. **2**: 156–175.
# Адаптацыя (біялогія)

**Адаптацыя** ў біялогіі — развіццё новых біялагічных уласцівасцяў арганізма, папуляцыі, віду, біяцэнозу, якія забяспечваюць іх нармальнае існаванне пры змене ўмоў навакольнага асяроддзя. У эвалюцыйна-гістарычным плане ўзнікае і развіваецца на базе спадчынных змен (мутацый) і камбінавання іх пад кантролем адбору.

Аснову адаптацыі арганізма складае сукупнасць морфафізіялагічных змен, накіраваных на захаванне адноснага пастаянства яго ўнутранага асяроддзя — гамеастазу.

Сярод шматлікх формаў адаптацыі вылучаюць

* **генатыпічную**, якая ажыццяўляецца праз натуральны адбор карысных для выжывання прыкмет
* **фенатыпічную** (індывідуальную), што праяўляецца пераважна ў колькаснай мадыфікацыі спадчынна абумоўленых уласцівасцяў.

Адаптацыя забяспечваецца неспецыфічнымі механізмамі, што ляжаць у аснове адаптацыйнага сіндрому, а таксама кампенсатарнымі працэсамі, якія залежаць ад характару патагеннага раздражняльніка. Напрыклад, працэсы акліматызацыі да новых кліматагеаграфічных умоў, да фону — ахоўная афарбоўка жывёл і інш. Паслядоўныя стадыі адаптацыі да пэўнага спосабу жыцця могуць быць звязаны генеалагічна і складаць адаптыўны рад (напрыклад, паступовае развіццё лятальнай перапонкі ў млекакормячых). У працэсе эвалюцыі адбываецца пастаянная змена прыватных адаптацый і намнажэнне агульных. У арэале віду могуць быць адаптыўныя зоны, якія вызначаюцца спецыфічным характарам прыстасаванасці.

Найбольш складаныя формы мае сацыяльная адаптацыя.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Выміранне

| Выміранне |
| --- |
|  |
| Duration: 2 хвіліны і 13 секунды.2:13Даступныя субцітры.CC |
| Вывучаецца ў | speciation and extinction[d], population dynamics[d] і history of life[d] |
| Апрацоўваецца, змякчаецца ці кіруецца | захаванне[d] |
| Супрацьлегласць | відаўтварэнне[d] і survival[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Выміранне** — з'ява ў біялогіі і экалогіі, якая заключаецца ў знікненні (смерці) усіх прадстаўнікоў вызначанага біялагічнага віду або таксона. Выміранне можа мець натуральныя або антрапагенныя прычыны. Пры асоба частых выпадках вымірання біялагічных відаў за кароткі прамежак часу звычайна гавораць пра масавае выміранне.

## Найбуйнейшыя выміранні ў гісторыі Землі

* 440 млн гадоў назад — **Ардовікска-сілурыйскае выміранне** — знікла больш за 60 % марскіх беспазваночных;
* 364 млн гадоў назад — **Дэвонскае выміранне** — колькасць марскіх арганізмаў скарацілася на 50 %;
* 251,4 млн гадоў назад — **«Вялікае» пермскае выміранне**, самае масавае выміранне з усіх, якае прывяло да знікнення больш 95 % усіх жывых істот;
* 199,6 млн гадоў назад — **Трыясавае выміранне** — у выніку якога вымерла, сама меней, палова вядомых цяпер відаў, якія жылі на Зямлі ў той час;
* 65,5 млн гадоў назад  — **Мел-палеагенавае выміранне** — апошняе масавае выміранне, якое знішчыла шостую частку ўсіх відаў, у тым ліку і дыназаўраў.

| Дакембрый | Фанеразой | Эон |
| --- | --- | --- |
| Палеазой | Мезазой | Кайназой | Эра |
| Кембрый | Ардо вік | Сіл ур | Дэвон | Карбон | Перм | Трыяс | Юра | Мел | Палеа ген | Неа ген |  | П-д |
| **4570** | 542 | 488,3 | 443,7 | 416 | 359,2 | 299 | 251 | 199,6 | 145,5 | 65,5 | 23,03 |  | млн. лет ← |
| 2,588 |

▲
▲
▲
▲
▲
▲

## Прычыны вымірання

Мел–Пал
Тр–Юр
Пм–Тр
Дэв
А–С
Мільёнаў гадоў назад

Выміранне марской фауны ў часе. Сіні графік паказвае адносны *працэнт* (не абсалютны лік) выміранняў родаў марскіх жывёл за пэўны інтэрвал. Ён не паказвае выміранні ўсіх відаў, а толькі тых што засталіся ў закамянеласцях.
Літары на выяве клікабельны і ўяўляюць «*Вялікую Пяцёрку*» выміранняў. *(інфармацыя пра выяву)*

Віды выміраюць, калі іх нараджальнасць на працягу перыяду не здольна кампенсаваць іх смяротнасць. Прычыны вымірання:

* колькасць папуляцыі (у жывёл, якія размножваюцца толькі ў групах, напрыклад вандроўны голуб)
* генетычная разнастайнасць
* працягласць жыцця (смерць перад дасягненнем палавой спеласці)
* драпежнікі
* канкурэнцыя з іншымі відамі жывёл на адной і той жа жыццёвай прасторы
* напады паразітаў (новыя хваробы)
* катастрофы
* змены навакольнага асяроддзя

## Гл. таксама

* Выміранне дыназаўраў
* Выміранне людзей
* Масавае пермскае выміранне
* Глабальныя катастрофы
* Зямля-снежка
* Кіслародная катастрофа

## Зноскі
# Абіягенез

**Абіягенез** (стар.-грэч.: Αβιογένεση; *а* — адмоўная часціца + *біяс* — жыццё + *генезіс* — нараджэнне, паходжанне) — тэорыя ўзнікнення жыцця на Зямлі, паводле якой зародкі жывых істот утварыліся ў выніку ўскладнення рэчываў неарганічнай матэрыі па-за аріанізмам і без удзелу ферментаў.

Зыходная гіпотэза сучаснай тэорыі паходжання жыцця на Зямлі абіягенным шляхам (належыць А. І. Апарыну і Дж. Холдэйну). Магчымасць абіягенеза ўпершыню даказана ў XIX ст. штучным сінтэзам мачавіны. У сярэдзіне XX ст. эксперыментальна ажыццёўлены абіягенны сінтэз бялковападобных і іншых арганічных рэчываў ва ўмовах, якія ўзнаўляюць умовы першабытнай Зямлі.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
# Біялагічная разнастайнасць

**Біялагічная разнастайнасць** — відавая і генетычная разнастайнасць і багацце пэўных экасістэм, зменлівасць і ўзаемадзеянне экасістэм у зямной біясферы. Велічыня біялагічнай разнастайнасці з’яўляецца важным паказчыкам жыццяздольнасці экасістэм.

5 чэрвеня 1992 г. у Рыа-дэ-Жанейра была прынята Канвенцыя аб біялагічнай разнастайнасці ААН. З 2001 г. 22 мая адзначаецца як Міжнародны дзень біялагічнай разнастайнасці.

## Спасылкі

* Экалагічныя праблемы сучаснасці
* 22 мая Міжнародны дзень біялагічнай разнастайнасці Архівавана 21 снежня 2018.
* Чаму Міжнародны дзень біялагічнай разнастайнасці актуальны для Беларусі