Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Арэал

**Арэал** (ад лац.: area — плошча, прастора) — участак тэрыторыі або акваторыі, у межах якога распаўсюджаны аб'екты або з'явы, якіх няма на суседніх участках.

Межы арэалу залежаць ад клімату, глебы, рэльефу, біялагічных фактараў, часцей за ўсё ад іх сумарнага ўплыву. Арэал бывае адносна ўстойлівы, расшыраецца або скарачаецца. Касмапалітычны арэал займае значную частку тэрыторыі зямнога шара, эндэмічны — невялікую вобласць. Адрозніваюць арэалы суцэльныя (віды пастаянна сустракаюцца ў адпаведных ім біятопах), разарваныя (складаюцца з некалькіх адасобленых частак), стужкавыя (вузкія палосы, напрыклад, уздоўж рэк).

## Гл. таксама

* Рэзерват
* Фауністычнае раянаванне
* Біягеацэноз
* Біяцэноз
* Эндэмік

## Спасылкі

* Ареал Архівавана 24 жніўня 2014. (руск.) // Вялікая савецкая энцыклапедыя
# Адольф Энглер

| Адольф Энглер |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | 25 сакавіка 1844(1844-03-25) |
| Месца нараджэння | * Жагань, Жаганьскі павет, Любушскае ваяводства, Польшча
 |
| Дата смерці | 10 кастрычніка 1930(1930-10-10) (86 гадоў) |
| Месца смерці | * Берлін, Германія
 |
| Месца пахавання | * Берлінскі батанічны сад
 |
| Грамадзянства | * Веймарская рэспубліка
 |
| Род дзейнасці | батанік, выкладчык універсітэта, батанічны калекцыянер, таксанаміст, куратар, навуковы калекцыянер, рэдактар |
| Навуковая сфера | батаніка і таксаномія |
| Месца працы | * Універсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта
* Берлінскі батанічны сад
* Берлінскі ўніверсітэт
* Уроцлаўскі ўніверсітэт
* Мюнхенскі тэхнічны ўніверсітэт
 |
| Навуковая ступень | доктар філасофіі (1866) |
| Альма-матар | * Уроцлаўскі ўніверсітэт
* Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна
* Magdalenaeum Wrocław[d] (1863)
 |
| Навуковы кіраўнік | Heinrich Göppert[d] |
| Вядомыя вучні | Richard Kolkwitz[d], Фердынанд Албін Пакс і Franz Ewald Bachmann[d] |
| Член у | * Леапальдзіна
* Пецярбургская акадэмія навук
* Акадэмія навук СССР
* Шведская каралеўская акадэмія навук
* Венгерская акадэмія навук
* Каралеўскае фізіяграфічнае таварыства ў Лундзе[d]
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Расійская акадэмія навук
* Пруская акадэмія навук
* Нідэрландская каралеўская акадэмія навук
* Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Munich fraternity Arminia-Rhenania[d]
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Французская акадэмія навук
* Расійская акадэмія навук
 |
| Узнагароды | медаль Лінея (1913) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

| Сістэматык жывой прыроды |
| --- |
|
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (*бінарнай*) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем **«Engl.»**. **Спіс такіх таксонаў** на сайце IPNI

|  |
| --- |
|  Старонка на Віківідах |

 |

**Адольф Генрых (Хайнрых) Густаў Энглер** (ням.: Heinrich Gustav Adolf Engler; 25 сакавіка 1844 — 10 кастрычніка 1930) — нямецкі батанік другой паловы XIX — першай трэці XX стагоддзя, вядомы сваімі працамі па таксанаміі раслін і фістафіі. Нават у пачатку XXI стагоддзя яго сістэма класіфікацыі раслін (Сістэма Энглера) выкарыстоўваецца многімі гербарыямі, вызначальнікамі і флорамі, з’яўляючыся, бадай, адзінай сістэмай, якая апісвае расліны ў шырокім сэнсе — ад імхоў і лішайнікаў да кветкавых раслін.

Энглер напісаў і выдаў значную колькасць прац па таксанаміі. Ён прыцягваў розных мастакоў для афармлення сваіх кніг, але ў рэшце рэшт спыніў свой выбар на Ёзэфе Поле (ням.: Joseph Pohl, 1864—1939), які працаваў у тэхніцы гравюры на дрэве. Супрацоўніцтва Энглера і Поле працягвалася амаль сорак гадоў. Поль нарэзаў больш за 33 000 гравюр для 6 000 табліц кнігі Die naturlichen pflanzenfamilien. Ён таксама афармляў Das pflanzenreich (1900—1953), Die pflanzenwelt Afrikas (1908—1910), Monographien afrikanischer pflanzenfamilien (1898—1904) і штогоднікі Botanische jahrbucher.

У 1913 годзе Лонданскім Лінееўскім таварыствам Энглер быў узнагароджаны Медалём Лінея.

Па апошняй волі Энглера ён пахаваны ў Батанічным садзе ў Берлін-Далеме.

## Крыніцы
# Малекулярная генетыка

**Малекуля́рная гене́тыка** — навука пра спадчыннасць і зменлівасць жывых істот на субклетачным і малекулярным узроўні; раздзел генетыкі і малекулярнай біялогіі. Вывучае заканамернасці і малекулярныя механізмы захавання, узнаўлення і перадачы спадчыннай інфармацыі.

Даныя малекулярнай генетыкі выкарыстоўваюцца ў медыцыне, прамысловасці, сельскай гаспадарцы, складаюць аснову многіх біялагічных навук.

## Гісторыя

Вылучылася ў самастойны кірунак у сярэдзіне 20 стагоддзя ў сувязі з доказам ролі малекул ДНК і РНК у спадчыннасці і ўкараненнем у біялогію новых фізічных і хімічных метадаў даследаванняў.

У развіццё малекулярнай генетыкі вялікі ўклад зрабілі амерыканскія вучоныя А. Д. Хершы, Дж. Ледэрберг, Дж. Уотсан, А. Корнберг, М. Нірэнберг, Х. Г. Карана, Д. Балтымар, французскія вучоныя Ф. Жакоб, Ж. Мано, англійскі вучоны Ф. Крык, савецкія вучоныя А. А. Баеў, А. С. Спірын, Г. К. Скрабін і іншыя.

Вывучаны механізмы функцыявання і структура ДНК і РНК, расшыфраваны генетычны код, адкрыта адваротная транскрыпцыя, высветлена роля і механізмы дзеяння ферментных сістэм у рэплікацыі, транскрыпцыі, трансляцыі і рэпарацыі генаў; створана аперонная мадэль рэгуляцыі экспрэсіі генаў.

Стварэнне рэкамбінантнай малекулы ДНК (амерыканскі вучоны П. Берг, 1972) паклала пачатак развіццю генетычнай інжынерыі. Вядуцца работы па малекулярна-генетычным карціраванні геномаў, лакалізацыі і кланіраванні генаў. У шэрагу арганізмаў вызначана нуклеатыдная паслядоўнасць ДНК усяго генома.

Створаны генетычна мадыфікаваныя мікраарганізмы, расліны і жывёлы з генамі, каштоўнымі для сельскай гаспадаркі, медыцыны і інш.

У 1997 годзе англійскія вучоныя адкрылі магчымасць кланіравання жывёл з адной саматычнай клеткі.

## На Беларусі

На Беларусі праблемы малекулярнай генетыкі распрацоўваюцца з канца 1960-х гадоў.

Значны ўклад у развіццё малекулярнай генетыкі зрабілі Р. Р. Ганчарэнка, М. А. Картэль, Г. І. Лазюк, У. А. Пракулевіч, Ю. К. Фамічоў і іншыя.

Даследаванні вядуцца ў інстытутах Нацыянальнай АН Беларусі: генетыкі і цыталогіі, біяарганічнай хіміі, эксперыментальнай батанікі, лесу, Цэнтральным батанічным садзе; БДУ, НДІ спадчынных і прыроджаных захворванняў.

Вывучаюцца малекулярныя структуры і функцыянаванне геномаў раслін, роля паўторных паслядоўнасцей ДНК у геномах, генетычная трансфармацыя раслін, мітахандрыяльныя і хларапластныя геномы.

Высвятляюцца генетычная арганізацыя храмасом фітапатагенных бактэрый і генетыка бактэрыяфагаў, малекулярныя механізмы генетычнай рэгуляцыі сінтэзу ферментаў у бактэрыяльнай клетцы.

Даследуюцца праблемы спадчынных заган развіцця.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
# Сун

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Сун |
|  |
| 960 — 1279 |
| Сталіца | * Bianliang[d]
* Lin'an Prefecture[d]
 |
| Форма кіравання | манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Сун** (кіт. спр. 宋朝, піньінь *Sòng Cháo*, пал. *Сун Чао*) — дынастыя і імперыя ў Кітаі ў 10—13 стст.

## Гісторыя

Заснавальнік Сун, палкаводзец Чжао Куанінь захапіў у 960 г. ўладу і абвясціў сябе імператарам Тайцзу (960—976), чым скончыў перыяд смут пасля падзення дынастыі Тан. Яго пераемнік Тайцзун (976—997) канчаткова аб'яднаў Кітай пад уладай Сун.

Спыненне міжусобіц спрыяла хуткаму эканамічнаму ўздыму краіны, росквіту кітайскай сярэдневяковай культуры. Развівалася філасофія ў выглядзе неаканфуцыянства Чжу Сі.

Але імператары цярпелі няўдачы ў барацьбе з паўночнымі качэўнікамі — кіданямі, тангутамі (гл. Заходняе Ся), з-за чаго вымушаны былі плаціць ім даніну. Хуткі рост насельніцтва і недахоп ворных зямель прывялі ў канцы 11 ст. да росту сацыяльнай напружанасці. З мэтай яе памяншэння першы міністр Ван Аньшы правёў у 1069—85 шэраг рэформ, якія ўладкавалі сістэму падаткаў і землекарыстання; былі прыняты захады па асваенні свабодных зямель на поўдні.

## Паўднёвая Сун

У пачатку 12 ст. на поўнач Кітая ўварваліся чжурчжэні, якія ў 1127 захапілі сталіцу імперыі г. Бянь (цяпер Кайфын).

Сунскі прынц Гаоцзу (1127—62) аднавіў імперыю Сун, якая ахоплівала толькі Паўднёвы Кітай. Па дагаворы 1141 г., Сун прызнала сябе васалам дзяржавы чжурчжэняў — імперыі Цзінь. На працягу некалькіх дзесяцігоддзяў Сун вяла барацьбу супраць манголаў (гл. Мангольскія заваяванні), якія ў 1279 г. знішчылі імперыю.

## Зноскі

## Літаратура

* Сун // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 269. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
# Хуан Цюань

| Хуан Цюань |
| --- |
| Дата нараджэння | 903 |
| Месца нараджэння | * Чэнду, Танская імперыя
 |
| Дата смерці | 965 |
| Грамадзянства | * Сун
 |
| Дзеці | Huang Jucai[d] і Huang Jubao[d] |
| Род дзейнасці | мастак |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Накіды птушак, насякомых і чарапах
**Хуан Цюань** (кіт. трад. 黃荃, спр. 黄荃, піньінь *Huáng Quán*, 900—981) — кітайскі мастак. Родам з Чэнду у Сычуані. Вучыўся ў танскага майстра Дзяа Гуан’іня, які быў паслядоўнікам Бянь Луаня. Займаў высокую прыдворную пасаду пры двары апошняга кіраўніка Позняй Шу (аднаго з так званых Дзесяці царстваў). Быў выдатным майстрам жанру кветкі і птушкі, чыя творчасць паслужыла асновай для зацвярджэння гэтага жанру.

У эпоху імперыі Тан ўжо былі створаны асноўныя каноны і традыцыі гэтага жанру. Ён фігуруе ў многіх літаратурных крыніцах, якія ўздымаюць яго вартасці, але канкрэтных апісанняў яго работ мала, а сапраўдных работ да нас амаль не дайшло. Яго лічылі заснавальнікам «маляўнічага стылю», гэта значыць для яго каларыстычнае рашэнне гуляла ролю не меншую, чым кампазіцыя. Хуан Цюань быў заснавальнікам метаду бясконтурнага жывапісу, гэта значыць такой тэхнікі, калі жывапісу не папярэднічае манахромны малюнак. Выкарыстоўваючы тонкія нюансы фарбы, ён умела мадэляваў форму. У кампазіцыю ён ўводзіў фон.

Захавалася ўказанне аб карцінах «Жураўлі» і «Фазаны», якіх паводле падання паляўнічыя сокалы прымалі за сапраўдных птушак. У 944 годзе Хуан Цюань стварыў сцянны роспіс палацавай залы, па якой і сам палац быў названы «Палац шасці жураўлёў». Імператар быў да такой ступені захоплены працай мастака, што загадаў выкладчыку Акадэміі Ауян Цзюю стварыць трактат аб дэкаратыўна-манументальным мастацтве на аснове жывапісу Хуан Цюаня.

Аб гэтых роспісах мы можам судзіць толькі па захаваных копіях Чжаа Цзі. Гэта самастойныя кампазіцыі з выявай толькі адной птушкі на гладкім фоне.

Скрутак «Птушкі на беразе, абсаджаным вербамі» вядомы па копіі XI стагоддзя. Гэта дэкаратыўная плоская кампазіцыя з выявай куста, кветак, птушак. Кампазіцыя пазбаўленая прасторавай глыбіні, а элементы яе статычныя.

У Пекінскі Гугуне захаваўся ліст сапраўдных эцюдаў майстра. Накіды птушак і насякомых выкананы з вялікай жвавасцю і майстэрствам.

## Зноскі

## Літаратура

* *Т. А. Пострелова* «Академия живописи в Китае в X—XIII вв.» — Москва: «Наука», 1976.
# Акулы

|  |
| --- |
| Акулы |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Sphyrna lewini |  Stegostoma fasciatum |
|  Galeocerdo cuvier |  Squatina californica |

 |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клада:  | Рыбы |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Храстковыя рыбы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Пласцінажаберныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | *Euselachii* |

|  |  |
| --- | --- |
| Клада:  | *Neoselachii* |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | **Акулы** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Selachii |
| Сінонімы |
| * *Selachimorpha*
* *Pleurotremata*
 |
| Атрады |
|

гл. таксама
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 159787 |
| NCBI   | 119203 |
| EOL   | 46559672 |
| FW   | 218949 |

 |

 |

**Аку́лы** (*Selachimorpha*), надатрад храстковых рыб, які ўключае восем атрадаў, дваццаць сямействаў і каля 350 відаў. Прадстаўнікі надатраду шырока распаўсюджаны ва ўсіх марах і акіянах, сустракаюцца таксама прэснаводныя акулы.

## Апісанне

Жаберныя шчыліны размешчаны галоўным чынам на баках цела. Пярэдні край груднога плаўніка не прымацаваны да бакавой паверхні галавы, анальны плаўнік прысутнічае або адсутнічае, палоўкі пояса груднога плаўніка не злучаюцца на спінным баку цела. Будова хваставога плаўніка заўсёды гетэрацэркальная (нераўналопасная), але яго форма залежыць ад таго, як і дзе палюе рыба.

## Асаблівасці біялогіі

Большасць відаў адносіцца да так званых сапраўдных драпежнікаў, асобныя віды (у прыватнасці, кітовая і гіганцкая акулы) харчуюцца планктонам.

Апладненне ўнутранае. У самцоў парныя капулятыўныя органы (птэрыгаподыі) відазменены з брушных плаўнікоў. Самкі адкладваюць яйцы ў рагавой абалонцы, у шэрагу відаў адбываецца яйцажыванараджэнне і жыванараджэнне.

## Класіфікацыя

* Orectolobiformes
* Carcharhiniformes (напрыклад, Шэрыя акулы, Молатагаловыя акулы)
* Squaliformes
* Lamniformes (напрыклад, Акула-дамавік, Марская лісіца звычайная)
* Hexanchiformes (напрыклад, Попельная сямішчэлепавая акула)
* Pristiophoriformes
* Heterodontiformes
* Squatiniformes
* † Xenacanthida
* † Symmoriida
* † Cladoselachiformes
* † Eugeneodontida
# Тэафраст

| Тэафраст |
| --- |
| стар.-грэч.: Θεόφραστος Ἐρέσιος |
|  |
| Дата нараджэння | каля 371 да н.э. |
| Месца нараджэння | * Эрэсос[d], Commune of Eresos[d], Лесбас, Паўночныя Эгейскія астравы, Грэцыя
 |
| Дата смерці | 287 да н.э. |
| Месца смерці | * Афіны, Старажытныя Афіны
 |
| Грамадзянства | * Старажытныя Афіны
 |
| Род дзейнасці | батанік, фізік, філосаф, пісьменнік |
| Навуковая сфера | батаніка |
| Альма-матар | * перыпатэтыкі[d]
 |
| Вядомыя вучні | Strato of Lampsacus[d], Bion of Borysthenes[d], Хамелеонт[d], Нелей з Скепсія[d], Timagoras of Gela[d], Praxiphanes[d], Менандр, Дземетрый Фалерскі, Метрокл з Маранеі і Demotimus[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Тэафраст Перыпатэтык** (стар.-грэч.: Θεόφραστος, лац.: **Theophrastos Eresios**;372 — 287 да н.э.) — старажытнагрэчаскі філосаф.

Ацэньваецца як добрасумленны філосаф і навуковец. Вучань Арыстоцеля. Вывучаў натуральныя навукі: батаніку, мінералогію, заалогію, фізіку, астраномію, метэаралогію. Напісаў 18 кніг па гісторыі і натурфіласофіі.

Пасля 322 да н.э. стаўся пераемнікам Арыстоцеля і галавой перыпатэтычнай школы. Колькасць студэнтаў у школе пры ім дасягала 2 тыс., сярод іх былі Менандр і Дземетрый Фалерскі. Тэафраст спыніў сваю дзейнасць у 286 да н.э.

Паходзіў з Эрэса (востраў Лесбас); сын Меланта. Верагодныя выявы — герма з Цівалі (віла Альбані), відаць, яшчэ прыжыццёвая, і яе копіі.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэафраст
# Пракопій Кесарыйскі

| Пракопій Кесарыйскі |
| --- |
| стар.-грэч.: Προκόπιος ὁ Καισαρεύς |
| Дата нараджэння | не раней за 490 і не пазней за 507 ці каля 500 |
| Месца нараджэння | * Кесарыя, Палестына Прыма[d], Візантыя
 |
| Дата смерці | каля 565 ці не раней за 558 |
| Месца смерці | * Канстанцінопаль, Візантыя
 |
| Грамадзянства | * Візантыя
 |
| Род дзейнасці | гісторык, адвакат, пісьменнік |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Пракопій Кесарійскі** (грэч. Προκόπιος, лац.: Procopius; (500— памёр пасля 562) — візантыйскі познеантычны гісторык.

## Жыццё

Нарадзіўся ў Кесарыі Палесцінскай у арыстакратычнай сям’і. Пракопій Кесарыйскі, будучы з 527 года саветнікам палкаводца Велізарыя, удзельнічаў у паходах супраць персаў, вандалаў і остготаў. Аўтар «Гісторыі войн Юстыніяна» (8 кніг, завершана ў 553), «Пра пабудовы» (553—555), апісанне будаўніцтва пры імператары Юстыніяне (482 або 483—565) і «Апошняй гісторыі» (каля 550, памфлет супраць Юстыніяна і Феадоры).

Творы Пракопія Кесарыйскага — важная крыніца па ўнутранай і знешнепалітычнай гісторыі Візантыі і суседніх дзяржаў канца 5 — 6 стагоддзя, утрымоўваюць каштоўныя звесткі пра ўсходніх і паўднёвых славян і гуна-цюркскія плямёны, грамадскі лад, гаспадарку, арганізацыю войска, побыт і г.д., падаюць гісторыю іх ўварвання на Балканы.

У кнізе «Тайная гісторыя» (550 год), якая распавядае пра скандальную хроніку імператарскага двара, упершыню ўжыў тэрмін «анекдот»

## Зноскі

## Літаратура

* J. Haury (Hg.): *Procopii Caesariensis Opera omnia*, 4 Bde., Leipzig 1905—1913. *Новае выпраўленае і дапоўненае выданне*: G. Wirth (Hg.), *ibid.* — Leipzig 1962—1964.
* *Procopius. Buildings, History of the Wars, and Secret History*, Ed. H. B. Dewing and G. Downey, Loeb Classical Library, 7 Vol., Cambridge/MA 1914-40. (*грецькі тексти з англійським перекладом*)

## Спасылкі

* Большой энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
# Каран

*Аль-Фаціха* — першая сура Карана
**Кара́н** (араб. أَلْقُرآن‎ — аль-К̣ур’ан) — свяшчэнная кніга мусульман. Слова «Каран» паходзіць ад арабскага «чытанне ўслых», «настаўленне».

Паводле мусульманскай дагматыкі Каран быў па частках атрыманы ў 610—632 прарокам Мухамадам ад Бога (Алаха) праз архангела Джабраіла (Гаўрыіла). Напісаны на арабскай мове. У 650—655 паводле загаду халіфа Асмана — паплечніка Мухамада — спецыяльная калегія на аснове тэксту Карана, запісанага сакратаром Магамета, і з улікам іншых запісаў і сведчанняў асоб, што ведалі Каран на памяць, склала спіс Карана (Асманава рэдакцыя, зберагліся 2 копіі: у Сярэдняй Азіі і ў Турцыі), які паступова выцесніў іншыя запісы і быў прызнаны кананічным.

Мусульмане вераць, што Каран — гэта боскае настаўленне для чалавецтва, апошняе Свяшчэннае Пісанне, пасланае Алахам. Каран — нястворанае Слова Гасподняе, вечнае сведчанне прароцтва і апошняе нябеснае адкрыццё, якое пацвердзіла праўдзівасць усіх папярэдніх Святых Пісанняў, адмяніла абвешчаныя імі законы і зацвердзіла апошняе і самае дасканалае нябеснае заканадаўства. Існуючы тэкст Карана ўключае 114 сураў (раздзелаў), размешчаных у парадку памяншэння колькасці аятаў (вершаў), якіх 6225. Паводле часу і месца паходжання суры дзеляць на «мекканскія» (610—622, Мекка, 90 сураў) і «медынскія» (з 622, Медзіна, 24 суры). Храналагічная апавядальная і зместавая паслядоўнасць паміж сурамі, а часта і аятамі, адсутнічае.

Многія рэлігійна-філасофскія апавяданні Карана маюць агульныя (ці падобныя) з Бібліяй сюжэты, напрыклад, аб прароках Алаха ад Адама да Мухамада, уключаючы Нуха (Ноя), Ібрагіма (Аўраама), Ісы бен Марыям (Ісуса) і інш. Іўдаізм і хрысціянства разглядаюцца Каран як генетычна роднасныя ісламу нябесныя рэлігіі, якія папярэднічалі яму.

Каран з’яўляецца літаратурным помнікам і адной з найважнейшых крыніц мусульманскага права.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каран
* Кaран Архівавана 2 ліпеня 2018. wav format
* Каран (Al-Quran) Архівавана 29 студзеня 2009. text format
* СВЯТЫ КАРАН — Пераклад на беларускую мову Аляксея Ісмаіла Крыўцова — Кананічная рэдакцыя Давуда Радкевіча
# Андрэа Чэзальпіна

| Андрэа Чэзальпіна |
| --- |
| італ.: Andrea Cesalpino |
|  |
| Дата нараджэння | 1524 |
| Месца нараджэння | * Арэца, Фларэнційская рэспубліка
 |
| Дата смерці | 23 лютага 1603(1603-02-23)[…] |
| Месца смерці | * Рым, Папская вобласць
 |
| Род дзейнасці | філосаф, батанік, выкладчык універсітэта, урач |
| Месца працы | * Пізанскі ўніверсітэт
* Рымскі ўніверсітэт Ла Сапіенца
* Клімент VIII
 |
| Навуковая ступень | доктар медыцыны (1551) |
| Альма-матар | * Пізанскі ўніверсітэт
 |
| Вядомыя вучні | Michele Mercati[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

| Сістэматык жывой прыроды |
| --- |
|
Назвы раслін, апісаных ім, могуць адзначацца скарачэннем **«Cesalpino»** З пункту гледжання Міжнароднага кодэкса батанічнай наменклатуры навуковыя назвы раслін, апублікаваныя да 1 мая 1753 г., не лічацца сапраўды апублікаванымі, і ў сучаснай навуковай літаратуры гэта скарачэнне практычна не сустракаецца.**Персанальная старонка** на сайце IPNI

|  |
| --- |
|  Выявы на Вікісховішчы |

 |

**Андрэа Чэзальпіна** (6 чэрвеня 1519, Арэца — 23 лютага 1603, Рым) — італьянскі медык, прыродазнавец і філосаф. Прафесар універсітэтаў у Пізе (1555) і Рыме (1592). Папярэднік У. Гарвея ў вывучэнні кровазвароту; першым апісаў вялікі круг кровазвароту. Заклаў асновы марфалогіі раслін, прапанаваў (1583) першую сістэму расліннага царства, заснаваную пераважна на будове насення, кветак і пладоў (выдлучыў 2 класы дрэў і кустоў, 12 класаў паўхмызнякоў і траў, 1 клас безнасенных раслін), якія аказалі вялікі ўплыў на развіццё батанікі.
# Шэдэўр

**Шэдэ́ўр** (фр.: chef-d'œuvre, літаральна «вышэйшая праца», «вянок працы») — унікальнае, неперасягнутае тварэнне, вышэйшае дасягненне мастацтва, майстэрства, ці чаго-небудзь іншага. Шэдэўрамі часцей за ўсё завуць творы мастацтва і архітэктуры, радзей — навукі і тэхнікі.

## Шэдэўр у Сярэднявечча

**Шэдэўр**, у шматлікіх гарадах сярэднявечнай і раннекапіталістычнай Еўропы — лепшы ўзор выраба, вырабленага рамеснікам (чаляднікам) на ўласныя сродкі. Толькі пасля таго, як рамеснік вырабіў шэдэўр, ён мог уступіць у цэх, адкрыць сваю ўласную майстэрню і стаць майстрам.
# Каралеўства Англія

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Каралеўства Англія |
| Kingdom of England |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
|
Дэвіз: *««**Dieu et mon droit**» («Бог і маё права»)»* |
|  |
| <  <  <  <  <
 >  >
927 — 1649 |
| Сталіца | Вінчэстэр (да 1066) Лондан (з 1066) |
| Мова(ы) | англійская |
| Афіцыйная мова | англійская |
| Рэлігія | Рымска-каталіцкая царква (да 1533) Англіканства (пасля) |
| Грашовая адзінка | фунт стэрлінгаў |
| Насельніцтва | * 5 750 000 чал. (1707)
 |
| Форма кіравання | манархія |
| Кароль Англіі |
|  • 924 – 939 |
Этэльстан (першы) |
|  • 1702—1707 |
Ганна (апошняя) |
| Гісторыя |
|  • 927 |
Уступленне на прастол Этэльстана |
|  • 1066 |
Нармандскае заваяванне Англіі |
|  • 1603 |
Аб'яднанне Карон |
|  • 1689 |
Славутая рэвалюцыя |
|  • 1 мая 1707 |
Акт аб Уніі |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Каралеўства Англія** (англ.: Kingdom of England) — дзяржава ў Заходняй Еўропе, якая займала паўднёвую частку вострава Вялікабрытанія і існавала з 927 па 1707 гады. Пасля аб’яднання з Каралеўствам Шатландыя трансфармавалася ў Каралеўства Вялікабрытанія.

Рэзідэнцыяй каралеўскай дынастыі спачатку быў горад Вінчэстэр у Хэмпшыры, але з пачатку XII стагоддзя сталіцай дзяржавы фактычна стаў Лондан.

Тытул караля (каралевы) Англіі фармальна страціў сваё значэнне з 1707 года, але фактычна ўжываецца да гэтага часу. Цяперашні манарх Злучанага Каралеўства ёсць правапераемнікам каралёў і Каралеўства Англія.
# Species plantarum

**Species plantarum** («Віды раслін») — праца ў двух тамах, напісаная Карлам Лінеем (1707—1778). Апублікавана ўпершыню ў маі 1753. Дата апублікавання Species plantarum, 1 мая 1753 года, прынятая за зыходны пункт батанічнай наменклатуры.

Стандартнае пазначэнне назвы кнігі пры выкарыстанні ў наменклатурных цытатах — **Sp. Pl.**

## Агульная інфармацыя

Поўная назва працы — *Species plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonimis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas* — «Віды раслін, што прадстаўляюць спазнаныя па звычаі расліны, аднесеныя да родаў, са спецыфічнымі (краявіднымі) адрозненнямі, звычайнымі назвамі, абранымі сінонімамі, месцамі нараджэння, размеркаваныя згодна з палавой сістэмай».

Менавіта выхад гэтай кнігі стаў асноватворным для навуковай батанічнай наменклатуры ў яе сучасным разуменні.

Гістарычнае значэнне кнігі заключаецца ў наступным:

* У ёй змяшчаецца апісанне ўсіх раслін, вядомых у той час.
* З дапамогай кнігі нават непрафесіянал на падставе колькасці тычынак і песцікаў мог вызначыць месца разгляданай расліны ў так званай палавой сістэме раслін, прапанаванай Лінеем.
* Для кожнага віду ў кнізе прыведзена імя, якое складаецца з дзвюх частак. Паслядоўна ўжытая ў кнізе бінамінальная наменклатура дазволіла аддзяліць абмеркаванне пытанняў наменклатуры (г. зн. пытанняў пра тое, як называць таксоны) ад пытанняў таксанаміі (г. зн. пытанняў пра тое, якім чынам таксоны класіфікаваць).