Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хімічная біялогія

**Хімічная біялогія** — навуковая дысцыпліна, якая знаходзіцца паміж галінамі хіміі і біялогіі. Дысцыпліна ўключае прымяненне хімічных метадаў, аналізу і часта малых малекул, атрыманых з дапамогай хімічнага сінтэзу, для вывучэння і кіравання біялагічнымі сістэмамі. У адрозненне ад біяхіміі, якая займаецца вывучэннем хіміі біямалекул і рэгуляцыяй біяхімічных шляхоў унутры клетак і паміж імі, хімічная біялогія займаецца хіміяй, якая выкарыстоўваецца ў біялогіі (сінтэз біямалекул, мадэляванне біялагічных сістэм і т. д.).

## Зноскі

## Літаратура

* Rajiv Dutta: *Fundamentals of Biochemical Engineering*. Springer International, Berlin 2008, ISBN 978-3-540-77900-1.
* Herbert Waldmann, Petra Janning: *Chemical Biology — A Practical Course*. Wiley-VCH, Weinheim 2004, ISBN 9783527307784
* Herbert Waldmann: Concepts and case studies in chemical biology. Wiley-VCH, Weinheim 2014, ISBN 9783527675982
# Крыябіялогія

**Крыябіялогія** (ад грэч. κρύος — холад, bios — жыццё і logos — навука) — раздзел біялогіі, у якім вывучаюцца эфекты ўздзеяння нізкіх тэмператур на жывыя арганізмы. На практыцы, у рамках крыябіялогіі займаюцца даследаваннямі біялагічных аб'ектаў або сістэм пры тэмпературах ніжэй нармальных. У якасці аб'ектаў могуць служыць бялкі, клеткі, тканкі, органы, або цэлыя арганізмы. Выкарыстоўваюцца дыяпазон тэмператур ад умерана нізкіх да крыягенных.

Навуковыя асновы закладзены ў канцы 19 стагоддзя П. І. Бахмецьевым.

## Гл. таксама

* Крыякансервацыя
* Касмічная біялогія
* Крыёніка
* Крыяпратэктар
* Крыястат

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Кен Малдру. Кароткі курс крыябіялогіі. 1999. Універсітэт Калгары. Канада. на англ. яз. / Ken Muldrew. Cryobiology — A Short Course. 1999 Архівавана 14 кастрычніка 2009.
* Дж. Вольф і Г. Браянт. Крыябіялогія і біялогія абязводжвання клетак. 2004. Універсітэт Нью-Саус-Уэлса, Сідней, Аўстралія. на англ. мове. / J.Wolfw and G.Bryant. Cryobiology and anhydrobiology of cells. 2004.
# Цытагенетыка

Выкарыстанне метаду FISH
**Цытагене́тыка** (ад грэч. κύτος — «клетка» і γενητως — «што паходзіць ад кагосьці») — раздзел генетыкі, які вывучае заканамернасці спадчыннасці ва ўзаемасувязі з будовай і функцыямі арганоідаў, асабліва храмасом. Метады цытагенетыкі складаюцца з аналізу G-бэндынгу, флуарэсцэнтнай *in situ* гібрыдызацыі, параўнальнай геномнай гібрыдызацыі і іншыя. Часта задачай цытагенетычнага аналізу з'яўляецца вызначэнне паталагічнага карыятыпу.

## Гл. таксама

* G banding en
* Fluorescent in situ hybridization, *FISH*
* Comparative genomic hybridization, *CGH*

## Крыніцы
# Дэндралогія

| Дэндралогія |
| --- |
|  |
| Прадмет вывучэння | дрэва і куст |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Дэндрало́гія** — навука пра дрэвавыя расліны (дрэвы, кусты, кусцікі), раздзел батанікі.

Вывучае марфалогію, сістэматыку, экалогію раслін, іх выкарыстанне ў гаспадарцы.

Дэндралагічны даследаванні вядомыя са старажытных часоў (Тэафраст). У кан. ХІХ — пач. ХХ ст. вялікую ролю адыгралі нямецкія, расійскія, амерыканскія даследчыкі.

## Літаратура

* *Жорава А.* Дэндралогія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Дэндрало́гія // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 298. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
# Эпідэміялогія

**Эпідэміялогія** (стар.-грэч.: ἐπιδημία — на народ; λόγος — вывучэнне) — агульнамедыцынская навука, якая вывучае прычыны, заканамернасці ўзнікнення і распаўсюджвання захворванняў рознай этыялогіі, а таксама ўмовы ўзнікнення пэўных станаў здароўя (не хваробы) у розных папуляцыях.

Умоўна эпідэміялогію можна размежаваць на інфекцыйную і неінфекцыйную, але абедзве галіны выяўляюць фактары рызыкі і з’яўляюцца краевугольнымі камянямі грамадскага здароўя і медыцынскай навукі, даюць навуковае абгрунтаванне для практычных медыцынскіх і палітычных рашэнняў у вобласці аховы здароўя.
Эпідэміёлагі дапамагаюць з дызайнам навуковых даследаванняў, зборам і статыстычным аналізам даных, інтэрпрэтацыяй і распаўсюджваннем вынікаў (у тым ліку рэцэнзаваннем і часам сістэматычным аглядам).

Асноўныя напрамкі эпідэміялагічных даследаванняў уключаюць этыялогію захворванняў, расследаванне успышак хвароб, эпіднадзор за хваробамі, скрынінг, біяманіторынг, а таксама параўнанне эфектыўнасці лячэння, напрыклад, у клінічных выпрабаваннях. У сваёй рабоце эпідэміёлагі выкарыстоўваюць веды такіх навуковых дысцыплін, як:

* *Біялогія*, каб лепш зразумець біялагічныя працэсы хвароб і станаў здароўя
* *Статыстыка*, каб правільна і эфектыўна выкарыстоўваць даныя і рабіць адпаведныя высновы
* *Сацыяльныя навукі*, каб лепш разумець непасрэдныя і аддаленыя прычыны
* *Інжынерная справа*, для колькаснай і якаснай ацэнкі фактараў

Прадметам вывучэння эпідэміялогіі з’яўляецца захваральнасць — сукупнасць выпадкаў хваробы на пэўнай тэрыторыі ў пэўны час сярод пэўнай групы насельніцтва.

## Гл. таксама

* Эпідэмія
# Геноміка

**Гено́міка** — раздзел генетыкі, які выкарыстоўвае рэкамбінантную малекулу ДНК, метады секвеніравання ДНК і біяінфарматыку для секвеніравання, збору і аналізу функцый і структуры геномаў (поўны набор ДНК у межах адной клеткі арганізма).

 Дасягненні ў галіне геномікі выклікалі рэвалюцыю ў практычных даследаваннях самых складаных біялагічных сістэм, у тым ліку і мозга.

## Кірункі даследаванняў

Геноміка падзяляецца на самастойныя галіны: *структурную, функцыянальную, параўнальную, эвалюцыйную і медыцынскую геномікі*.

* **Структурная геноміка** вывучае паслядоўнасць нуклеатыдаў у геноме, вызначае межы і будову генаў, міжгенных участкаў і іншых структурных генетычных элементаў (праматораў, энхансераў і інш.); складае генетычныя, фізічныя і транскрыптныя карты арганізма.

* **Функцыянальная геноміка** даследуе ідэнтыфікацыю функцый кожнага гена і ўчастка геному, іх узаемадзеянне ў клеткавай сістэме.

* **Параўнальная геноміка** вывучае падабенства і адрозненні ў арганізацыі геномаў розных арганізмаў з мэтай высвятлення агульных заканамернасцяў іх будовы і функцыянавання.

* **Эвалюцыйная геноміка** тлумачыць шляхі эвалюцыі геномаў, паходжанне генетычнага полімарфізму і біяразнастайнасці, ролю гарызантальнага пераносу генаў. Эвалюцыйны падыход да вывучэння геному чалавека дазваляе прасачыць за працягласцю фарміравання комплексаў генаў, асобных храмасом, стабільнасцю яго частак, нядаўна выяўленымі элементамі «зменлівасці» геному, працэсам расафарміравання, эвалюцыяй спадчыннай паталогіі.

* **Медыцынская геноміка** вырашае прыкладныя пытанні клінічнай і прафілактычнай медыцыны на аснове ведаў геномаў чалавека і патагенных арганізмаў (напрыклад, дыягностыка спадчынных хвароб, генатэрапія, прычыны вірулентнасці хваробатворных мікраарганізмаў і інш.).

## Зноскі
# Геранталогія

Сям'я старых з Партугаліі
**Геранталогія** (ад стар.-грэч.: γέρων — «стары» і λόγος - «веданне, слова, вучэнне») — навука, якая вывучае біялагічныя, сацыяльныя і псіхалагічныя аспекты старэння чалавека, яго прычыны і спосабы барацьбы з ім (амаладжэнне). Узнікла каля стагоддзя назад.

Пажылы атлет 78-і гадоў падцягваецца на адной руцэ.
Складовымі часткамі геранталогіі з'яўляюцца герыятрыя — вучэнне пра хваробы, звязаныя з інвалюцыйнымі зменамі, а таксама асаблівасці лячэння і прафілактыкі захворванняў у пажылым і старэчым узросце, герагігіена, якая вывучае пытанні агульнай і спецыяльнай гігіены людзей старэйшых узроставых груп і герантапсіхалогія, якая вывучае псіхолага-паводніцкія асаблівасці людзей пажылога і старога ўзросту.

Той жа чалавек у 18 і 80 гадоў, Галівуд .
Пажылы атлет 80-і гадоў робіць мах нагой назад.
## Літаратура

* **Обри де Грей** — «Отмена Старения Архівавана 29 жніўня 2012.» на сайте Института Биологии Старения.
* «Отечественные записки». № 3 (24) (2005). Старость как социальное явление, институт старости в России.
* **Амосов Н. М.**, Преодоление старости, — «Будь здоров», Москва, 1996, 190 с .

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Геранталогія

Фітнес трэніроўкі пажылога чалавека
# Герпеталогія

|  |
| --- |
| Раздзел заалогіі
**Герпеталогія**
 |
| **Галіны заалогіі** |
|
Аалогія •
Акаралогія
Антразаалогія •
Фізічная антрапалогія •
Апіялогія
Арахналогія • Артрападалогія
Гельмінталогія • Герпеталогія
Іхтыялогія • Карцыналогія
Кеталогія • Канхалогія
Малакалогія • Нейраэталогія
Мірмекалогія • Нематалогія
Аалогія • Арніталогія
Палеазаалогія • Планкталогія
Прыматалогія • Протазаалогія
Тэрыялогія • Хіраптэралогія
Энтамалогія • Эталогія |
| **Знакамітыя заолагі** |
|
Жорж Кюўе · Чарльз Дарвін
Карл Ліней · Конрад Лорэнц
Томас Сэй · Эдвард Уілсан
Альфрэд Расэл Уолес
Жан Анры Фабр
іншыя…  |
| **Гісторыя** |
| * Г
* Р
* П
 |

**Герпеталогія** (ад грэч. ἑρπετόν *герпетон* — паўзучая жывёла і грэч. λόγος *логас* — веданне, навука) — раздзел заалогіі, які вывучае земнаводных (або амфібій) і паўзуноў (або рэптылій).
Часам навуку аб земнаводных называюць **батрахалогіяй** (ад грэч. βατραχον — *жаба*). Раздзел аб змеях называюць *серпенталогіяй* (ад лат. serpens, род. склон serpentis — змяя; анг. serpentology, фр. ophiologie, ад грэч. ophis — змяя).

## У Сеціве

* www.herpetology.com
* База даных «Reptile Amphibian & Pesticide (RAP)» Архівавана 10 лютага 2009.
* **База даных аб рэптыліях Архівавана 1 красавіка 2009.**
# Біялогія чалавека

**Біялогія чалавека** — галіна біялогіі, якая факусуецца на людзях і чалавечых папуляцыях; яна ахоплівае ўсе аспекты чалавечага арганізма, уключаючы генетыку, экалогію, анатомію і фізіялогію, антрапалогію і харчаванне, сярод іншага. Біялогія чалавека звязана з іншымі галінамі біялогіі, такімі як медыцына, біялогія прыматаў і біялагічная антрапалогія.

Большасць аспектаў біялогіі чалавека ідэнтычныя альбо вельмі падобныя на агульную біялогію млекакормячых. У прыватнасці людзі:

* падтрымліваюць тэмпературу цела;
* маюць шкілет;
* маюць крывяносную сістэму;
* маюць нервовую сістэму для прадастаўлення сэнсарнай інфармацыі, кіравання і каардынацыі мышачнай дзейнасці;
* маюць рэпрадуктыўную сістэму, пры якой яны выношваюць маладняк і даюць малако;
* маюць эндакрынную сістэму, вырабляюць і ліквідуюць гармоны і іншыя біяхімічныя прыкметы;
* маюць дыхальную сістэму, дзе паветра ўдыхаецца ў лёгкія, а кісларод выкарыстоўваецца для вытворчасці энергіі;
* маюць імунную сістэму для абароны ад хвароб;
* выдзяляюць адходы.
# Біялогія акіяна

Усяго 29 працэнтаў паверхні зямнога шара — гэта суша. Астатняе — гэта акіян, дом для марскіх арганізмаў. У сярэднім, акіян мае глыбіню каля чатырох кіламетраў і мяжуе з берагамі агульнай даўжынёй каля 380 000 кіламетраў.
**Біялогія акіяна** (*марская біялогія*, *біялагічная акіяналогія*, *біялагічная акіянаграфія*) — навука, раздзел біялогіі і акіяналогіі, які вывучае жыццё марскіх арганізмаў (біёты) і іх экалагічныя ўзаемадзеянні. Біялогія акіяна — частка гідрабіялогіі. Біялогіяй акіяна таксама завуць сукупнасць біялагічных з'яў і працэсаў у Сусветным акіяне.

Жыццё знаходзіцца ў акіяне ад паверхні да найбольшых глыбінь. Па тыпах месцапражывання адрозніваюць *пелагічныя* арганізмы, якія насяляюць тоўшчу вады (планктон і нектон), і арганізмы, што насяляюць дно акіяна (бентас). У акіяне жывуць прадстаўнікі амаль усіх класаў жывёл, а многія класы вядомы толькі ў акіяне. З пазваночных жывёл у акіяне жывуць рыбы, чарапахі, змеі і млекакормячыя, галоўным чынам кітападобныя і ластаногія.

Вялікі ўнёсак у даследаванне біялогіі акіяна ўнеслі В. Г. Богараў, Л. А. Зянкевіч (СССР), Дж. Д. Айзекс, В. М. Чапмен (ЗША), К. Э. Лукас (Вялікабрытанія), Р. Марумо, І. Мацуі (Японія), Жак-Іў Кусто (Францыя).

## Літаратура

*Моисеев П. А.* Биологические ресурсы Мирового океана. — М., 1969.
# Тэрыялогія

|  |
| --- |
| Раздзел заалогіі
**Тэрыялогія**
 |
| **Галіны заалогіі** |
|
Аалогія •
Акаралогія
Антразаалогія •
Фізічная антрапалогія •
Апіялогія
Арахналогія • Артрападалогія
Гельмінталогія • Герпеталогія
Іхтыялогія • Карцыналогія
Кеталогія • Канхалогія
Малакалогія • Нейраэталогія
Мірмекалогія • Нематалогія
Аалогія • Арніталогія
Палеазаалогія • Планкталогія
Прыматалогія • Протазаалогія
Тэрыялогія • Хіраптэралогія
Энтамалогія • Эталогія |
| **Знакамітыя заолагі** |
|
Жорж Кюўе · Чарльз Дарвін
Карл Ліней · Конрад Лорэнц
Томас Сэй · Эдвард Уілсан
Альфрэд Расэл Уолес
Жан Анры Фабр
іншыя…  |
| **Гісторыя** |
| * Г
* Р
* П
 |

**Тэрыялогія**, **Мамалогія** (ад стар.-грэч.: θηρίον — жывёла і -логія; мамаліалогія, мамалогія) — раздзел заалогіі, які вывучае сысуноў. Субдысцыпліцы тэрыялогіі, звязаныя з вывучэннем асобных груп сысуноў, як правіла, не маюць сталых уласных назваў, за выключэннем прыматылогіі (primatology, вывучэнне малпаў і іншых прыматаў), а таксама кеталогіі (cetology, вывучэнне кітападобных).

## Гл. таксама

* Сысуны
* Тэрыялогічная Школа
# Мікрабіялогія

**Мікрабіялогія** — навука пра мікраарганізмы: бактэрыі, архебактэрыі, мікраскапічныя грыбы і водарасці, часта гэты спіс дапаўняецца найпростымі і вірусамі. Вывучае марфалогію, фізіялогію, біяхімію, генетыку, экалогію, філагенію мікраарганізмаў, іх пашырэнне, ролю ў прыродзе (у кругазвароце рэчываў, забруджванні і ачыстцы навакольнага асяроддзя, глебаўтвваральных, геахімічных і іншых працэсах), у жыцці і дзейнасці чалавека (у развіцці хвароб чалавека, жывёл і раслін, страваванні, тэхналагічных працэсах сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці, утылізацыі адходаў і інш.). Распрацоўвае метады выкарыстання карысных мікробаў і барацьбы са шкоднымі (дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі інфекцыйных хвароб, санітарнай ацэнкі і ачысткі асяроддзя і інш.).

Уключае бактэрыялогію, вірусалогію, пратысталогію.

Мікрабіялогія цесна звязана з альгалогіяй, протазаалогіяй, мікалогіяй, фітапаталогіяй, імуналогіяй, цыталогіяй, малекулярнай біялогіяй, генетыкай, біяхіміяй, эпідэміялогіяй, біятэхналогіяй і інш. Мае важнае значэнне для медыцыны, ветэрынарыі, сельскай гаспадаркі, мікрабіялагічнай, харчовай прамысловасці і інш.

## Класіфікацыя

Паводле **навуковых і практычных задач** падзяляецца на

* *агульную*,
* *водную*,
* *глебавую*,
* *геалагічную*,
* *касмічную*,
* *сельскагаспадарчую*,
* *медыцынскую* (у т.л. санітарную),
* *ветэрынарную*,
* *тэхнічную*, або прамысловую, мікрабіялогію. *Тэхнічная мікрабіялогія* вывучае гаспадарча значныя мікраарганізмы, распрацоўвае навуковыя асновы і метады іх выкарыстання для вытворчасці каштоўных рэчываў, у т.л. біялагічна актыўных, і біямас (бактэрыяльныя ўгнаенні, кармавыя і іншыя дрожджы, высокаактыўныя штамы мікробаў іінш.), харчовых прадуктаў, для атрымання металаў з бедных руд, ачысткі сцёкавых вод, апрацоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі, барацьбы з хваробамі і шкоднікамі, метады аховы сыравіны, будаўнічых матэрыялаў, харчовых, сельскагаспадарчых і іншых прадуктаў і вырабаў ад псавання мікробамі і інш.

## Гісторыя

Узнікненне апісальнай мікрабіялогіі звязана з пачаткам назіранняў і апісання мікробаў (А. Левенгук, 1683), фарміраванне мікрабіялогіі як навукі (2-я пал. 19 ст.) — з устанаўленнем мікробнай прыроды браджэння, гніення, інфекцыйных хвароб (Л. Пастэр), з распрацоўкай методыкі атрымання чыстых культур мікраарганізмаў і крытэрыяў выяўлення ўзбуджальнікаў хвароб (Р. Кох).

Вялікі ўклад у развіццё мікрабіялогіі зрабілі В. Л. Амялянскі, М. В. Беерынк, Э. А. Берынг, С. М. Вінаградскі, С. М. Вышалескі, Д. К. Забалотны, Дз. І. Іваноўскі, Б. Л. Ісачэнка, С. П. Костычаў, І. І. Мечнікаў, Л. С. Цанкоўскі, П. Эрліх, М. Ф. Гамалея, С. Кітазата, К. Б. Ніл, Э. Ру і інш.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
# Арніталогія

|  |
| --- |
| Раздзел заалогіі
**Арніталогія**
 |
| **Галіны заалогіі** |
|
Аалогія •
Акаралогія
Антразаалогія •
Фізічная антрапалогія •
Апіялогія
Арахналогія • Артрападалогія
Гельмінталогія • Герпеталогія
Іхтыялогія • Карцыналогія
Кеталогія • Канхалогія
Малакалогія • Нейраэталогія
Мірмекалогія • Нематалогія
Аалогія • Арніталогія
Палеазаалогія • Планкталогія
Прыматалогія • Протазаалогія
Тэрыялогія • Хіраптэралогія
Энтамалогія • Эталогія |
| **Знакамітыя заолагі** |
|
Жорж Кюўе · Чарльз Дарвін
Карл Ліней · Конрад Лорэнц
Томас Сэй · Эдвард Уілсан
Альфрэд Расэл Уолес
Жан Анры Фабр
іншыя…  |
| **Гісторыя** |
| * Г
* Р
* П
 |

**Арнітало́гія** (ад стар.-грэч.: ορνισ, ornis — «птушка» і стар.-грэч.: λόγος, logos — «навука») — раздзел заалогіі, які займаецца вывучэннем птушак.

Вывучае птушак, іх эмбрыялогіі, марфалогію, фізіялогіі, экалогію, сістэматыку і геаграфічнае распаўсюджванне. Сярод задач арніталогіі вывучэнне відавай разнастайнасці і колькасці асобін на вывучаемай тэрыторыі, вывучэнне сістэматыкі, эталогіі, фізіялогіі і экалогіі птушак, феналогіі птушак, праблемы аховы рэдкіх відаў і многае іншае.

## Метады

### Маніторынг

Маніторынг з’яўляецца найбольш распаўсюджаным метадам для вывучэння наогул усёй заалогіі. Што тычыцца птушак, то назіранні за імі здзяйсняць цяжка з-за іх палахлівасці і спецыфічнага ладу жыцця высока над зямлёй. Распрацоўка аптычных прыладаў і, у прыватнасці, фатаграфіі ў апошнія гады, значна палягчае вывучэнне гэтага класа жывёл.

Асноўным інструментам для маніторынгу птушак з’яўляецца кальцаванне. Кольцы з ідэнтыфікацыйным нумарам чапляюцца на ногі злоўленых птушак, якія затым вызваляюцца. Далей па гэтым кольцам можна вывучаць міграцыі і змены ў развіцці акальцаваных птушак.

## Гл. таксама

* Арніталогія ў Беларусі
* Нагаміці Курода

## Зноскі

## Літаратура

* *Нікіфараў М. Я.* Арнітало́гія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 500. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* *Долбік М. С.* Арнітало́гія // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 119. — 575 с., іл. — 10 000 экз.
# Паразіталогія

**Паразіталогія**— біялагічная навука пра паразітычныя арганізмы, выкліканыя імі хваробы жывёл, чалавека і раслін, метады і сродкі барацьбы з паразітозамі.

Падзяляецца на *агульную, медыцынскую, ветэрынарную, экалагічную і агранамічную.*

Асноўныя метады даследавання — мікраскапічны, эксперыментальны і клінічны.

## Гісторыя

Зачаткі паразіталогіі ўзніклі ў глыбокай старажытнасці. Сістэмнае вывучэнне паразітаў пачалося ў 18 стагоддзі (К. Ліней, П. С. Палас, К. І. Скрабін і інш.).

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
# Паталогія

**Паталогія** (ад грэч. Παθος — пакута, боль, хвароба і грэч. λογος — вучэнне) — навука, якая вывучае заканамернасці ўзнікнення, развіцця і вынікі хвароб; тэарэтычная аснова медыцыны.

Дае магчымасць выявіць сутнасць хваробы, яе функцыянальныя і структурныя праявы, вызначыць прынцыпы прафілактыкі і лячэння.

Найбольш агульныя прычыны і заканамернасці паталагічных працэсаў (алергіі, атрафіі, гарачкі, дыстрафіі, запалення, некрозу, парушэнняў лімфа- і кровазвароту) вывучае *агульная паталогія*, канкрэтныя хваробы — *асобная паталогія*.

Падзяляецца на паталагічную анатомію і паталагічную фізіялогію.

У біялогіі адносіцца да даследавання структурных і функцыянальных змяненняў у клетках, тканках і органах пры захворваннях. У медыцыне слова **паталогія** — часта сінонім захворвання.

## Гл. таксама

* Кіста

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
# Фармакалогія

**Фармакалогія** (ад грэч. φάρμακον — «лекі», «яд» і грэч. λόγος — «навука», «вучэнне») — медыка-біялагічная навука аб лекавых рэчывах і іх дзеянні на арганізм; ў больш шырокім сэнсе — навука аб фізіялагічныя актыўных рэчывах наогул і іх дзеянні на біялагічныя сістэмы.

## Міжнародныя адукацыйныя ўстановы па фармакалогіі

* Duke University
* Massachusetts College of Pharmacy and Health Sciences
* Purdue University
* SUNY Buffalo
* University of California, Santa Barbara
* University of Michigan
* University of the Sciences in Philadelphia
* University of Wisconsin-Madison
* Харкаўскі Нацыянальны Фармацэўтычны Універсітэт

## Літаратура

* Goodman L. S., Oilman A., The pharmacological basis of therapeutics, 3 ed., N. Y., 1965;
* Drill V. A., Pharmacology in medicine, 4 ed., N. Y., 1971;
* Drug Design, ed. by E. J. Ariens, v. 1=3,5, N. Y. = L., 1971=75.

### Перыядычныя выданні

* «Acta pharmacologica et toxicologica» (Cph., с 1945)
* «Archives internationales de pharmacodynamie et detherapie» (P., с 1894)
* «Arzneimittej = Forschung» (Aulendorf. c 1951)
* «Biochemical Pharmacology» (Oxf., с 1958)
* «British Journal of Pharmacology and Chemotherapy» (L., с 1946);
* «Helvetica physiologica et pharmacologica acta» (Basel, с 1943);
* «Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics» (Baltimore, с 1909)
* «Naunyn — Schmiedebergs Archiv fur experimentelle Pathologie und Pharmacologie» (Lpz., 1925) (в 1873—1925 — «Archiv fur experimentelle Pathologie und Pharmakologie»)
# Памалогія

**Памалогія** (ад лацінскага *pomum* — плод, пладовае дрэва і грэчаскага *logos* — слова, вучэнне, розум) — навука аб сартах пладовых і ягадных раслін, адгалінаванне батанікі.

Каштоўныя даследаванні факусуюцца пераважна на развіцці тэхналогій культывавання новых сартоў фруктовых дрэў, вывучэнні іх фізіялогіі. Мэтай памалогіі з’яўляецца вывядзенне дрэў з павышанай якасцю садавіны, паляпшэнне прадукцыйнасці дрэў, памяншэнне сродкаў на вытворчасць садавіны.

**Памолаг**  — знаўца памалогіі, то ёсць батанік, які займаецца вывучэннем сартоў пладовых і ягадных раслін з мэтай адбору (селекцыі) лепшых з іх для гаспадарчай гадоўлі ў розных рэгіёнах, пастаяннага паляпшэння асобных сартоў і сартавога складу садоў у цэлым, рацыянальнага выкарыстання іх у пладаводстве.

Заснавальнікам памалогіі лічыцца А. Ц. Болатаў. У канцы XIX стагоддзя ён апісаў 600 сартоў яблынь і груш і метадалогію навукі.
Вырашальны ўплыў на развіццё навуковай памалогіі зрабілі ідэі карэннага паляпшэння і пераўтварэнні прыроды раслін І. У. Мічурына. Сучаснага зместу памалогіі як навуцы даў выбітны ўкраінскі навуковец-памолаг Л. П. Сімірэнка. Яго працы па пытаннях сортавывучэння, сортавыпрабавання і раянавання пладовых і ягадных культур атрымалі ўсеагульнае прызнанне. Цяпер у памалогіі асноўная ўвага надаецца параённаму вытворча-біялагічнаму вывучэнню сартоў, іх агратэхніцы, усебаковай характарыстыцы сорту.

Адна з першых ва Украіне памалагічных даследчых станцый заснавана ў 1913 годзе ў Крыме энтамолагам і фітапатолагам З. Макрэцкім.

## Літаратура

* Памалогія // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с., іл. — 10 000 экз. — С. 108.

## Спасылкі

* ПАМАЛОГІЯ
# Пратысталогія

**Пратысталогія** — раздзел біялогіі, якія вывучае аднаклетачныя ядзерныя арганізмы — пратысты. Тэрмін «пратысталогія» часам выкарыстоўваецца як сінонім тэрміна «протазаалогія».

На Беларусі даследаванні ў галіне пратысталогіі пачаты ў 1930-я гады В. Л. Якімавым. Пераважнае развіццё атрымалі ветэрынарная і медыцынская пратысталогія. Даследаванні праводзяцца ў Беларускім НДІ эксперыментальнай ветэрынарыі, Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны, БДУ. Значны ўклад зрабілі вучоныя Г. Г. Вінберг, У. Р. Гобзем, В. Ф. Гусеў, М. І. Дылько, П. С. Іванова, С. П. Сузько.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).