Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Віківіды

| Віківіды Wikispecies |
| --- |
| англ.: Wikispecies бірм.: ဝီကီမျိုးစိတ် |
|  |
|  |
| URL | species.wikimedia.org |
| Камерцыйны |
Не |
| Тып сайта | Сеткавая энцыклапедыя |
| Рэгістрацыя |
Неабавязковая |
| Мова(-ы) | некалькі моў[d] |
| Размяшчэнне сервера | Маямі |
| Уладальнік | Фонд Вікімедыя |
| Аўтар | Джымі Уэйлс |
| Пачатак працы | 14 верасня 2004 |
| Рэйтынг Alexa | 250 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Віківіды** (англ.: Wikispecies) — адзін з праектаў фонда «Вікімедыя», даведнік па таксанаміі біялагічных відаў, заснаваны на вікі-рухавіку.

Адкрыты і свабодны каталог відаў, які змяшчае класіфікацыю жывёл, раслін, грыбоў, бактэрый, архей, пратыстаў і ўсіх астатніх форм жыцця.

Інфармацыя з сайта даступная ў адпаведнасці з ліцэнзіямі GNU FDL і CC-BY-SA.

Праект адкрыўся 14 верасня 2004 года.

## Гл. таксама

* Энцыклапедыя жыцця
* The Plant List
* **не пазначана назва артыкула **не пазначана назва артыкула**

## Зноскі

## Спасылкі

* Беларускамоўны раздзел Віківідаў
# Вікіданыя

| Вікіданыя |
| --- |
| англ.: Wikidata |
|  |
| Загалоўная старонка «Вікіданых» |
| URL | www.wikidata.org |
| Камерцыйны |
не |
| Тып сайта | база ведаў, вікі |
| Рэгістрацыя |
неабавязковая |
| Мова(-ы) | шматмоўны |
| Уладальнік | Фонд Вікімедыя |
| Аўтар | Вікімедыя-супольнасць |
| Пачатак працы | 30 кастрычніка 2012 (2012-10-30) |
| Бягучы статус |
працуе, паступова нарошчвае функцыянал |
| Слоган | the free knowledge base that anyone can edit, la base de conocimiento libre que todo el mundo puede editar і מאגר הידע החינמי שכל אחד יכול לערוך |
| Рэйтынг Alexa | 7 136 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Вікіданыя** (англ.: Wikidata) — сумесна рэдагаваная база ведаў, створаная Фондам Вікімедыя. Яна выкарыстоўваецца для забеспячэння цэнтралізаванага захоўвання даных, якія могуць утрымлівацца ў артыкулах Вікіпедыі — напрыклад, інтэрвікі-спасылак або статыстычнай інфармацыі: дат нараджэння, колькасці насельніцтва і да т. п.

## Гісторыя

Рэалізацыя праекта афіцыйна разбіта на тры этапы:

* фаза 1 — падтрымка цэнтралізаванага захоўвання інтэрвікі-спасылак.
* фаза 2 — элементы базы ведаў у выглядзе падтрымкі адвольных сцвярджэнняў аб аб’екце артыкула.
* фаза 3 — падтрымка адвольных пошукавых запытаў з магчымасцю выкарыстоўваць іх вынікі для аўтаматычнага абнаўлення розных спісаў у артыкулах Вікіпедыі.

## Гл. таксама

* DBpedia

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вікіданыя
* wikidata.org — афіцыйны сайт «Вікіданых».
* Вікіданыя ў сацыяльнай сетцы X
# Germplasm Resources Information Network

| Germplasm Resources Information Network (GRIN) |
| --- |
| URL | ars-grin.gov |
| Тып сайта | Сеткавая база даных |
| Аўтар | Дэпартамент сельскай гаспадаркі ЗША |

Germplasm Resources Information Network (GRIN, магчымы пераклад — **Інфармацыйная сетка генетычных рэсурсаў**) — інфармацыйны праект, які прадстаўляе генетычную і іншую інфармацыю пра жывыя арганізмы ў рэжыме он-лайн.

У 1990 годзе Кангрэс ЗША санкцыянаваў стварэнне Праграмы нацыянальных генетычных рэсурсаў (англ.: National Genetic Resources Program (NGRP)), якая павінна была забяспечыць збор, апрацоўку, захоўванне і распаўсюджванне сярод вучоных генетычнай інфармацыі пра жывыя арганізмы, важных для харчовай прамысловасці і сельскагаспадарчай вытворчасці. Праект *GRIN* рэалізаваны і падтрымліваецца ў актуальным стане ў рамках гэтай праграмы, якая ажыццяўляецца пад кіраўніцтвам Дэпартамента сельскай гаспадаркі ЗША.

Праект GRIN складаецца з чатырох падпраектаў, прысвечаных, адпаведна, расліным, пазваночным жывёлам, мікраарганізмам і бесхрыбтовым жывёлам:

* *National Plant Germplasm System* (*NPGS*)
* *National Animal Germplasm Program* (*NAGP*)
* *National Microbial Germplasm Program* (*NMGP*)
* *National Invertebrate Genetic Resources Program* (*NIGRP*)

*GRIN Taxonomy for Plants* (раздзел падпраекта *National Plant Germplasm System*) прысвечаны таксанаміі раслін. На персанальных старонках таксонаў відавога і інфравідавога рангу апроч таксанамічнай інфармацыі таксама прыводзяцца (у большасці выпадкаў) даныя пра распаўсюджванне, выкарыстанне, агульнаўжывальныя назвы; даецца пералік прысвечанай гэтаму таксону літаратуры, а таксама спасылкі на інтэрнэт-рэсурсы, дзе можа быць знойдзена дадатковая інфармацыя.

## Спасылкі

Спасылкі на *Germplasm Resources Information Network* часам не працуюць, асабліва па выхадных днях.

* *Germplasm Resources Information Network*: афіцыйны сайт Архівавана 14 жніўня 2009. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
* *Germplasm Resources Information Network*: пра праект Архівавана 9 мая 2012. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
* *Germplasm Resources Information Network*: карта сайта (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
	+ *National Plant Germplasm System* (*NPGS*) Архівавана 14 жніўня 2009. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
		- *GRIN Taxonomy for Plants* Архівавана 5 мая 2009. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
	+ *National Microbial Germplasm Program* (*NMGP*) Архівавана 14 жніўня 2009. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
	+ *National Invertebrate Genetic Resources Program* (*NIGRP*) Архівавана 18 жніўня 2009. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)

---

* *United States Department of Agriculture* (*USDA*) Архівавана 8 ліпеня 2008. (англ.)  (Праверана 16 жніўня 2009)
# Трыба (біялогія)

**Трыба**, або **калена** (лац.: tribus) — таксанамічны ранг у біялагічнай сістэматыцы, які ў іерархіі сістэматычных катэгорый стаіць ніжэй за сямейства і вышэй за род.

У некаторых выпадках ўжываюць вытворныя рангі:

* **надтрыба**, або **надкалена** (лац.: supertribus) — толькі ў заалогіі;
* **падтрыба**, або **падкалена** (лац.: subtribus).

Рангі трыбы і, пагатоў, надтрыбы і падтрыбы ўжываюць толькі ў надзвычай дэталёва распрацаваных класіфікацыях асобных груп.

З наменклатурнага пункту гледжання, трыба належыць да групы сямейства: назва трыбы ўтвараецца праз дадаванне характэрнага канчатка да асновы імя тыпавога роду ў родным склоне. У заалагічнай наменклатуры для трыб прыняты стандартызаваны канчатак *-ini*, у батанічнай — *-eae*. Для падтрыб у заалагічнай наменклатуры прыняты стандартызаваны канчатак *-ina*, а ў батанічнай *-inae*.

У рускамоўных працах па батаніцы часам ужываюць паняцці *калена* і *падкалена,* адпаведныя трыбе і падтрыбе. Гэтая традыцыя замацавана і ў адным з перакладаў МКБН на рускую мову.

Прыклады ўжывання:

* Роды Людзі (*Homo*) і Шымпанзэ (*Pan*), разам з Аўстралапітэкам (*Australopithecus*) і некалькімі іншымі вымерлымі родамі, належаць да трыбы *Hominini*.
* Род Белакапытнік  (*Petasites*) належыць да падтрыбы Падбелавыя (*Tussilagininae*) трыбы Крастоўнікавыя (*Senecioneae*) падсямейства Астравыя (*Asteroideae*) сямейства Астравыя, або Складанакветныя (*Asteraceae*, *Compositae*).

## Зноскі

## Літаратура

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24.

## Спасылкі

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 Архівавана 12 снежня 2002., Vienna Code, 2006(англ.) Праверана 18 жніўня 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е выданне, 2000) Архівавана 22 жніўня 2006.(англ.) Праверана 18 жніўня 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Бактэрыі (1990)(англ.) Праверана 18 жніўня 2008 г.
* The International Code of Virus and Classification Nomenclature (2002) Архівавана 16 верасня 2011.(англ.) Праверана 18 жніўня 2008 г.
# Кветкаводства

Вырошчванне кветак на кветкаводчым прадпрыемстве
**Кветкаводства** — галіна раслінаводства, якая займаецца селекцыяй і вырошчваннем раслін з дэкаратыўнымі мэтамі, для зрэзкі букетаў, стварэння аранжарэй і зялёных насаджэнняў на адкрытай глебе, а таксама ўпрыгожвання жылых і вытворчых памяшканняў.

Кветкаводства — адзін з кірункаў дэкаратыўнага садаводства. Яно мае справу з вырошчваннем раслін для ўпрыгожвання паркаў і сквераў. Людзі займаюцца кветкаводствам з глыбокай старажытнасці.

## У Беларусі

Паводле «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства» (1786) Андрэя Меера, пра кветкі ў гародах і садах сялян і мяшчан староства:

«З кветак пераважаюць перад усімі: стракатакветкавы базілік (*Ocimum basilicum*), наготкі (*Calendula officinalis*), аксаміткі (распасцёртыя) (*Tagetes*), жоўтыя шапкі (*Tagetes erecta*), царскія кучары (*Lilium martagon*); кавалерскія шпоры (*Delphinium elatum*) ці па-мясцоваму „каптурыкі“, гваздзік (галандскі ці садовы) (*Dianthus caryophyllus*), жоўтая лілея (*Lilium bulbiferum*) і сланечнік (*Helianthus*).»

## Літаратура

* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал.: М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993 ISBN 5-85700-079-3

## Спасылкі

* Garden Guides  (англ.) — гід у свеце садоў.
* Gardenia.ru  (руск.) — сайт пра прафесійнае кветкаводства.
# Бінамінальная наменклатура

**Бінаміна́льная,** або **біна́рная,** або **бінаміяльная наменклатура** — прыняты ў біялагічнай сістэматыцы спосаб пазначэння відаў пры дапамозе двухслоўнай назвы (**бінамена**), якая складаецца са спалучэння дзвюх назваў або імёнаў: імя роду і імя віду (паводле тэрміналогіі, прынятай у заалагічнай наменклатуры) ці імя роду і краявіднага эпітэта (паводле батанічнай тэрміналогіі).

Імя роду *заўсёды* пішацца з вялікай літары, імя віду (краявідны эпітэт) — *заўсёды* з маленькай (нават калі ўтвараецца ад імя ўласнага). У тэксце бінамен, як правіла, пішацца *курсівам*. Імя віду (краявідны эпітэт) не варта прыводзіць асобна ад імя роду, паколькі без імя роду яно пазбаўлена сэнсу. У некаторых выпадках дапускаецца скарачэнне імя роду да адной літары або стандартнага скарачэння.

Па традыцыі, якая ўсталявалася ў айчыннай біялогіі, у заалагічнай літаратуры атрымала распаўсюджванне словазлучэнне *біномная наменклатура* (ад англ.: binomial), а ў батанічнай — *бінарная*, ці *бінамінальная наменклатура* (ад лац.: binominalis).

## Спасылкі

* International Code of the Zoological Nomenclature Архівавана 22 жніўня 2006. (Чацвёртае выданне, 2000)
* International Code of the Botanical Nomenclature (Vienna, 2005) (англ.)
Miller J, Funk V, Wagner W, Barrie F, Hoch P, Herendeen P (2011). Outcomes of the 2011 Botanical Nomenclature Section at the XVIII International Botanical Congress. PhytoKeys 5: 1-3. doi: 10.3897/phytokeys.5.1850 (англ.) (Праверана 8 жніўня 2011)
* Curiosities of Biological Nomenclature (англ.)  (Праверана 8 жніўня 2011)
# Капская правінцыя

Размяшчэнне Капскай правінцыі
**Капская правінцыя** (англ.: The Cape of Good Hope Province, Cape Province; афрыкаанс — Kaapprovinse) — у 1910—1994 гадах найбольшая па плошчы правінцыя Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі са сталіцай у горадзе Кейптаўне.

Правінцыя створана ў 1910 і першапачаткова ўключала Капскую калонію і некалькі меншых раёнаў: Брытанскі Бечуаналенд (англ.: British Bechuanaland, не блытаць з пратэктаратам Бечуаналенд, зараз Батсвана), Усходні Грыкваленд (англ.: Griqualand East) і Заходні Грыкваленд (англ.: Griqualand West).

З усіх правінцый Капская была адзінай, дзе каляровыя (як завуць у ПАР прадстаўнікоў змяшанай расы) мелі права голаса. Аднак, гэта права было адменена з прыходам да ўлады ў 1948 Нацыянальнай партыі, якая абвясціла апартэід сваёй афіцыйнай палітыкай.

У 1994 Капская правінцыя падзелена на 3 меншыя правінцыі: *Заходнюю Капскую*, *Усходнюю Капскую* і *Паўночную Капскую*. Невялікая частка тэрыторыі пры гэтым перайшла да *Паўночна-заходняй правінцыі*.

## Гл. таксама

* Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ПАР
* Капская каляіна
# Архіпелаг Хуана Фернандэса

Востраў Рабінзона Круза
**Архіпелаг Хуана Фернандэса** альбо **Астравы Хуана Фернандэса** (па-іспанску: *Archipiélago Juan Fernández*) — група астравоў (архіпелаг) у паўднёвай частцы Ціхага акіяну, адміністрацыйна падпарадкаваных Чылі. У склад архіпелага ўваходзяць тры вострава:

* Востраў Рабінзона Круза (*Isla Robinson Crusoe*, *Isla Más a Tierra*) (47,1 км²), адзіны населены востраў архіпелага Хуана Фернандэса, які мае ўсяго адно пасяленне Сан Хуан дэ Баўтыста (*San Juan de Bautista*) з насельніцтвам у 600 чалавек.
* Востраў Аляксандра Селкірка (*Isla Alejandro Selkirk*, *Isla Más Afuera*) (44,6 км²), 160 кіламетраў на ўсход ад Вострава Рабінзона Круза.
* Востраў Санта Клара (*Isla Santa Clara*), (2 км²), некалькі кіламетраў у паўднёва-ўсходнім напрамку ад Вострава Рабінзона Круза.

## У Сеціве

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Архіпелаг Хуана Фернандэса
# Цыбуліна

Цыбуліна цыбулі рэпчатай (*Allium cepa*) L. Батанічная ілюстрацыя з кнігі Марціна Ціленшака «*Naše škodljive rastline*», 1892
**Цыбу́ліна** (лац.: búlbus) — відазменены, звычайна падземны парастак раслін з патоўшчаным кароткім плоскім сцяблом (донцам) і разрослымі мясістымі або плёнчатымі бясколернымі асновамі лісця (лускі), якія назапашваюць ваду і пажыўныя рэчывы, а таксама служаць органам вегетатыўнага размнажэння. Плёнчатыя цыбуліны апрануты агульнай плёнчатай луской (цыбуля).

Луска цыбулін утворана суцэльнымі лісцямі, пазбаўленымі хларафілу (лілея), асновамі асімілюючага лісця (цыбуля) ці спалучэннем тых і іншых (пралеска). У лускаватых, ці даховачных, цыбулін мясістае лускападобнае лісце сядзіць на донцы свабодна, а вонкавая луска драбней унутраных (лілея). У пазухах лускі знаходзяцца пупышкі, з якіх развіваюцца надземныя пабегі ці даччыныя цыбуліны — *дзеткі*.

Цыбуліны могуць быць аднагадовымі (цюльпан, цыбуля, кандык) і шматгадовымі (нарцыс, амарыліс), паводле спосаба нарастання — монападыяльнымі (аднаўленне ідзе з верхавіннай пупышкі, а кветаносны парасткі ўтвараюцца з пазушных пупышак, напрыклад, у нарцыса, пралескі), і сімпадыяльнымі (кветаносныя парасткі развіваюцца з верхавіннай пупышкі, а аднаўленне адбываецца з пазушнай, напрыклад, у цюльпана, рабчыка, цыбулі). Калі ў рост кратаюцца дзве ці некалькі пупышак, цыбуліна галінуецца, утвараючы дзеткі. У складаных цыбулін (часнок) у пазусе кожнай лускавінкі фарміруецца некалькі цыбулін-дзетак (так званых *зубчыкаў*).

Цыбуліна характэрна для цыбульных, шматлікіх лілейных (цюльпан, гіяцынт, лілея), амарылісавых (пралеска, нарцыс).

Служыць для вегетатыўнага аднаўлення раслін. Увесну кветкавая пупышка і зародкі лісця развіваюцца ў квітнеючую расліну, карыстаючыся запасам вады і пажыўных рэчываў, назапашаным у мясістым лісці цыбуліны. Калі кветка адамрэ, лісце працягвае жыць і вырабляць пажыўныя рэчывы, якія пераносяцца да асноў лісця. Яны разбухаюць і ператвараюцца ў новыя цыбуліны. Пазушныя пупышкі могуць развіцца ў даччыныя цыбуліны, якія, аддзяліўшыся, даюць пачатак новым раслінам.

Расліны з характэрным спецыялізаваным органам — цыбулінай завуцца **цыбульныя расліны**.
Цыбульныя шырока прадстаўлены сярод аднадольных у сямействах Лілейныя, Амарылісавыя, Ірысавыя; сярод двухдольных сустракаюцца радзей, толькі ў некаторых родах (напрыклад, Кісліца, Буйміна).

У некаторых (наогул вельмі нешматлікіх) раслін цыбулінкі (лац.: bulbilli) утвараюцца і на надземных органах, так, напрыклад, у *Lilium bulbiferum* — у пазухах лісця.

## Гл. таксама

* Псеўдабульба

## Зноскі

## Літаратура

* *Алферов В.А.* Луковичные цветочные растения. — М.: Сельхозгиз, 1956. — 94 с.

## Спасылкі

* Луковица // *Большая советская энциклопедия*. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 15.(недаступная спасылка)
* Луковица // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907. Праверана 13 лістапада 2008 г.
# Бражнікі

|  |
| --- |
| Бражнікі |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Першаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | *Ecdysozoa* |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | *Panarthropoda* |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Членістаногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Трахейнадыхальныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Шасціногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Насякомыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Крылатыя насякомыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Навакрылыя насякомыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | Насякомыя з поўным метамарфозам |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Матылі |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | *Glossata* |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраатрад:  | *Heteroneura* |

|  |  |
| --- | --- |
| Надсямейства:  | *Bombycoidea* |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | **Бражнікі** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Sphingidae Latreille, 1802 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 117293 |
| NCBI   | 7128 |
| EOL   | 905 |
| FW   | 71815 |

 |

 |

**Бражнікі** (*Sphingidae*) — сямейства насякомых атрада матылёў.

## Апісанне

Размах крылаў 2—20 см, пярэднія вузкія, выцягнугыя, заднія меншыя, часта з яркімі плямамі або перавязямі. Цела тоўстае, верацёнападобнае, хабаток доўгі (у некаторых трапічных відаў больш за 25 см), вусіхі тоўстыя, роўныя. Смокчуць нектар кветак, завісаючы ў паветры.

Вусені голыя, цыліндрычныя, з своеасаблівым ражком на задняй частцы брушка. Кормяцца лісцем, агаляюць парасткі. Зімуюдь у фазе кукалкі ў глебе.

## Арэал

Адрозніваецца каля 1200 відаў. Пашыраны на ўсіх мацерыках, большасць у тропіках; на Беларусі 18 відаў, у т. л. бражнік празерпіна (*Proserpinus proserpina*), «мёртвая галава» (*Acherontia atropos*), бражнік асінавы (*Laothoe amurensis*). Жывуць у лясах, садах, парках, на лугах, ускраінах балот.

## Спосаб жыцця

Большасць бражнікаў актыўныя на змярканні і ноччу. Некаторыя віды — шкоднікі раслін.

## Гл. таксама

* Hyles lineata
* Manduca jasminearum

## Літаратура

* Бра́жнікі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 230. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* *Малчанава Р. У.* Бра́жнікі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 322—323. — 575 с., іл. — 10 000 экз.
* Бра́жники / Кузнецов В. И. // Т. 3. Бари — Браслет. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — С. 615. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Нектар (цукрысты сок)

Нектар на кветках *Euphorbia enopla*
**Некта́р** — цукрыстая вадкасць, сакрэт нектарнікаў кветкавых раслін. Уяўляе сабою водны раствор цукроў (пераважна цукрозы, глюкозы і фруктозы) з невялім дамешкам азоцістых рэчываў, арганічных кіслот, дэкстрынаў, мінеральных солей, спіртоў, ферментаў, фітагармонаў, эфірных алеяў і інш. Выдзяляецца пры цвіценні. Канцэнтрацыя нектару залежыць ад віду расліны, як і склад цукроў, і надвор'я, напрыклад, вільготнасці і інш., колькасць — таксама ад узросту расліны, стадыі цвіцення, часу дня, глебавых і іншых умоў.

Нектар некаторых ядавітых раслін і мёд з яго атрутныя для чалавека, часам для пчол.

## Нектар як сувязное звяно каэвалюцыі раслін і жывёл

Прываблівае да кветак жывёл-апыляльнікаў, пераважна насякомых, для якіх служыць кормам; уплывае на прарастанне пылку, апладненне, развіццё завязі і інш.; валодае бактэрыястатычным дзеяннем. Меданосныя пчолы ўздзеяннем ферментамі і выпарэннем ч. вады ператвараюць нектар у мёд.

Акрамя насякомых апыляльнікамі могуць быць птушкі (калібры) і некаторыя віды кажаноў. Некаторыя акацыі не толькі даюць прытулак мурашкам, але і выдзяляюць для іх нектар, таму што тыя абараняюць іх ад траваедных.

## Зноскі

## Літаратура

* Нектар. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нектар (цукрысты сок)
# Мульча

Садовая глеба, пакрытая арганічнай мульчай
**Му́льча** (англ.: Mulch «мяккі») — штучны слой якога-небудзь ахоўнага матэрыялу на паверхні глебы, пакладзены для захавання вільгаці, рэгулявання тэмпературы, паляпшэння ўрадлівасці, скарачэння росту пустазелля, знешняй прывабнасці насаджэнняў. У якасці мульчы выкарыстоўваюць кампосты, тарфяную крошку, перагной, адкіды, адходы дрэваапрацоўкі (апілкі, папера і інш.), іржышча збожжавых, лісце, салому, палімерныя матэрыялы і інш.

## Гісторыя

Мульчыраванне паверхні глебы вакол культурных раслін ужывалася ўжо ў старажытнасці ў рэгіёнах, схільных да засухі або выветрывання гумусу пасля ўзворвання. Выпадкі пакрыцця глебы друзам вядомы ў гістарычнай практыцы земляробаў пустыні Негеў у Ізраілі, старажытнарымскага Міжземнамор’я, перуанскай Атакамы, паўночнага захаду Аргенціны, пустыні Арызона, Канарскіх астравоў, цэнтральнага Кітая, Новай Зеландыі, вострава Рапануі і г. д. У сярэдзіне XVII ст. у Англіі мульчой называлі гной, лісце або зямлю, якімі захілялі маладыя парсткі і хмызнякі. Мульчыраванне як важны аграрны прыём шырока распаўсюдзілася ў другой палове XX ст. разам з развіццём ланшафтнага садоўніцтва і пермакультуры.

## Асаблівасці ўжывання

Мульчыраванне як аграрны прыём праводзіцца для дасягнення наступных вынікаў:

* Рэгуляванне і аптымізацыя цеплавых уласцівасцяў глебы
* Стварэнне бар’ера для выпарэння вільгаці з глебы
* Кантраляванне эрозіі глебы
* Абмежаванне вылугавання глебы
* Прыгнечанне росту пустазелля
* Адпужванне шкоднікаў і прыцягненне карыснай мікрафаўны
* Захаванне друзлай структуры глебы
* Паляпшэнне ўрадлівасці глебы праз дэградацыю ніжніх пластоў мульчы
* Эстэтычны выгляд насаджэнняў

Для падвышэння эфектыўнасці мульчыраванне можа чарагавацца з іншымі прыёмамі. Напрыклад, для паляпшэння ўрадлівасці мульчу злучаюць з мінеральнымі ўгнаеннямі. Адным з важных вынікаў ужывання мульчы можа стаць істотнае скарачэнне працы па апрацоўцы глебы. Разам з гэтым, мульчыраванне патрабуе ўліку такіх фактараў, як уласцівасці матэрыялу мульчы, адлегласць ад ствала культурных раслін, таўшчыня і шырыня пластоў мульчы. У іншым выпадку мульчыраванне прыводзіць да скарачэння азоту ў глебе, парушэння паветраабмену, назапашвання ў глебе атрутных рэчываў, пагаршэння мікрабіялагічнага асяроддзя і загнівання частак раслін, выпадковага распаўсюджвання насення пустазелля і інш.

## Гл. таксама

* Покрыўныя культуры

## Зноскі

## Літаратура

* *Круглоў Л. В.* Мульчыраванне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

## Спасылкі

* Здаровая глеба без «хіміі» дазволіць атрымаць высокі ўраджай
* Падсiлкуйце сад! Архівавана 22 студзеня 2021.
* Types and Uses of Mulch in the Landscape Архівавана 12 лістапада 2018.
* Mulches for the Home Vegetable Garden Архівавана 13 чэрвеня 2017.
# Алкалоіды

Першы ізаляваны алкалоід, марфін, быў вылучаны ў 1804 г. з опійнага мака (*Papaver somniferum*)
**Алкалоіды** — група азотазмяшчальных арганічных злучэнняў прыроднага паходжання (часцей за ўсё расліннага), большасць з якіх валодае ўласцівасцямі слабой асновы. Некаторыя нейтральныя і нават слабакіслотныя злучэнні таксама адносяцца да алкалоідаў. Часам алкалоідамі называюцца і сінтэтычныя злучэнні аналагічнай будовы.

Апроч вугляроду, вадароду і азоту ў малекулы алкалоідаў могуць уваходзіць атамы серы, радзей — хлору, брому або фосфару. Многія алкалоіды валодаюць выяўленай фізіялагічнай актыўнасцю. Да алкалоідаў належаць, напрыклад, такія рэчывы, як марфін, кафеін, какаін, стрыхнін, хінін і нікацін.

## Літаратура

* *Tadeusz Aniszewski.* Alkaloids — secrets of life. — Amsterdam: Elsevier, 2007. — 335 с. — ISBN 978-0-444-52736-3.
* *Manfred Hesse.* Alkaloids. Nature’s Curse or Blessing. — Wiley-VCH, 2002. — 414 с. — ISBN 978-3-906390-24-6.
* *E. Fattorusso and O. Taglialatela-Scafati.* Modern Alkaloids: Structure, Isolation, Synthesis and Biology. — Wiley-VCH, 2008. — 691 с. — ISBN 978-3-527-31521-5.
* *Tadhg P. Begley.* Encyclopedia of Chemical Biology. — Wiley, 2009. — 3188 с. — ISBN 978-0-471-75477-0.
* *Paul M Dewick.* Medicinal Natural Products. A Biosynthetic Approach. Second Edition. — Wiley, 2002. — 515 с. — ISBN 0471496405.