# Фама Аквінскі

| Фама Аквінскі |
| --- |
| лац.: Thomas Aquinos |
|  |
| Дата нараджэння | 1225 |
| Месца нараджэння | * castle of the counts of Aquino[d], Роказека, Каралеўства Сіцылія
 |
| Дата смерці | 7 сакавіка 1274 |
| Месца смерці | * Fossanova Abbey[d], Прыверна, Папская вобласць
 |
| Месца пахавання | * Church of the Jacobins[d]
 |
| Шануецца |
у Каталіцкай царкве |
| Кананізаваны |
18 ліпеня 1323 |
| У ліку | canonized saint[d] |
| Дзень памяці | у Каталіцкай царквы 28 студзеня (новая дата), 7 сакавіка (старая дата) |
| Працы |
багаслоўскія сачыненні, «Сума тэалогіі» |
| Альма-матар | * Парыжскі ўніверсітэт у Сярэднія вякі[d] (1248)
* Неапалітанскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха II (1245)
 |
| Бацька | Landulphe d'Aquino[d] |
| Маці | Teodora Galluccio[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Фама Аквінскі**, **Тамаш Аквінскі** (пач. 1225, замак Ракасека каля Аквіна, Італія — 7 сакавіка 1274, цыстэрцыянскі манастыр у Фасанова) — тэолаг і філосаф-схаласт, настаўнік царквы, прылічаны да святых каталіцкай царковой.

## Біяграфічныя звесткі

Нарадзіўся ў арыстакратычнай сям’і. Выхоўваўся ў бенедыкцінскім манастыры Монтэ-Касіна, вывучаў вольныя навукі ў Неапалітанскім універсітэце. Пасля ўступлення ў дамініканскі ордэн, адпраўлены ў Парыж (дамініканскі манастыр Св. Якава) і Кёльн для навіцыяту і вывучэння тэалогіі; яго настаўнікам быў Альберт Вялікі. У 1252 вярнуўся ў манастыр Св. Якава ў Парыжы, праз чатыры гады быў прызначаны на месца, адно з замацаваных за дамініканцамі, выкладчыка тэалогіі ў Парыжскім універсітэце. У 1254—1256 напісаў каментар да «Чатырох кніг сентэнцый» Пятра Ламбардскага, пачаў трактат «Пра існае і сутнасць» (*De ente et essentia*). Тым часам быў пачаты і няскончаны каментар да вядомага трактату Баэцыя «Пра Тройцу» (*De Trinitate*), які змяшчае класічны выклад вучэння Фамы пра класіфікацыю, узаемаадносіны і метадалогію навук таго часу. Апроч таго, тымчасова напісана «Пра ісціну» (*De veritate*), дзе суміруюцца вынікі першага з праведзеных Фамой, у якасці выкладчыка тэалогіі, цыклу дыспутаў.

Улетку 1259 Фама вярнуўся ў Італію і на працягу дзевяці гадоў жыў у Ананьі, Арвіета, Рыме і Вітэрба. Значную частку гэтага часу ён займаў пасаду радцы па багаслоўскіх пытаннях і «чытальніка» пры Папскай курыі. У Арвіета Фама сустрэўся з Гільёмам Мербіке, таксама дамініканцам, сустрэча падштурхнула Гільёма на перакладу з грэчаскага арыгінала твораў Арыстоцеля, а самога Фаму — да стварэння шэрагу каментароў, дзе ён імкнуўся растлумачыць найбольш істотныя моманты арыстоцелеўскай філасофіі. Тым часам ён напісаў сваю філасофскую «суму» — «Сума супраць паганцаў» (*Summa contra gentiles*), якая, паводле першапачатковай задумы, мусіла стаць тэарэтычным настаўленнем для дамініканскіх місіянераў. Тады жа ён пачаў пісаць сваю самую вядомую працу — тэалагічную «суму» — «Сума тэалогіі» (*Summa theologiae*), якая так і засталася незавершанай (пасля 6.12.1273 Фама ўжо не меў магчымасці пісаць), у гэтым манументальным сінтэзе хрысціянскай думкі Фама ажыццявіў свой намер «*каротка і ясна выказаць тое, што датычыць святога вучэння… для навучання тых, якія пачынаюць*», падрабязна разгледзеўшы пытанні, датычныя «*Бога, шляху разумных істот да Бога і Хрыста, які, па Сваім Чалавецтве, ёсць наш шлях да Бога*». Тым часам, у жанры спрэчных пытанняў (quaestiones disputatae), напісаная праца «Пра магутнасць Бога» (*De potentia Dei*).

У канцы 1268 Фама выкліканы ў Парыж для ўдзелу ў палеміцы супраць найноўшай формы арыстацелізму — лацінскага авераізма. У 1272, у рэзкай палемічнай форме, Фамой напісаны трактат «Пра адзінства інтэлекту супраць авераістаў» (*De unitate intellectus contra Averroistas*). У тым жа годзе Фама быў адкліканы ў Італію для стварэння новай школы дамініканцаў у Неапалі, тут ён працаваў над кампендыем тэалогіі, які застаўся незавершаным. У 1274 запрошаны Папам Рыгорам X у якасці кансультанта Ліёнскага сабору, памёр у цыстэрцыянскім манастыры ў Фасанова на шляху ў Ліён.

Абвешчаны настаўнікам царквы 11.4.1567. Дзень памяці святога ў Каталіцкай царкве 28.1.

## Працы

*Super libros de generatione et corruptione*
Працы Фамы Аквінскага ўключаюць:

* два шырокіх трактата ў жанры сумы, якія ахопліваюць шырокі спектр тэм, — «Сума тэалогіі» і «Сума супраць язычнікаў» («Сума філасофіі»)
* дыскусіі па тэалагічным і філасофскім праблемам («Дыскусійныя пытанні» і «Пытанні на розныя тэмы»)
* каментарыі на:
	+ некалькі кніг Бібліі
	+ 12 трактатаў Арыстоцеля
	+ «Сентэнцыі» Пятра Ламбардскага
	+ трактаты Баэцыя,
	+ трактаты Псеўда-Дыянісія
	+ ананімную «Кнігу аб прычынах»
* шэраг невялікіх твораў на філасофскія і рэлігійныя тэмы
* некалькі трактатаў аб алхіміі
* вершаваныя тэксты для набажэнствы, напрыклад праца «Этыка»

«Дыскусійныя пытанні» і «Каментары» з’явіліся шмат у чым плёнам яго выкладчыцкай дзейнасці, якая ўключала, згодна з традыцыяй таго часу, дыспуты і чытанне аўтарытэтных тэкстаў, якія суправаджаюцца каментарыямі.

## Гісторыка-філасофскія вытокі

Найбольшы ўплыў на філасофію Фамы аказаў Арыстоцель, у значнай меры творча пераасэнсаваны ім; таксама прыкметна ўплыў неаплатонікаў, грэчаскіх і арабскіх каментатараў Арыстоцеля, Цыцэрона, Псеўда-Дыянісія Арэапагіта, Аўгусціна, Баэцыя, Ансельма Кентэрберыйскага, Іаана Дамаскіна, Авіцэны, Авероэса, Гебіроля і Майманіда і многіх іншых мысляроў.

## Ідэі Фамы Аквінскага

### Тэалогія і філасофія. Прыступкі ісціны

Аквінат размяжоўваў галіны філасофіі і тэалогіі: прадметам першай з’яўляюцца «ісціны розуму», а другі — «ісціны адкрыцця». Філасофія знаходзіцца ў слугаванні ў тэалогіі і настолькі ж ніжэй яе па значнасці, наколькі абмежаваны чалавечы розум ніжэй чароўнай мудрасці. Тэалогія — святое вучэнне і навука, грунтуецца на веданні, якім валодае Бог і тыя, хто ўдастоены асалоды. Далучэнне да боскага ведання дасягаецца праз адкрыцці.

Тэалогія можа нешта запазычыць у філасофскіх дысцыплін, але не таму, што адчувае ў гэтым неабходнасць, а толькі дзеля большай даходлівасці палажэнняў, якія выкладаюцца ёю.

У Арыстоцеля вылучаліся чатыры паслядоўных прыступкі ісціны: вопыт (empeiria), мастацтва (techne), веданне (episteme) і мудрасць (sophia).

У Фамы Аквінскага мудрасць становіцца незалежнай ад іншых прыступак, вышэйшым веданнем пра Бога. Яна грунтуецца на боскіх сведчаннях.

Аквінат вылучаў тры іерархічна супадпарадкаваных тыпа мудрасці, кожны з якіх надзелены сваім «святлом ісціны»:

* мудрасць Мілаты;
* мудрасць багаслоўская — мудрасць веры, якая выкарыстоўвае розум;
* мудрасць метафізічная — мудрасць розуму, спасцігаюць сутнасць быцця.

Некаторыя ісціны Адкрыцця даступныя для разумення розумам чалавека: напрыклад, што Бог існуе, што Бог адзіны. Іншыя — зразумець немагчыма: напрыклад, боскае трыадзінства, уваскрашэнне ў плоці.

На аснове гэтага Фама Аквінскі выводзіць неабходнасць адрозніваць тэалогію звышнатуральную, заснаваную на ісцінах Адкрыцця, якія чалавек сваімі сіламі не здольны зразумець, і тэалогію рацыянальную, заснаваную на «натуральным святле розуму» (адкрытая праўда сілай чалавечага інтэлекту).

Фама Аквінскі высунуў прынцып: ісціны навукі і праўды веры не могуць супярэчыць адна адной; паміж імі існуе гармонія. Мудрасць — імкненне да пазнання Бога, навука ж — сродак, які спрыяе гэтаму.

### Аб быцці

Акт быцця, быўшы актам актаў і дасканаласцю дасканаласцей, знаходзіцца ўнутры ўсялякага «існага» як яго патаемная глыбіня, як яго сапраўдная рэчаіснасць.

Кожнай рэчы існаванне непараўнальна больш важна, чым яе сутнасць. Адзінкавая рэч існуе не дзякуючы сваёй сутнасці, таму што сутнасць ніяк не імпліцыруе (мае на ўвазе) існаванне, а дзякуючы датычнасці акту тварэння, гэта значыць волі Бога.

Свет — сукупнасць субстанцый, залежных сваім існаваннем ад Бога. Толькі ў Богу сутнасць і існаванне непадзельныя і тоесныя.

Фама Аквінскі адрозніваў два віды існавання:

* існаванне самаіснае або безумоўнае.
* існаванне выпадковае або залежнае.

Толькі Бог — сапраўднае быццё. Усё астатняе існуе ў свеце валодае не сапраўдным быццём (нават анёлы, якія стаяць на вышэйшай прыступкі ў іерархіі ўсіх тварэнняў). Чым вышэй стаяць «тварэнні» на прыступках іерархіі, тым большай аўтаноміяй і самастойнасцю яны валодаюць.

Бог творыць не сутнасці, каб потым прымусіць іх існаваць, а існуючыя суб’екты (падставы), якія існуюць у адпаведнасці са сваёй індывідуальнай прыродай (сутнасцю).

### Аб матэрыі і форме

Сутнасць усяго цялеснага заключаецца ў адзінстве формы і матэрыі. Фама Аквінскі, як і Арыстоцель, разглядаў матэрыю пасіўным субстратам, асновай індывідуацыі. І толькі дзякуючы форме рэч з’яўляецца рэччу пэўнага роду і віду.

Аквінат адрозніваў з аднаго боку субстанцыянальную (праз яе субстанцыя як такая сцвярджаецца ў сваім быцці) і акцыдэнтальную (выпадковую) формы; а з другога боку — матэрыяльную (мае ўласнае быццё толькі ў матэрыі) і субсістэнтную (мае ўласнае быццё і дзейная без усялякай матэрыі) формы. Усе духоўныя істоты з’яўляюцца складанымі субсістэнтнымі формамі. Чыста духоўныя — анёлы — маюць сутнасць і існаванне. У чалавеку заключана падвойная складанасць: у ім адрозніваюцца не толькі сутнасць і існаванне, але таксама матэрыя і форма.

Фама Аквінскі разглядаў прынцып індывідуацыі: форма — не адзіная прычына рэчы (інакш усё індывіды аднаго віду былі б неадметныя), таму была зроблена выснова — у духоўных істотах форма індывідуалізуецца праз саміх сябе (таму што кожная з іх — асобны выгляд); у цялесных ж істотах індывідуалізацыя адбываецца не праз іх сутнасць, а праз уласную матэрыяльнасць, колькасна абмежаваную ў асобным індывіда.

Такім чынам «рэч» прымае пэўную форму, якая адлюстроўвае духоўную ўнікальнасць у абмежаванай матэрыяльнасці.

Дасканаласць формы разглядалася як найбольшае падабенства самога Бога.

### Пра чалавека і яго душу

Індывідуальнасць чалавека — асобаснае адзінства душы і цела.

Душа — жыватворчая сіла чалавечага арганізма; яна нематэрыяльная і самаіснуючая; яна — субстанцыя, маючая сваю паўнату толькі ў адзінстве з целам, дзякуючы ёй цялеснасць набывае значнасць — становячыся чалавекам. У адзінстве душы і цела нараджаюцца думкі, пачуцці і мэтапакладання. Душа чалавека несмяротная.

Фама Аквінскі лічыў, што сіла разумення душы (гэта значыць ступень пазнання ёю Бога) вызначае прыгажосць чалавечага цела.

Канчатковая мэта жыцця чалавека — дасягненне асалоды, бачыў у сузіранні Бога ў замагільным свеце.

Па свайму становішчу чалавек — прамежкавая істота паміж стварэннямі (жывёламі) і анёламі. У шэрагу цялесных стварэнняў — ён вышэйшая істота, яго адрознівае разумная душа і свабодная воля. У сілу апошняй чалавек адказны за свае ўчынкі. А корань яго свабоды — розум.

Чалавек адрозніваецца ад жывёльнага свету наяўнасцю здольнасці пазнання і, на падставе гэтага, здольнасцю здзяйсняць свабодны свядомы выбар: менавіта інтэлект і свабодная (ад якой-небудзь знешняй неабходнасці) воля з’яўляюцца падставамі здзяйснення сапраўды чалавечых дзеянняў (у адрозненне ад дзеянняў, уласцівых як чалавеку, так і жывёле), якія належаць да сферы этычнага. Ва ўзаемаадносінах двух вышэйшых здольнасцей чалавека — інтэлекту і волі, перавага належыць інтэлекту (становішча, якое выклікала палеміку тамістаў і скатыстаў), паколькі воля з неабходнасцю следуе інтэлекту, які прадстаўляе для яе тое ці іншае існае, як добрае; аднак пры здзяйсненні дзеянні ў канкрэтных абставінах і пры дапамозе пэўных сродкаў на першы план выходзіць валявыя высілкі (Аб зле, 6). Разам з уласнымі намаганнямі чалавека для здзяйснення добрых дзеянняў патрабуецца таксама боская ласка, не ўхіляецца своеасаблівасць чалавечай прыроды, а дасканаласць яе. Таксама боскае кіраванне светам і прадбачанне ўсіх (у тым ліку індывідуальных і выпадковых) падзей не выключае свабоды выбару: Бог, як найвышэйшая прычына, дапускае самастойныя дзеянні другасных прычын, у тым ліку і цягнуць за сабой негатыўныя маральныя наступствы, паколькі Бог у стане звяртаць да дабру зло, створанае самастойнымі агентамі.

### Аб пазнанні

Фама Аквінскі лічыў, што ўніверсалы (гэта значыць паняцці рэчаў) існуюць траяк:

* «Да рэчаў», як архетыпы — у боскім інтэлекце як вечныя ідэальныя правобразы рэчаў (платанізм, крайні рэалізм).
* «У рэчах» ці рэчывах, як іх сутнасць (арыстоцелізм, слабы рэалізм).
* «Пасля рэчаў» — у мысленні чалавека ў выніку аперацый абстрагавання і абагульнення (наміналізм, канцэптуалізм)

Сам Фама Аквінскі прытрымліваўся пазіцыі ўмеранага рэалізму, які ўзыходзіў да арыстоцелеўскага гілемарфізму, адмовіўшыся ад пазіцый крайняга рэалізму, якія абапіраюцца на платанізм у яго аўгусцінаўскай версіі.

Услед за Арыстоцелем Аквінат адрознівае пасіўны і актыўны інтэлект.

Фама Аквінскі адмаўляў прыроджаныя ідэі і паняцці, а інтэлект да пачатку пазнання лічыў падобным tabula rasa (лац.: «Чыстая дошка»). Аднак людзям прыроджаны «агульныя схемы», якія пачынаюць дзейнічаць у момант сутыкнення з пачуццёвым матэрыялам.

* пасіўны інтэлект — інтэлект, у які трапляе пачуццёва ўспрыманы вобраз.
* актыўны інтэлект — абстрагаванне ад пачуццяў, абагульненне; Узнікненне паняцця.

Пазнанне пачынаецца з пачуццёвага вопыту пад дзеяннем знешніх аб’ектаў. Аб’екты чалавекам успрымаюцца не цалкам, а часткова. Пры ўваходжанні ў душу таго, хто пазнае, што пазнаецца губляе сваю матэрыяльнасць і можа ўвайсці ў яе толькі ў якасці «выгляду». «Выгляд» прадмета з’яўляецца яго пазнавальным чынам. Рэч існуе адначасова па-за нас ва ўсім сваім быцці і ўнутры нас у якасці ладу.

Ісціна — гэта «адпаведнасць інтэлекту і рэчы». Гэта значыць паняцці, што ўтвараюцца чалавечым інтэлектам, праўдзівыя ў той меры, у якой яны адпавядаюць сваіх паняццях, папярэднім у інтэлекце Бога.

На ўзроўні знешніх пачуццяў ствараюцца першапачатковыя пазнавальныя вобразы. Унутраныя пачуцці апрацоўваюць першапачатковыя вобразы.

Унутраныя пачуцці:

* агульнае пачуццё — галоўная функцыя, мэта якой збіраць разам усе адчуванні.
* пасіўная памяць — сховішча ўражанняў і вобразаў, створаных агульным пачуццём.
* актыўная памяць — выманне захаваных вобразаў і ўяўленняў.
* інтэлект — найвышэйшая пачуццёвая здольнасць.

Пазнанне свой неабходны выток бярэ ў пачуццёвасці. Але чым вышэй духоўнасць, тым вышэй ступень пазнання.

Анёльскае пазнанне — абстрактна-інтуітыўнае пазнанне, не апасродкаванае пачуццёвым вопытам; ажыццяўляецца з дапамогай уласцівых паняццяў.

Чалавечае пазнанне — узбагачэнне душы субстанцыянальнымі формамі спазнавалых прадметаў.

Тры разумова-пазнавальных аперацыі:

* стварэнне паняцця і затрымка ўвагі на яго змесце (сузіранне).
* меркаванне (пазітыўнае, негатыўнае, экзістэнцыяльнае) або супастаўленне паняццяў;
* выснова — звязванне меркаванняў адзін з адным.

Пазнанне — ёсць самая высакародная дзейнасць чалавека: тэарэтычны розум, які спасцігае ісціны, спасцігае і абсалютнай ісціны, гэта значыць Бога.

### Этыка

Будучы першапрычынай усіх рэчаў, Бог, разам з тым, з’яўляецца канчатковай мэтай іх памкненняў; канчатковай мэтай маральна добрых чалавечых дзеянняў з’яўляецца дасягненне асалоды, якое складаецца ў сузіранні Бога (немагчымага, згодна з Фамам, у межах сапраўднага жыцця), усе астатнія мэты ацэньваюцца ў залежнасці ад іх упарадкаванай накіраванасці на канчатковую мэту, ухіленне ад якой уяўляе сабой зло, якое мае месца ў недахопе існавання і якая не з’яўляецца некаторай самастойнай сутнасцю (Аб зле, 1). Разам з тым Фама аддаваў належнай дзейнасці, накіраванай на дасягненне зямных, канчатковых формаў асалоды. Пачаткамі ўласна маральных дзей з унутранага боку з’яўляюцца цноты, з знешняй — законы і ласкі. Фама аналізуе цноты (навыкі, якія дазваляюць людзям устойліва выкарыстоўваць свае здольнасці на карысць (Сума тэалогіі I—II, 59-67)) і заганы, якія супрацьстаяць ім (Сума тэалогіі I—II, 71-89), наследваючы арыстоцелеўскую традыцыю, аднак ён мяркуе, што для дасягнення вечнага шчасця акрамя цнотаў існуе неабходнасць у дары, асалоды і пладах Св. Духа (Сума тэалогіі I—II, 68-70). Маральнае жыццё Фама не ўяўляе па-за наяўнасці тэалагічных цнотаў — веры, надзеі і любові (Сума тэалогіі II—II, 1-45). Услед за Тэалагічным ідуць чатыры «кардынальныя» (асноватворныя) цноты — разважлівасць і справядлівасць (Сума тэалогіі II—II, 47-80), мужнасць і ўмеранасць (Сума тэалогіі II—II, 123—170), з якімі звязаныя астатнія цноты.

### Палітыка і права

Закон (Сума тэалогіі I—II, 90-108) вызначаецца як «любы загад розуму, які абвяшчаецца дзеля агульнага дабра тым, хто дбае пра грамадскасці» (Сума тэалогіі I—II, 90, 4). Вечны закон (Сума тэалогіі I—II, 93), з дапамогай якога боскі провід кіруе светам, не робіць залішнім іншыя віды закона, якія паходзяць ад яго: натуральны закон (Сума тэалогіі I—II, 94), прынцыпам якога з’яўляецца асноўны пастулат тамісцкай этыкі — «належыць імкнуцца да дабра і здзяйсняць добрае, зло ж належыць пазбягаць», вядомы ў дастатковай меры кожнаму чалавеку, і чалавечы закон (Сума тэалогіі I—II, 95), які канкрэтызуе пастулаты натуральнага закона (вызначаючы, напрыклад, канкрэтную форму пакарання за ўчыненае зло), які неабходны, паколькі дасканаласць у дабрачыннасці залежыць ад практыкавання і ўтрымання ад нядобрых схільнасцей, і сілу якога Фама абмяжоўвае сумленнем, якое супрацівіцца несправядліваму закону. Гістарычна склалася пазітыўнае заканадаўства, якое з’яўляецца прадуктам чалавечых пастановаў і можа быць, пры пэўных умовах, зменена. Балазе асобнага чалавека, грамадства і ўніверсуму вызначаецца чароўным задумам, і парушэнне чалавекам боскіх законаў з’яўляецца дзеяннем, накіраваным супраць яго ўласнай выгоды (Сума супраць язычнікаў III, 121).

Наследваючы Арыстоцеля, Фама меркаваў для чалавека натуральным грамадскае жыццё, якое патрабуе кіравання дзеля агульнага дабра. Фама вылучаў шэсць форм праўлення: у залежнасці ад прыналежнасці ўлады аднаму, крыху ці многім і ў залежнасці ад таго, ці выконвае дадзеная форма праўлення належную мэту — захаванне міру і агульнага дабра, ці ж пераследуе прыватныя мэты кіраўнікоў, якія супярэчаць грамадскаму дабру. Справядлівыя формы праўлення — манархія, арыстакратыя і полісная сістэма, несправядлівыя — тыранія, алігархія і дэмакратыя. Найлепшая форма кіравання — манархія, паколькі рух да агульнага дабра найбольш эфектыўна ажыццяўляецца, накіроўваючыся адзінай крыніцай; адпаведна найгоршая форма праўлення — тыранія, паколькі зло, якое ажыццяўляецца воляй аднаго, больш, чым зло, якое вынікае з мноства розных воль, акрамя таго дэмакратыя лепш тыраніі тым, што служыць дабру многіх, а не аднаго. Фама апраўдваў барацьбу з тыраніяй, асабліва калі ўстанаўленне тырана відавочна супярэчаць чароўным пастановам (напрыклад, прымушаючы да ідалапаклонства). Адзінаўладдзе справядлівага манарха павінна ўлічваць інтарэсы розных груп насельніцтва і не выключае элементаў арыстакратыі і поліснай дэмакратыі. Царкоўную ўладу Фама ставіў вышэй свецкай, з прычыны таго, што першая накіравана на дасягненне чароўнай асалоды, у той час як апошняя абмяжоўваецца пераследам толькі зямнога дабра; аднак для рэалізацыі гэтай задачы неабходна дапамога вышэйшых сіл і ласкі.

## Гл. таксама

* Папскі ўніверсітэт Святога Тамаша Аквінскага

## Зноскі

## Літаратура

*Super Physicam Aristotelis*, 1595
* Бандуровский К. В. Проблемы этики в «Сумме теологии» Фомы Аквинского // Вопросы философии. — 1997. — № 9. — С. 156—162.
* Бандуровский К. В. Понятие «контингентного» и проблема свободы воли у Фомы Аквинского // Историко-философский ежегодник '99. — М., 2001.
* Бандуровский К. В. Критика монопсихизма Фомой Аквинским // Вестник РХГИ. — 2001. — № 4.
* Бандуровский К. В. Бессмертие души в философии Фомы Аквинского. М.: РГГУ, 2011. — 328 с. — 500 экз., ISBN 978-5-7281-1231-0
* Боргош Ю. Фома Аквинский. — М., 1966. (2-е изд.: М., 1975).
* Боргош Юзеф. Фома Аквинский. // на pawet.net
* Бородай Т. Ю. Вопрос о вечности мира и попытка его решения Фомой Аквинским // Интеллектуальные традиции античности и средних веков (Исследования и переводы). — М.: Кругъ, 2010. — С.107-121.
* Бронзов А. Аристотель и Фома Аквинат в отношении к их учению о нравственности. — СПб. 1884.
* Гайденко В. П., Смирнов Г. А. Западноевропейская наука в средние века. — М.: Наука, 1989.
* Гертых В. Свобода и моральный закон у Фомы Аквинского // Вопросы философии. — 1994. — № 1.
* Грецкий С. В. Проблемы антропологии в философских системах Ибн Сины и Фомы Аквинского. — Душанбе, 1990.
* Дзикевич Е. А. Философско-эстетические взгляды Фомы Аквинского. — М., 1986.
* Жильсон Э. Философ и теология. — М., 1995.
* История философии: Энциклопедия. — Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом. 2002.
* Лупандин И. В. Аристотелевская космология и Фома Аквинский // Вопросы истории естествознания и техники. — 1989. — № 2. — С.64-73.
* Ляшенко В. П. Философия. — М., 2007.
* Маритен Ж. Философ в мире. — М., 1994.
* Спиркин А. Г. Философия. — М. 2004.
* Стретерн П. Фома Аквинский за 90 минут — М., Астрель, 2005.
* Работы Э. Жильсона по культурологии и истории мысли. Реферативный сборник. Выпуск I. — М., 1987.
* Свежавски С. Святой Фома, прочитанный заново // Символ. № 33. Июль 1995. — Париж, 1995.
* Современные зарубежные исследования по средневековой философии. Сборник обзоров и рефератов. — М., 1979.
* Тарнас Р. История западного мышления. — М., 1995.
* Честертон Г. Святой Фома Аквинский / Честертон Г. Вечный человек. — М., 1991.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фама Аквінскі
* Corpus Thomisticum: S. Thomae de Aquino Opera Omnia — Поўны сход сачыненняў Тамаша Аквінскага (лац.)
* Thomas Aquinas, Sanctus — лацінскія тэксты і пераклады на еўрапейскія мовы