Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Біягеаграфія

Карта свету з заагеаграфічнымі рэгіёнамі
**Біягеаграфія** — навука, якая вывучае заканамернасці распаўсюджвання жывёл і раслін, а таксама характар фауны і флоры асобных тэрыторый. Біяграфія падзяляецца на зоагеаграфію (геаграфію жывёл) і фітагеаграфію (геаграфію раслін).

Сучасныя біягеаграфічныя даследаванні маюць некалькі кірункаў:

* **арэалаграфія** вывучае тыпы арэалаў, іх структуру і паходжанне, размяшчэнне асобін унутры відавых арэалаў, што дае магчымасць стварэння кадастравых картаў;
* **рэгіянальная біягеаграфія** займаецца фларыстычным і фауністычным раянаваннем на аснове вывучэння сістэматычнага складу флоры і фауны пэўных раёнаў Зямлі;
* **экалагічная біягеаграфія** вывучае залежнасць пашырэння арганізмаў ад экалагічных фактараў асяроддзя, пераважна клімату, але таксама і гаспадарчай дзейнасці чалавека;
* **гістарычная біягеаграфія** высвятляе ўплыў мінулых геалагічных эпох Зямлі на сучасны склад згуртаванняў арганізмаў і іх цяперашняе раазмяшчэнне на планеце.

Вынікі даседаванняў па біягеаграфіі ўлічваюцца пры ахове і рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў, а таксама правядзенні мерапрыемстваў па знешнім каранціне, ахове раслін і барацьбе з пераносчыкамі прыродна-ачаговых захворванняў чалавека і свойскіх жывёл.

## Гісторыя

Пачатак біягеаграфіі пакладзены ў 19 стагоддзі працамі натуралістаў (А. Гумбальт, А. Дэкандоль, А. Уолес, Ф. Склетэр, П. Палас, М. А. Северцаў і інш.), якія вывучалі флору і фауну розных рэгіёнаў зямнога шара.

На Беларусі значны ўклад у развіццё біягеаграфіі зрабілі І. Д. Юркевіч, М. Дз. Несцяровіч, В. І. Парфёнаў, А. Е. Агаханянц і інш.

Пытанні біягеаграфіі распрацоўваюцца ў навукова-даследчых інстытутах АН Беларусі (эксперыментальнай батанікі, заалогіі, лесу, геалагічных навук, праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі, Цэнтральным батанічным садзе), Беларускім геолагаразведачным НДІ.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* *Второв П. П., Дроздов Н. Н.* Биогеография. — М.: Владос. 2001. — 304 с.
* *Яблоков А. В., Остроумов С. А.* Уровни охраны живой природы.  / Под ред. Н. Г. Хрущёва. — М.: Наука, 1985. — 174 с. — (Человек и окружающая среда).

## Спасылкі

* Біягеаграфія ў Вялікай савецкай энцыклапедыі(недаступная спасылка)  (руск.)
# Філагенетыка

**Філагенетыка**, або **філагенетычная сістэматыка** — галіна біялагічнай сістэматыкі, якая займаецца ідэнтыфікацыяй і праясненням эвалюцыйных узаемаадносін сярод розных відаў жыцця на Зямлі, як сучасных, так і вымерлых. Эвалюцыйная тэорыя сцвярджае, што падабенства сярод індывідаў ці відаў часта паказвае на агульнае паходжанне або агульнага продка. Таму ўзаемаадносіны, устаноўленыя філагенетычнай сістэматыкай, часта апісваюць эвалюцыйную гісторыю відаў і іх філагенез, гістарычныя ўзаемаадносіны паміж галінамі арганізмаў ці іх частак, напрыклад, іх генаў. Філагенетычная таксанамія, якая з’яўляецца адгалінаваннем, але не лагічным працягам філагенетычнай сістэматыкі, займаецца класіфікацыяй груп арганізмаў паводле ступені іх эвалюцыйных адносін.

Заснавальнікам сістэматыкі, галіны навукі, якая займаецца класіфікацыяй жывых арганізмаў і ўзаемаадносінамі паміж кампанентамі жывога, лічыцца Карл Ліней. Аднак толькі ў канцы 1950-х гадоў нямецкі энтамолаг Вілі Хеніг выказаў ідэю, што сістэматыка павінна адлюстроўваць вядомую эвалюцыйную гісторыю так блізка, наколькі магчыма. Так быў заснаваны падыход да сістэматыкі, які ён назваў філагенетычнай сістэматыкай. Праціўнікі Хеніга грэбліва называлі яго паслядоўнікаў «кладыстамі», з-за акцэнту на прызнанне толькі монафілетычных груп, т. зв. клад. Аднак кладысты хутка прынялі гэтую назву як карысны тэрмін, і кладыстычны падыход пачаў пераважаць у сістэматыцы. Супрацьлегласцю філагенетычнай сістэматыкі з’яўляецца фенетыка.

## Гл. таксама

* Філагенетычная сістэматыка раслін
# Палеанталогія

Шкілет трыцэратапса ў Нацыянальным музеі прыродазнаўчай гісторыі, Вашынгтон (ЗША)
**Палеанталогія** (стар.-грэч.: Παλαιοντολογία) — навука аб выкапнёвых парэштках раслін і жывёл, якая спрабуе рэканструяваць па знойдзеных парэштках іх знешні выгляд, біялагічныя асаблівасці, спосабы харчавання, размнажэння і г. д., а таксама аднавіць на аснове гэтых звестак ход біялагічнай эвалюцыі. Палеантолагі даследуюць не толькі ўласна парэшткі жывёл і раслін, але і іх скамянелыя сляды, адкінутыя абалонкі, тафацэнозы і іншыя сведчанні іх існавання. У палеанталогіі таксама выкарыстоўваюцца метады палеаэкалогіі і палеакліматалогіі з мэтай прайгравання асяроддзя жыццядзейнасці арганізмаў, супастаўлення сучаснага асяроддзя пражывання арганізмаў, здагадкі месцапражыванняў вымерлых і г. д.

## Гл. таксама

* Палеабатаніка
* Палеазаалогія
* Акамянеласці
* Знакамітыя палеантолагі
* Палеантрапалогія

## Літаратура

* Палеантало́гія // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 552. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
# Сацыябіялогія

**Сацыябіялогія** (ад сацыя- і біялогія) — міждысцыплінарная навука, якая сфармавалася на стыку некалькіх навуковых дысцыплін. Сацыябіялогія спрабуе тлумачыць сацыяльныя паводзіны жывых істот наборам пэўных пераваг, выпрацаваных у ходзе эвалюцыі. Гэтая навука часта разглядаецца як адгалінаванне біялогіі і сацыялогіі. У той жа час даследчае поле сацыялогіі перасякаецца з вывучэннем эвалюцыйных тэорый, заалогіяй, генетыкай, археалогіяй і іншымі дысцыплінамі. У сферы сацыяльных дысцыплін сацыябіялогія блізкая да эвалюцыйнай псіхалогіі і выкарыстоўвае інструментарый тэорыі паводзінаў.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
# Біялагічная сістэматыка

Узроўні класіфікацыі
**Біялагічная сістэматыка** — навуковая дысцыпліна, у задачы якой уваходзіць распрацоўка прынцыпаў класіфікацыі жывых арганізмаў і практычнае прыкладанне гэтых прынцыпаў да пабудовы сістэмы. Пад класіфікацыяй тут разумеецца апісанне і размяшчэнне ў сістэме ўсіх існых і вымерлых арганізмаў.

Асноўныя мэты сістэматыкі:

* найменне (у тым ліку і апісанне) таксонаў,
* дыягностыка (вызначэнне, знаходжанне месца ў сістэме),
* экстрапаляцыя, гэта значыць прадказанне прыкмет аб'екта, якое засноўваецца на тым, што ён адносіцца да таго ці іншага таксона.

Сучасныя класіфікацыі жывых арганізмаў пабудаваны па іерархічным прынцыпе. Розныя ўзроўні іерархіі (рангі) маюць уласныя назвы (ад вышэйшых да ніжэйшых): царства, тып, клас, атрад, сямейства, род і, уласна, від.

Прынята, што любы пэўны арганізм павінен паслядоўна належаць да ўсіх сямі катэгорый. У складаных сістэмах часта вылучаюць дадатковыя катэгорыі, напрыклад, выкарыстоўваючы для гэтага прыстаўкі над- і пад- (надклас, падтып і інш.). Кожны таксон павінен мець вызначаны ранг, гэта значыць адносіцца да якой-небудзь таксанамічнай катэгорыі.

Такі прынцып пабудовы сістэмы атрымаў назву Лінееўскай іерархіі, у гонар шведскага натураліста Карла Лінея, працы якога былі пакладзены ў аснову традыцыі сучаснай навуковай сістэматыкі.

## Літаратура

* Систематика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* Сістэматыка // Экалагічны слоўнік — Экологический словарь: Кніга для вучняў. Менск: Народная асвета, 1993.
* Классификация, в науке // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* Класіфікацыя // Экалагічны слоўнік — Экологический словарь: Кніга для вучняў. Менск: Народная асвета, 1993.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Біялагічная сістэматыка
# Старажытнагрэчаская мова

**Старажытнагрэчаская мова** (*ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα*) — мова індаеўрапейскай сям’і, продак грэчаскай мовы, распаўсюджаны на тэрыторыі грэчаскай айкумены ў эпоху з канца 2 тысячагоддзя да н.э. да 5 стагоддзя н.э.

Старажытнагрэчаская мова — мова паэм «Іліяда» і «Адысея» Гамера, філасофіі і літаратуры часоў залатога веку Афін, Новага Запавету. На ёй гаварылі ў полісах класічнай эпохі, імперыі Аляксандра Македонскага, царствах дыядохаў, яна была другой афіцыйнай мовай Рымскай імперыі і асноўнай на раннім этапе існавання Усходняй Рымскай імперыі. У Сярэднявеччы стала ўзорам літаратурнай мовы Візантыі, атрымала статус класічнай у Заходняй Еўропе часоў Адраджэння.
# Навуковы метад

*Верыфікацыя*
**Навуко́вы ме́тад** — сукупнасць асноўных спосабаў атрымання новых ведаў у рамках любой навукі.

Метад уключае ў сябе спосабы даследавання феноменаў, сістэматызацыю, карэктыроўку новых і атрыманых раней ведаў. Высновы робяцца з дапамогай правіл і прынцыпаў разважання на аснове эмпірычных (назіраных і вымераных) дадзеных аб аб’екце. Базай атрымання дадзеных з’яўляюцца назіранні і эксперыменты. Для тлумачэння назіраных фактаў высоўваюцца гіпотэзы і будуюцца тэорыі, на падставе якіх фармулююцца высновы і здагадкі. Атрыманыя прагнозы правяраюцца эксперыментам або зборам новых фактаў.

Важным бокам навуковага метаду, яго неад’емнай часткай для любой навукі, з’яўляецца патрабаванне аб’ектыўнасці, выняткоўвалае суб’ектыўнае тлумачэнне вынікаў. Не павінны прымацца на веру якія-небудзь сцвярджэнні, нават калі яны зыходзяць ад аўтарытэтных навукоўцаў. Для забеспячэння незалежнай праверкі, праводзіцца дакументаванне назіранняў, забяспечваецца даступнасць для іншых навукоўцаў усіх зыходных дадзеных, мэтодык і вынікаў даследаванняў. Гэта дазваляе не толькі атрымаць дадатковае пацверджанне шляхам узнаўлення эксперыментаў, але і крытычна ацаніць ступень адэкватнасці (валіднасці) эксперыментаў і вынікаў у дачыненні да правяранай тэорыі.
# Арганізм

Губа, якая паразітуе на дрэве
**Арганізм** (лац.: organismus ад лац.: organizo — устройваю, надаю дакладны выгляд, ад стар.-грэч.: ὄργανον — прылада) — жывая істота, часткі якой — органы — уплываюць адна на адну так, што яны функцыянуюць разам як стабільнае цэлае. Жывыя арганізмы — галоўны прадмет вывучэння ў біялогіі. Усе арганізмы размяркоўваюцца па групах і катэгорыях, што складае біялагічную аснову іх класіфікацыі.

Навуковая класіфікацыя ў біялогіі арганізмы лічыць сінонімам да слова жыцця на Зямлі. На падставе тыпу клетак, арганізмы могуць быць падзелены на дзве асноўныя групы: пракарыёты і эўкарыёты. Пракарыёты ўяўляюць сабой два асобных дамена: бактэрыі і археі. Эўкарыятычныя арганізмы маюць аформленае ядро ў клетках, а таксама ўтрымліваюць арганелы. Грыбы, жывёлы і расліны з'яўляюцца прыкладамі эўкарыётаў. Большасць арганізмаў маюць клетачную будову. Фарміраванне цэласнага арганізма ёсць працэсам, які складаецца з дыферэнцыявання структур, як то клетак, тканін, органаў, і функцый і іх інтэграцыі як у антагенезу, гэтак і ў філагенезу.

Многія арганізмы арганізаваныя ў супольнасці (напрыклад, сям'я, працоўны калектыў у людзей).

## Гл. таксама

* Біёнт
* Жыццё
* Мікраарганізм
* Каланіяльны арганізм
* Пелагічны арганізм
* Трансгенны арганізм
* Тыпы адносін паміж арганізмамі
* Кібернетычны арганізм
* Найбуйнейшыя арганізмы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арганізм
* Дрэва жыцця Архівавана 28 лютага 2011. (англ.)
# Таксон

**Таксо́н** (лац.: taxon, мн. л. *taxa*; от стар.-грэч.: τάξις — «Парадак, прылада, арганізацыя») — група ў класіфікацыі, якая складаецца з дыскрэтных аб'ектаў, якія аб'ядноўваюцца на падставе агульных уласцівасцяў і прыкмет. Гэта паняцце ўжываецца ў геаграфіі, лінгвістыцы і іншых навуках, але перш за ўсё ў біялогіі, а менавіта — у біялагічнай сістэматыцы. Адна з найбольш фундаментальных праблем таксанаміі складаецца ў вызначэнні спосабу быцця таксона.

## Таксон у біялогіі

### Азначэнні

У Міжнародным кодэксе батанічнай наменклатуры (Венскі кодэкс, 2006) пад тэрмінам «таксон» разумеецца таксанамічная група любога рангу. Пры гэтым маецца на ўвазе, што кожная расліна разглядаецца як належная да нявызначанага ліку таксонаў паслядоўна супадпарадкаванага рангу, сярод якіх ранг віду лічыцца асноўным. Аналагічна вызначаецца таксон і ў заалогіі.

У сучасных біялагічных класіфікацыях таксонаў фармуюць іерархічную сістэму: з аднаго боку, кожны таксон складаецца з аднаго або большай колькасці таксонаў больш нізкага ўзроўню супольнасці, з другога боку — ён у той жа час з'яўляецца часткай іншага таксона, які адносіцца да больш высокага ўзроўню супольнасці. Такая іерархічная сістэма называецца **таксанамічнай іерархіяй**, а розныя яе ўзроўні — **таксанамічнымі рангамі**.

Уяўленні пра тое, што такое «таксон», істотна адрозніваюцца ў двух асноўных кірунках сучаснай філагенетычный сістэматыкі. У рамках кладыстыкі, якая выйшла ў 1970-я гады на першы план, пануе палажэнне пра тое, што таксонамі варта лічыць толькі монафілетычныя групы, інакш званыя кладамі; прыхільнікі эвалюцыйнай таксанаміі прызнаюць законнымі таксама і групы парафілетычныя.

## Зноскі

## Літаратура

* *Linnaeus, Carolus.* Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. — Stockholm: Laurentius Salvius, 1758.
* *Джеффри Ч.* Биологическая номенклатура = *Charles Jeffrey*. Biological Nomenclature. Second edition / Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — 120 с. — 15 000 экз. — УДК 574:001.4
* *Зуев В. В., Розова С. С.* Проблема способа бытия таксона в биологической таксономии // *Вопросы философии*. — 2003. — № 2. — С. 90—103. Архівавана з першакрыніцы 17 чэрвеня 2021. —.
* *Клюге Н. Ю.* Система альтернативных номенклатур надвидовых таксонов // *Энтомологическое обозрение*. — 1999. — № 78 (1). — С. 224—243.
* *Майр Э.* Принципы зоологической систематики: Пер. с англ. = *Ernst Mayr*. Principles of Systematic Zoology. — М.: Мир, 1971. — С. 19. — 455 с. — УДК 590
* *Шаталкин А. И.* Биологическая систематика. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1988. — 184 с. — ISBN 5-211-00145-1..
* *Шаталкин А. И.* Таксономия. Основания, принципы и правила. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2012. — 600 с. — 600 экз. — ISBN 978-5-87317-847-6. — УДК 579.8.06
* *Шипунов А. Б.* Основы теории систематики. — М.: Книжный дом «Университет», 1999. — 56 с.
# Дамен (біялогія)

Класіфікацыйная дыяграма
**Дамен** або **надцарства** — самы высокі ўзровень групоўкі арганізмаў у сістэме, якая ўключае ў сабе адно ці некалькі царстваў. Тэрмін быў прапанаваны ў 1990 годзе Карлам Вёзэ, які падзяліў усе жывыя арганізмы на тры дамены:

* археі (*Archaea*)
* эўбактэрыі (*Eubacteria*)
* эўкарыёты (*Eukaryota*)

Найбольш радыкальнае разыходжанне ад папярэдніх сістэм заключалася ў тым, што бактэрыі былі падзелены на дзве групы (археі і эўбактэрыі), кожная з якіх была раўназначнай да эўкарыётаў.

Часам гэтыя тры дамены, а таксама вірусы (групу, што не мае рангу) аб'ядноўваюць у таксон біёта, ранг якога часам вызначаюць як «наддамен» ці «супердамен».

## Альтэрнатыўныя сістэмы груп вышэйшага рангу

Апроч атрымаўшай шырокае прызнанне сістэмы Вёзэ, існуюць альтэрнатыўныя сістэмы груп вышэйшага ўзроўню, напрыклад:

* Сістэма, у якой жывыя арганізмы падзяляюцца на дзве імперыі (ці надцарствы): эўкарыёты, пракарыёты, прычым апошнія адпавядаюць археям і эўбактэрыям сістэмы Вёзэ.
* Сістэма з пяці царстваў (далей не групаванымі): пракарыёты, пратысты, грыбы, расліны і жывёлы, прычым апошнія чатыры царствы адпавядаюць імперыі (дамену) эўкарыётаў.

## Зноскі
# Анатомія

**Анато́мія** (ад грэч. ἀνα- — ізноў, зверху і τέμνω — «рэжу», «рублю») — зборная група раздзелаў біялогіі, якія займаюцца вывучэннем структуры арганізмаў ці іх частак. Звычайна пад анатоміяй маецца на ўвазе макраскапічная анатомія — вывучэнне структур, якія можна пабачыць простым вокам, без павелічэння. Вывучэннем тканак і клетак з дапамогай павелічэння займаецца мікраскапічная анатомія, яе другая назва — гісталогія.

## Галіны

Найбольш вядомыя галіны анатоміі:

* **анатомія раслін** — вывучае структуры і ўзаемнае распалажэнне тканкавых комплексаў у раслін.
* **анатомія жывёл** — вывучае структуры і ўзаемнае распалажэнне тканкавых комплексаў у жывёл.
* **анатомія чалавека** — вывучае структуры і ўзаемнае распалажэнне тканкавых комплексаў у чалавека. Гэтая галіна навукі мае значэнне як для біялогіі, гэтак і для медыцыны. Акрамя таго, веданне анатоміі неабходна ў выяўленчым мастацтве дзеля правільнай перадачы прапорцый, поз, жэстаў і мімікі чалавека.

Самастойнай з’яўляецца **параўнальная анатомія жывёл**.

## Вывучэнне

Традыцыйна анатомія вывучаецца з дапамогай рассячэння целаў. Дадаткова выкарыстоўваюцца такія метады як агляд загадзя рассечанага цела, пластыкавых мадэлей або камп’ютарных сімуляцый.

Існуюць абсяжны і сістэмны падыходы да вывучэння анатоміі:

* У абсяжным падыходзе кожны абсяг (вобласць) цела (напрыклад, жывот) вывучаецца асобна ад іншых. Пры гэтым разглядаюцца ўсе структуры і органы, размешчаныя ў гэтым абсягу.
* У сістэмным падыходзе адзінкамі вывучэння з’яўляюцца сістэмы органаў, што могуць распасцірацца праз усё цела (напрыклад, нервовая сістэма).

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* *Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W.M. Mitchell.* Gray's Anatomy for Students. — 4-е выд.. — Філадэльфія: Elsevier, 2020. — ISBN 978-0-323-39304-1.
# Эмбрыялогія

Морула, стадыя васьмі клетак
**1** — морула, **2** — бластула
**Эмбрыялогія** (ад старажытнагрэчаскага ἔμβρυον, зародак, «эмбрыён»; і-λογία,- логія) — навука, якая вывучае развіццё зародка. Зародкам завецца кожны арганізм на ранніх стадыях развіцця да нараджэння, або, у выпадку раслін, да моманту прарастання.

Эмбрыялогія вывучае наступныя працэсы развіцця жывых арганізмаў: гаметагенез, апладненне і ўтварэнне зіготы, драбненне зіготы, працэсы дыферэнцыявання тканак, працэсы закладкі і развіцця органаў (органагенез), морфагенез, рэгенерацыю. З эмбрыялогіяй цесна звязана гісторыя эмбрыялогіі. Цікавасць да пытанняў эмбрыялогіі адзначаецца ў старажытнаіндыйскай і старажытнагрэчаскай філасофіі.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская эмбрыялагічная наменклатура / А. С. Леанцюк [і інш.]. — Мінск: МДМІ, 1991. — 118 с.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эмбрыялогія
# Фізіялогія

**Фізіяло́гія** (ад грэч. Φύσις — прырода і грэч. Λόγος — навука, веды) — навука аб заканамернасцях функцыянавання і рэгуляцыі біялагічных сістэм рознага ўзроўню арганізацыі, аб межах нормы жыццёвых працэсаў (нармальная фізіялогія) і хваравітых адхіленняў ад яе.

Фізіялогія — навука эксперыментальная. Падабенства ў будове і функцыях многіх органаў у жывёл і чалавека дае магчымасць папярэдне вывучаць іх на жывёлах і эксперыментаваць.

Многія адкрыцці ў галіне фізікі і хіміі дазволілі ўдасканаліць метады фізіялагічных даследаванняў і ўзбагацілі фізіялогію новымі данымі.

Асаблівая роля ў фізіялагічных даследаваннях належыць сучаснай электроніцы, якая дае магчымасць з вялікай дакладнасцю фіксаваць розныя з'явы, што адбываюцца ў жывым арганізме. Гэта, напрыклад, рэгістрацыя электрычных з'яў у сэрцы — электракардыяграфія, у галаўным мозгу — электраэнцэфалаграфія, у мышцах — электраміяграфія і інш.

Сучасныя тэлеметрычныя метады дазваляюць вывучаць функцыі арганізма на адлегласці: работу сэрца, органаў дыхання і інш. Яны знайшлі шырокае прымяненне ў падрыхтоўцы касманаўтаў, спартсменаў, у клінічнай практыцы.

3 мэтай вывучэння фізіялагічных заканамернасцей шырока выкарыстоўваецца метад мадэліравання — штучнага ўзнаўлення працэсаў рознымі тэарэтычнымі мадэлямі і тэхнічнымі канструкцыямі. Так, створаны матэматычная мадэль умоўнага рэфлексу і матэматычнае апісанне механізма, які кіруе рытмам сардэчнай дзейнасці.

## Гл. таксама

* Маторыка

## Літаратура

* *Салтанаў У. У.* Фізіялогія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 380. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

## Спасылкі

* *Судаков К. В.* Физиология Архівавана 19 ліпеня 2014. // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
# Метабалізм

| Метабалізм |
| --- |
|  |
|  |
| Спрыяльным фактарам з’яўляецца | дыеталогія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Метабалізм** (ад грэч. μεταβολή, «ператварэнне, змена»), **абмен рэчываў** — поўны працэс ператварэння хімічных рэчываў у арганізме, якія забяспечваюць яго рост, развіццё, дзейнасць і жыццё агулам.

У жывым арганізме ўвесь час расходуецца энергія, прычым не толькі падчас фізічнай і разумовай працы, але і пры поўным спакоі (сне).

Абмен рэчываў уяўляе сабою комплекс біяхімічных і энергетычных працэсаў, якія забяспечваюць выкарыстанне харчовых рэчываў для патрэб арганізма і задавальненне яго запатрабаванняў у пластычных і энергетычных рэчывах.
# Малекулярная біялогія

**Малекулярная біялогія** — навука пра малекулярныя асновы жыццёвых з'яў. Вывучае структурна-функцыянальную арганізацыю генетычнага апарата клетак і механізмы рэалізацыі спадчыннай інфармацыі (малекулярная генетыка), малекулярныя механізмы ўзаемадзеяння вірусаў з клеткамі (малекулярная вірусалогія), заканамернасці імунных рэакцый арганізма (малекулярная імуналогія), зменлівасць і спецыялізацыю клетак у антагенезе (малекулярная біялогія развіцця), а таксама структурную арганізацыю біямалекул, механізмы іх функцыявання і рэгуляцыі актыўнасці, сувязь паміж структурай і функцыяй, узаемадзеянне з іншымі малекуламі і інш.

## Гісторыя

Малекулярная біялогія ўзнікла ў сярэдзіне 20 стагоддзя на стыку генетыкі, біяфізікі, біяхіміі (вылучылася з апошняй), асновай яе стала раскрыццё Ф. Крыкам і Дж. Уотсанам прасторавай будовы ДНК (1953).

Вялікі ўклад у развіццё малекулярнай біялогіі зрабілі амерыканскія вучоныя К. Б. Анфінсен, С. Ачоа, Д. Балтымар, П. Берг, Д. Ледэрберг, Х. Г. Карана, А. Корнберг, М. Нірэнберг, Р. Холі, англійскі вучоны М. Перуц, швейцарскі вучоны В. Арбер, французскія вучоныя Ф. Жакоб, Ж. Мано і іншыя, савецкія вучоныя Ю. А. Аўчыннікаў, А. А. Баеў, А. М. Белазерскі, А. С. Спірын, М. М. Шамякін, У. А. Энгельгарт і іншыя.

## На Беларусі

На Беларусі даследаванні па малекулярнай біялогіі вядуцца ў інстытутах Нацыянальнай АН Беларусі: эксперыментальнай батанікі, фотабіялогіі, генетыкі і цыталогіі, біяарганічнай хіміі, Цэнтральным батанічным садзе, БДУ, НДІ гематалогіі і пералівання крыві, НДІ эпідэміялогіі і паразіталогіі і інш.

Уклад у развіццё малекулярнай біялогіі зрабілі Ю. М. Астроўскі, А. А. Ахрэм, І. Дз. Валатоўскі, А. С. Вечар, С. В. Конеў, У. М. Рашэтнікаў, А. А. Шлык і іншыя.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
# Экалогія

**Экалогія** (ад грэч. οικος — дом, жыллё і …логія) — навука, якая вывучае заканамернасці жыццядзейнасці арганізмаў на ўсіх узроўнях арганізацыі (папуляцыі арганізмаў, відаў, біяцэнозаў, экасістэм) у іх прыродным асяроддзі пражывання з улікам змяненняў, што ўносяцца дзейнасцю чалавека.

Сучаснаму разуменню больш адпавядае азначэнне яе як навукі аб структуры і функцыях жывой прыроды.

Тэрмін прапанаваны ў 1869 нямецкім заолагам Э. Гекелем.

## Гл. таксама

* Часопіс Праблемы рэгіянальнай экалогіі
* Экамузей
* Жывое рэчыва
* Экалогія чалавека
* Часопіс Экалогія
* Экадыягностыка
* Венская канвенцыя
* Сусветны дзень водных рэсурсаў
* Гранічна дапушчальны выкід
* Гранічна дапушчальны скід

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 56. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Begon, M.; Townsend, C. R., Harper, J. L. (2006). Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.). — Blackwell. ISBN 1-4051-1117-8.