Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Батаніка

**Батаніка** (ад βοτάνη — трава, зеляніна) — комплекс навук пра расліны. Вывучае іх вонкавую і ўнутраную будову, рост і развіццё, размнажэнне, жыццядзейнасць, адносіны да навакольнага асяроддзя, пашырэнне, паходжанне, эвалюцыйнае развіццё, пытанні класіфікацыі.

## Гісторыя

Развіццё батанікі як навукі ішло адначасова з ростам практычных патрэбнасцяў чалавека і непасрэдна звязана з агульнай гісторыяй чалавецтва. Шмат звестак пра расліны было вядома людзям з глыбокай старажытнасці. Бацькам батанікі лічаць старажытнагрэчаскага прыродазнаўца і філосафа Тэафраста.

Як стройная сістэма навуковых ведаў батаніка аформілася ў 18 стагоддзі дзякуючы ў асноўным працам шведскага прыродазнаўца К. Лінея. Французскія вучоныя А. Адансан, Ж. Б. Ламарк, А. Жульё і іншыя распрацавалі натуральную класіфікацыю раслін, паводле якой расліны аб'ядноўваліся па сукупнасці галоўных прыкмет (кветка, плод, семя) у парадкі, якія ўпершыню размешчаны ў адзіны рад — ад водарасцяў да кветкавых. У 19 — 20 стагоддзях батаніка, як і іншыя біялагічныя навукі, інтэнсіўна развівалася пад уплывам эвалюцыйнай тэорыі Ч. Дарвіна.

У Расіі першыя батанічныя даследаванні звязаны са стварэннем АН (1927) і арганізацыяй шэрагу экспедыцый для вывучэння расліннасці краіны (І. Г. Гмелін, П. С. Палас, С. П. Крашаніннікаў). У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя рускія батанікі І. Н. Гаражанкін, М. С. Варонін, У. І. Паладзін, С. Г. Навашын, К. А. Ціміразеў і іншыя зрабілі буйныя адкрыцці (двайное апладненне ў кветкавых раслін, раскрыцццё энергетычных заканамернасцяў фотасінтэзу і інш.), якія паўплывалі на развіццё батанічнай навукі ў свеце.

## Раздзелы батанікі

Падзяляецца на многія самастойныя дысцыпліны:

* Марфалогія раслін
* Анатомія раслін
* Эмбрыялогія раслін
* Цыталогія раслін
* Генетыка раслін
* Сістэматыка раслін
* Палеабатаніка або Фітапалеанталогія
* Экалогія раслін
* Геаграфія раслін
* Геабатаніка
* Фізіялогія раслін
* Біяхімія раслін

Вывучэнне асобных груп раслін вядуць раздзелы:

* Мікрабіялогія
* Альгалогія
* Мікалогія
* Ліхеналогія
* Брыялогія
* Дэндралогія
* Паліналогія

На аснове батанікі развіліся фітапаталогія, фармакалогія, астрабатаніка, археабатаніка. З развіццём сумежных навук метады даследавання ўдасканальваюцца і часта перакрываюцца.

## Гл. таксама

* Гербарый

## Літаратура

* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях / Л. М. Сапегін. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

## Спасылкі

* Wild flowers of Israel Архівавана 17 мая 2008.
# Міжнародны кодэкс батанічнай наменклатуры

**Міжнародны кодэкс батанічнай наменклатуры (МКБН)** — збор правілаў і рэкамендацый, які рэгламентуе ўтварэнне і ўжыванне навуковых назваў раслін, грыбоў і некаторых іншых груп арганізмаў. Батанічная наменклатура незалежная ад наменклатуры заалагічнай і бактэрыялагічнай, якія маюць свае Кодэксы.

**МКБН** распаўсюджваецца не толькі на расліны ў сучасным разуменні (уключаючы і бясколерныя водарасці), але таксама і на сіне-зялёныя водарасці, якія па сутнасці з’яўляюцца бактэрыямі, на грыбы, а таксама на ааміцэты, хітрыдыяміцэты і слізевікі, якіх адносяць да грыбападобных арганізмаў.

## Мэта МКБН

Мэта кодэкса — дамагчыся, каб кожная таксанамічная група мела **толькі адну** правільную назву, прынятую ва ўсім свеце. Каштоўнасць навуковай назвы заключаецца ў тым, што яна ўяўляе сабой імя ўласнае, якое не схільна да зменаў (пры гэтым яна не абавязкова павінна мець апісальную або дыягнастычную каштоўнасць).

## Спасылкі

* Венскі кодэкс (2006) (англ.)
* Сент-Луіскі кодэкс (2000) Архівавана 12 снежня 2002. (англ.)
* Такійскі кодэкс (1994) Архівавана 5 чэрвеня 2011. (англ.)
# Тыпавы від

**Тыпавы від** (у біялагічнай сістэматыцы) — від, які выступае ў якасці наменклатурнага тыпу роду.

Ва ўсіх спрэчных сітуацыях тыпавы від выступае ў якасці адзінага аб'ектыўнага носьбіта дадзенага радавога імя.

Правілы і рэкамендацыі, якія тычацца тыпавых відаў, сфармуляваны ў адпаведных міжнародных кодэксах: заалагічнай і батанічнай наменклатуры, а таксама адмысловым кодэксе наменклатуры бактэрый.

Відавочнае і недвухсэнсоўнае ўказанне тыпавога віду стала агульнапрынятай практыкай толькі у канцы XIX стагоддзя. Тыпавыя віды шматлікіх родаў, вылучаных у XVIII і пачатку XIX стагоддзяў, былі пазначаны пазней на падставе правіл і рэкамендацый, запісаных у кодэксах.

## Гл. таксама

* Наменклатурны тып

Артыкулы пра прыватныя выпадкі наменклатурнага тыпу:

* Тыпавыя асобнікі (у артыкуле дадзены вызначэнні *галатыпу*, *паратыпу*, *лектатыпу* і да т.п.)
* Тыпавы род

## Спасылкі

* *Международный кодекс зоологической номенклатуры. Издание четвёртое. Принят Международным союзом биологических наук.* Пер. с англ. и фр. СПб. 2000. 221 с. опубликован в Интернете Архівавана 5 кастрычніка 2018.
* International Code of the Zoological Nomenclature Архівавана 22 жніўня 2006. (4th Edition, 2000)
* International Code of the Botanical Nomenclature Архівавана 12 снежня 2002. («St. Louis Code», 2000)
# Азіяцкі слон

|  |
| --- |
| Азіяцкі слон |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Afrotheria* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Хобатныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Слановыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Азіяцкія сланы |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Азіяцкі слон** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Elephas maximus Linnaeus, 1758 |
| Даччыныя таксоны |
| * *Elephas maximus asurus*
* *Elephas maximus borneensis*
* *Elephas maximus indicus*
* *Elephas maximus maximus*
* *Elephas maximus sumatranus*
 |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Выміраючыя віды IUCN 3.1 *Endangered* : / 7140  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584938 |
| NCBI   | 9783 |
| EOL   | 13995444 |
| FW   | 104147 |

 |

 |

**Азіяцкі слон**, або **Індыйскі слон** (*Elephas maximus*) — млекакормячае атрада хобатных, адзіны сучасны від роду Азіяцкія сланы (*Elephas*) і адзін з трох сучасных відаў сямейства слановых.

Азіяцкі слон — другая па велічыні наземная жывёла пасля саваннавага слана. Дзікія азіяцкія сланы занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Апісанне

Індыйскі слон па памерах саступае афрыканскаму саваннаму слану, аднак яго памеры таксама буйныя — старыя самцы дасягаюць масы 5,4 тон пры росце 2,5-3,5 метры.

## Пашырэнне

Арэал фрагментаваны. У дзікім выглядзе азіяцкія сланы сустракаюцца ў Індыі, Паўднёва-Усходняй Азіі. У Кітаі іх усяго каля трохсот, і большасць з іх жыве ў правінцыі Юньнань.

## Гл. таксама

* Саваннавы слон
* Лясны слон

## Зноскі

## Спасылкі

* Слоны // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Індыйскі слон на сайце «Свет жывёл»
# Таксаномія

| Таксаномія |
| --- |
|  |
| Асноўваецца на | таксаномія |
| Асноўная тэма твора | knowledge representation and reasoning[d] |
| Супрацьлегласць | meronomy[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Швейцарскі батанік Агюстэн Дэкандоль, які ўпершыню прапанаваў слова «таксаномія» у 1813 годзе
**Таксано́мія** (ад стар.-грэч.: τάξις — лад, парадак і νόμος — закон) — навука, якая займаецца класіфікацыяй і сістэматызацыяй (напрыклад, відаў жывых арганізмаў).

## Гісторыя

Слова «таксаномія» ўпершыню прапанаваў Агюстэн Дэкандоль у 1813 годзе. Ён займаўся класіфікацыяй раслін і аднёс гэтае паняцце да біялогіі. Пазней з’явіліся таксаномія ў лінгвістыцы, геаграфіі і геалогіі.

## Сучасныя погляды на таксаномію

З пункту погляду матэматыкі, таксаномія займаецца пабудовай дрэвападобнай структуры класіфікацыі пэўных аб’ектаў. Уверсе гэтай структуры агульная класіфікацыя (карнявы таксон). Ён уключае ўсе аб’екты пэўнай таксаноміі. Таксоны больш нізкага ўзроўню класіфікуюць аб’екты больш спецыфічна. Яны адносяцца да падмностваў гэтых аб’ектаў. Сучасная біялагічная класіфікацыя, напрыклад, з’яўляецца іерархічнай сістэмай, у падмурку якой знаходзяцца асобныя арганізмы (індывідуумы). На розных узроўнях іерархіі гэтай сістэмы знаходзяцца таксоны, кожны з якіх падпарадкаваны аднаму і толькі аднаму таксону больш высокага рангу. Адна з найбольш фундаментальных праблем таксаноміі заключаецца ў вызначэнні спосабу існавання таксону.

Словы «таксаномія» і «сістэматыка» часта выкарыстоўваюць як сінонімы, але строга кажучы, таксаномія з’яўляецца часткай сістэматыкі.

## Гл. таксама

* Сістэматыка

## Літаратура

* Таксано́мія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 394. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Таксано́мія // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1983. — Т. 5 кн. 1: С — Улагодзіць / [рэдактар М. Р. Суднік]. — С. 464. — 663 с.
* Таксоно́мия // Т. 25. Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 220. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
* Таксоно́мия // Краткий словарь ботанических терминов / Сост. М. В. Буланая и др.; Под ред. А. Г. Еленевского. — Саратов: Изд-во Сарат. пед. ин-та, 1993. — С. 130. — 151 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-87077-064-5. (руск.)

## Спасылкі

* Tree of Life
* Падборка электронных рэсурсаў па біялагічнай таксанаміі на сайце Нацыянальнага цэнтра біятэхналагічнай інфармацыі (*NCBI*) (англ.)  (Праверана 22 лютага 2010)
# Энцыклапедыя Брытаніка

15-е выданне Брытанікі. Першы том з зелёным цэтлікам — «Propædia»; тамы з чырвоным цэтлікам — «Micropædia», з чорным — «Macropædia», з шэрым — прадметны паказальнік.
**Энцыклапедыя Брытаніка**, **Брыта́нская энцыклапе́дыя**, або **Брытаніка** (лац.: Encyclopædia Britannica) — найбольш поўная і найстарэйшая друкаваная ўніверсальная энцыклапедыя на англійскай мове, а таксама назва выдавецтва.

Створана шатландскімі асветнікамі — гравёрам Эндру Бэлам (1726—1809) і друкаром Колінам Макфаркарам. Як рэдактар быў запрошаны Уільям Смелі.

## Гісторыя

Гісторыя «Брытанікі» — гісторыя яе выданняў, сучаснае выданне — 15-е (выпуск 1985 года). Першае выданне, выпушчанае на аснове энцыклапедычнага слоўніка ў 1768—1771 гадах, мела толькі тры тамы. Да восьмага выдання «Брытаніка» выходзіла ў Эдынбургу. У 1870 годзе выдавецтва перайшло пад эгіду газеты «The Times» і пераехала ў Лондан, дзе выпускаліся 9-е і 10-е выданне. Дзявятае выданне праз аўтарытэт ва ўніверсітэцкім асяроддзі атрымала неафіцыйную назву «the scholar's encyclopaedia». У 10-м выданні ўпершыню з’явіўся картаграфічны том і прадметны паказальнік. Адзінаццатае («Кембрыджскае») выданне, у якім энцыклапедыя практычна набыла сучаснае аблічча, ажыццявіў Кембрыджскі ўніверсітэт пры ўдзеле 1500 экспертаў.

Пасля гэтага «Брытаніка» перамясцілася ў ЗША, новым уласнікам у 1901 годзе стаў Г. Э. Хупер з Чыкага, які адным з першых ужыў сістэму гандлю кнігамі па пошце. У пачатку 1920-х гадоў, калі «Брытаніка» адчувала сур’ёзны фінансавы крызіс, яе правы набыла фірма "Sheers, Roobeck & Co", якая ў 1941 годзе бязвыплатна перадала правы на «Брытаніку» Чыкагскаму ўніверсітэту.

У 1974 годзе ўпершыню выйшла актуальнае 15-е выданне (пад назвай New Encyclopaedia Britannica, неафіцыйная назва — *Britannica 3*), якое было значна перапрацавана ў 1985 годзе. У ім, пад уплывам аднаго з найбуйнейшых навукоўцаў і энцыклапедыстаў XX ст. Мортымера Адлера (*Mortimer Adler*), энцыклапедыя была падзелена на «Мікрапедыю» (10 тамоў, з 1985 года — 12) і «Макрапедыю» (19 тамоў, з 1985 года — 17), якія вылучаюцца глыбінёй выкладання звестак. Энцыклапедыі пачала папярэднічаць так званая «Прапедыя», дзе коратка выкладзена структура сучасных ведаў. Завяршае сучасную «Брытаніку» двухтомны прадметны паказальнік. 15-е выданне, не змяняючы парадкавай нумарацыі, штогод актуалізуецца. У 1994 годзе знакамітая энцыклапедыя ўпершыню была выпушчана ў электроннай версіі на CD-ROM.

## Літаратура

* *В. К. Шчэрбін.* Брытанская энцыклапедыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 278.

## Спасылкі

*
* britannicanet.com — Britannica Webshare Архівавана 23 красавіка 2008.
# Выдавецтва Кембрыджскага ўніверсітэта

| Выдавецтва Кембрыджскага ўніверсітэта |
| --- |
|  |
|  |
| Краіна | Вялікабрытанія |
| Заснавана | 1534 |
| Прэфікс ISBN | 978-0-511, 978-0-521, 978-0-646, 978-1-009, 978-1-107, 978-1-108, 978-1-139, 978-1-316, 978-1-85296, 978-1-911623, 978-4-903788, 978-65-00, 978-83-912085, 978-84-1322, 978-84-8323, 978-84-9036, 978-93-84463, 978-93-82264 і 978-93-82993 |
| Вэб-сайт | cambridge.org/uni… (англ.) cambridge.org/hig… |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Выдавецтва Кембрыджскага ўніверсітэта** (англ.: Cambridge University Press, абр. *CUP*) — выдавецтва, якое ўваходзіць у склад Кембрыджскага ўніверсітэта ў Англіі. Заснавана ў 1534 годзе Генрыхам VIII Цюдарам. З'яўляецца найстарэйшым і другім па велічыні ў свеце. Выдае кнігі для вывучэння англійскай мовы.

## Гл. таксама

* Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта

## Зноскі

## Спасылкі

* cambridge.org — афіцыйны сайт  (англ.)
# Аграномія

**Аграномія** — навука сельскагаспадарчай вытворчасці, уяўляе сабой комплекс разнастайных навук і займаецца даследаваннем ўсіх з’яў, якія маюць значэнне ў сельскай гаспадарцы.

Аграном у полі
Асноўныя раздзелы сучаснай аграноміі: земляробства, аграхімія, аграфізіка, раслінаводства, селекцыя, насенневодства, фітапаталогія, сельскагаспадарчая энтамалогія, сельскагаспадарчая меліярацыя і інш. Асновай яе служаць натуральныя навукі: батаніка, фізіялогія раслін, генетыка, біяхімія, мікрабіялогія, глебазнаўства і інш.

## Зноскі
# Бактэрыялогія

**Бактэрыялогія** — навука аб бактэрыях, частка больш шырокай навуковай дысцыпліны - мікрабіялогіі. Бактэрыялогію дзеляць на шэраг самастойных галін.

Агульная бактэрыялогія вывучае марфалогію, фізіялогію, біяхімію бактэрый, іх зменлівасць і спадчыннасць, эвалюцыю, распаўсюджванне ў прыродзе і інш. Медыцынская і ветэрынарная бактэрыялогія вывучаюць біялогію хваробатворных бактэрый, метады іх вылучэння і вызначэння, з'явы імунітэту, распрацоўваюць спецыфічныя сродкі папярэджання і лячэння інфекцыйных хвароб чалавека і жывёл. Сельскагаспадарчая бактэрыялогія вывучае ролю бактэрый у фарміраванні структуры глебы, яе урадлівасці, у харчаванні раслін, перапрацоўцы сельскагаспадарчых прадуктаў (сіласавання, квашання, мочка і інш.) Тэхнічная (прамысловая) бактэрыялогія вывучае працэсы адукацыі бактэрыямі спіртоў, арганічных кіслот, ферментаў, амінакіслот, антыбіётыкаў, стымулятараў росту і інш.
# Біяінфарматыка

**Карта X-храмасомы чалавека** (даныя з сайта NCBI). Расшыфроўка генома чалавека — адно з найвялікшых дасягненняў біяінфарматыкі.
**Біяінфарматыка** — галіна вылічальнай біялогіі, якая прымяняе машынныя алгарытмы і статыстычныя метады для аналізу вялікіх набораў біялагічных даных, якія, як правіла, складаюцца з вялікай колькасці нуклеатыдных (ДНК і РНК) і пептыдных (бялкі) паслядоўнасцяў і даных структуры бялкоў. Галоўныя напрамкі даследаванняў біяінфарматыкі ўключаюць выраўноўванне паслядоўнасцяў, пошук генаў, зборнік геномаў, выраўноўванне структур бялкоў, прадказанне структуры бялкоў, прадказанне экспрэсіі генаў і бялок-бялковага ўзаемадзеяння і рэканструкцыі працэсу эвалюцыі. Важны напрамак даследаванняў біяінфарматыкі — атрыманне высакаякасных паслядоўнасцяў геномаў з фрагментаў паслядоўнасцяў, атрыманых з дапамогай традыцыйных метадаў секвеніравання ДНК і канструявання сігнальных сетак паводле даных ДНК-мікрачыпаў. У апошнім выпадку біяінфарматыка нярэдка перасякаецца з сістэмнай біялогіяй.

Хоць тэрміны біяінфарматыка і вылічальная біялогія часта узаемазаменныя, апошні ўказвае на шырэйшую вобласць, якая таксама ўключае распрацоўку алгарытмаў і канкрэтныя вылічальныя метады і мадэлявання біялагічных (матэматычная біялогія) і біяхімічных (вылічальная хімія, малекулярнае мадэляванне) працэсаў. Часта таксама біяінфарматыку разглядаюць як галіну біямедыцынскай інфарматыкі.

## Гл. таксама

* Вылічальная біялогія
* Матэматычная біялогія
* Міжнароднае Таварыства Вылічальнай Біялогіі
* Генная анталогія

## Зноскі
# Біямеханіка

**Біямеха́ніка** — раздзел біяфізікі, які вывучае механічныя працэсы ў тканках, органах і арганізме, а таксама механізмы біялагічнай рухомасці, у т.л. скарачэнне шкілетных мышцаў.

## Гісторыя

Першыя працы па біямеханіцы вядомы з XVI стагоддзя (Леанарда да Вінчы).

У XVII стагоддзі з’явіліся спробы растлумачыць законамі механікі ўсе формы рухаў жывёл, у т.л. мышачныя скарачэнні і страваванне (італьянскі вучоны Дж. Барэлі).

У Расіі заснавальнікі біямеханікі — І. М. Сечанаў і П. Ф. Лесгафт (працы па класіфікацыі рухаў чалавека, структуры апорна-рухальнага апарату).

Метады рэгістрацыі і аналізу прапанаваны М. А. Бернштэйнам (1941).

## На Беларусі

На Беларусі даследаванні вядуцца з 1950-х гадоў (А. Дз. Геўліч, Г. Ф. Палянскі, С. М. Уласенка). Распрацаваны асобныя пытанні біямеханікі рухальнага апарату, напрыклад залежнасць будовы і функцыі суставаў ад сілы вонкавых і ўнутраных уздзеянняў, біямеханікі дыхальнага апарату і інш.

Галоўныя галіны прыкладнога выкарыстання дасягненняў біямеханікі: рацыяналізацыя працоўнай дзейнасці, спорт, ваенная і клінічная медыцына (асабліва траўматалогія і артапедыя), стварэнне аўтаматаў-маніпулятараў і робатаў, канструяванне заменнікаў органаў руху — біякіравальных пратэзаў і інш.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
# Біяфізіка

**Біяфізіка** (ад стар.-грэч.: βίος — жыццё, стар.-грэч.: φύσις — прырода):

* профіль біялогіі, які вывучае фізічныя аспекты існавання жывой прыроды на ўсіх яе ўзроўнях, пачынаючы ад малекул і клетак і заканчваючы біясферай ў цэлым;
* гэта навука аб фізічных працэсах, якія праходзяць у біялагічных сістэмах рознага ўзроўню арганізацыі і аб ўплыве на біялагічныя аб'екты розных фізічных фактараў. Біяфізіка заклікана выяўляць сувязі паміж фізічнымі механізмамі, якія ляжаць у аснове арганізацыі жывых аб'ектаў і біялагічнымі асаблівасцямі іх жыццядзейнасці.

Абагульнена можна сказаць, што біяфізіка вывучае асаблівасці функцыянавання фізічных законаў на біялагічным узроўні арганізацыі рэчыва.

«Найважнейшы змест біяфізікі складаюць: знаходжанне агульных прынцыпаў біялагічна значных узаемадзеянняў на малекулярным узроўні, раскрыццё іх прыроды ў адпаведнасці з законамі сучаснай фізікі, хіміі з выкарыстаннем найноўшых дасягненняў матэматыкі і распрацоўка на аснове гэтага зыходных абагульненых паняццяў, адэкватна апісваць біялагічным з'явам».

Па наменклатуры ЮНЕСКА біяфізіка з’яўляецца раздзелам біялогіі і мае код 2406.

## Гісторыя

Біяфізіка як навука сфарміравалася ў сярэдзіне 20 стагоддзя. Першыя даследаванні біяфізічнага характару вядомы з 17 стагоддзя (працы французскага вучонага Дэкарта па вывучэнні органаў пачуццяў).

У 1791 годзе адкрыта жывёльная электрычнасць (італьянскі вучоны Л. Гальвані).

У 2-палове 19 стагоддзя нямецкія вучоныя Г. Гельмгольц і В. Вунт паклалі пачатак фізіялагічнай акустыцы і оптыцы.

У Расіі развіццю біяфізічных даследаванняў спрыялі працы І. М. Сечанава (біямеханіка рухаў, канец 19 ст.), П. П. Лазарава (іонная тэорыя ўзбуджэння, 1916), Г. М. Франка і С. Ф. Радыёнава (фізічны метад выяўлення звышслабага свячэння біяаб'екта, 1950-я гады).

У 1953 годзе англійскія вучоныя Дж. Кендру і М. Перуц адкрылі структуру міяглабіну і гемаглабіну.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Біяфізіка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 118. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
# Біятэхналогія

**Біятэхналогія** - інтэграцыя прыродазнаўчых і інжынерных навук, якая дазваляе найбольш поўна рэалізаваць магчымасці жывых арганізмаў для стварэння і мадыфікацыі прадуктаў ці працэсаў рознага прызначэння. Часцей за ўсё прымяняецца ў медыцыне, харчовай прамысловасці, а таксама для рашэння праблем у галіне энергетыкі, аховы навакольнага асяроддзя.

У апошнія дзесяцігоддзі біялогія бурна развіваецца і стварае новыя навуковыя кірункі. Новы комплексны кірунак — фізіка-хімічная біялогія, якая ўключае ў сябе біяхімію, біяфізіку, малекулярную біялогію і генетыку, біяарганічную хімію і некаторыя іншыя дысцыпліны, — не толькі дапамагае вырашаць задачы, якія даўно ставіла перад біялогіяй вытворча-тэхнічная практыка, але і намячае шляхі прынцыпова новай біялагічнай вытворчасці.

У Беларусі біятехналогіі распрацоўваюцца ў шэрагу ўстаноў, сярод якіх:

* Інстытут біяфізікі і клетачнай інжынерыі Нацыянальнай акадэміі навук
* Інстытут мікрабіялогіі Нацыянальнай акадэміі навук
* Інстытут генетыкі і цыталогіі Нацыянальнай акадэміі навук
* Беларускі навукова-даследчы інстытут эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Міністэрства аховы здароўя.

Вытворчыя прадпрыемствы аб'яднаныя ў Беларускі дзяржаўны канцэрн па вытворчасці і рэалізацыі фармацэўтычнай і мікрабіялагічнай прадукцыі (канцэрн «Белбіяфарм»).

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
# Біялагічная статыстыка

**Біялагічная статыстыка**, або **біяметрыя** — навука пра выкарыстанне матэматычных метадаў у вывучэнні з'яў жывой прыроды. Уключае сукупнасць прыёмаў планавання і апрацоўкі даных біялагічных даследаванняў і назіранняў метадамі матэматычнай (варыяцыйнай) статыстыкі.

Біяметрыя вывучае зменлівыя прыкметы арганізмаў і біялагічных працэсаў, іх размеркаванне ў сукупнасцях: *нармальнае* (паказвае размеркаванне варыянтаў па колькасных прыкметах), *бінамінальнае* (характарызуе якасныя прыкметы) і *пуасонаўскае* (адлюстроўвае рэдкую з'яву).

Пры апрацоўцы вынікаў доследаў праводзяць ацэнку параметраў размеркавання (сярэдняй велічыні, сярэдняга квадратычнага адхілення, памылкі сярэдняй, дысперсіі, асіметрыі, эксцэсу, энтрапіі, лішку і інш.), параўнанне выбарачных размеркаванняў і іх параметраў (верагоднасць адрозненняў) і выяўленне статыстычных сувязяў (простая, частковая і множная карэляцыя, рэгрэсія), напрыклад, паміж памерамі органаў і масай арганізма.

Дысперсійны аналіз служыць для вызначэння ўплыву розных фактараў на зменлівасць прыкмет.

Біялагічная статыстыка шырока ўжываецца ва ўсіх галінах біялогіі, а таксама ў раслінаводстве, жывёлагадоўлі і медыцыне.

## Гісторыя

Асновы біяметрыі закладзены ў канцы 19 стагоддзя працамі бельгійскага антраполага А. Кетле, англійскіх вучоных Ф. Гальтана і К. Пірсана, якія з 1901 года выдавалі ў Лондане часопіс *«Biometrica»*.

Распрацоўка тэорыі малых выбарак у працах англійскага вучонага У. Госета і біяметрычных метадаў у генетычных даследаваннях англійскага біёлага Р. Фішэра (1890—1962) адыграла значную ролю ў гісторыі біяметрыі.

У Расіі выкарыстанню і развіццю біяметрыі спрыялі працы С. Н. Бернштэйна, А. Я. Хінчына, А. М. Калмагорава, У. І. Раманоўскага, І. І. Шмальгаўзена, С. С. Чацверыкова і інш.

На Беларусі вялікі ўклад у біяметрыю зрабіў П. Ф. Ракіцкі.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).