# Півоня

|  |
| --- |
| Півоня |
|
*Paeonia suffruticosa* |
| Навуковая класіфікацыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Расліны |

|  |  |
| --- | --- |
| Аддзел:  | Кветкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Двухдольныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Парадак:  | Каменяломнікакветныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | **Півоневыя** (Paeoniaceae) |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | **Півоня** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Paeonia L., 1753 |
| Тыпавы від |
| Paeonia officinalis L. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 18794 |
| NCBI   | 13625 |
| EOL   | 61607 |
| GRIN  |  g:8758 |
| IPNI  |  33209 |

 |

 |

**Півоня** (*Paeónia*) — род травяністых мнагалетнікаў і лістападных хмызнякоў (дрэвападобныя півоні). Адзіны род сямейства Paeoniaceae, раней род адносілі да сямейства казяльцовыя (*Ranunculaceae*).

Півоні цвітуць у канцы вясны, цэняцца садоўнікамі за пышнае лісце, эфектныя кветкі і дэкаратыўныя плады (у некаторых відаў).

## Назва

Сваёй лацінскай назвай ён абавязаны богу-лекару Пеану (або Пеону, або Пэану), які вылечваў багоў і людзей ад ран, атрыманых у бітвах.

Лацінская назва расліны сустракаецца ў Тэафраста.

## Батанічнае апісанне

*Paeonia mascula*. Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885
Шматгадовая (у культуры без перасадкі жывуць да 100 гадоў) травяністая, паўкустовая або кустовая расліна з некалькімі сцёбламі (стваламі) вышынёй да 1 метра. Карэнішча буйное з магутнымі, патоўшчанымі, гузаватымі бульбападобнымі або верацёнападобнымі каранямі.

Пупышкі з нешматлікімі лускамі, якія налягаюць адна на другую як чарапіца. Лістаразмяшчэнне чарговае. Лісце няпарна пёрыстараздзельнае або траістае, з шырокімі або вузкімі долямі, цёмна-зялёнае, радзей шызае, восенню жоўтае, бурае, чырванаватае або цёмна-фіялетавае.

Кветкі буйныя, адзіночныя, белыя, ружовыя, чырвоныя, радзей жоўтыя, простыя або махрыстыя,.дыяметрам да 15-25 см, адзінкавыя, з чашачкай і вяночкам. Чашачка якая застаецца, больш ці менш скурыстая, з 5 цёмна-зялёных або чырванаватых чашалісцікаў; пялёсткі ў ліку 5, радзей больш, буйныя, шмат буйнейшыя за чашалісцікі, шырокія, на канцы часта вышчарбленыя, белыя, ружовыя, чырвоныя, крэмавыя або жоўтыя, часам з цёмнымі плямамі пры аснове. Тычынкі шматлікія; песцікаў 1-8, яны сядзяць на мясістым дыску.

Плод — складаная шматлістоўка зоркападобнай формы. Кожная лістоўка адкрываецца па шве і мае некалькі насенін, прымацаваных да краю брушнога шва. Насенне буйное, круглявае або авальнае, чорнае ці чорна-бурае, бліскучае.

Усе віды роду *Paeonia* можна размеркаваць на дзве групы ў залежнасці ад колькасці храмасом: 10-20 (дыплоідны лік) або 5-10 (гаплоідны лік). Для селекцыі прыналежнасць да пэўнай групы мае важнае значэнне. Ад скрыжавання дыплоідных відаў і сартоў півонь з тэтраплоіднымі, і наадварот, атрымліваюць трыплоідныя гібрыды F1. З-за няпарнай колькасці храмасом меёз у трыплоідаў абсалютна няправільны, таму яны стэрыльныя. У F1 звычайна ў большай ступені выяўляецца гібрыдная моц нашчадкаў. Эфект гібрыднай моцы, або гетэрозіс, заключаецца ў перавазе гібрыдаў F1 па шэрагу прыкмет і ўласцівасцяў над зыходнымі бацькоўскімі формамі. Гетэрозіс можа выяўляцца па адной або некалькіх прыкметах. Вегетатыўнае размнажэнне півонь дазваляе адабраць і замацаваць любую каштоўную стэрыльную форму.

**2n=10**: *P. anomala, P. corsica, P. broteroi, P. rodia, P. daurica, P. mairei, P. emodi, P. mlokosewitschii, P. lactiflora, P. suffruticosa, P. decomposita, P. delavayi, P. lutea, P. potanini, P. tenuiofolia, P. veichii, P. brownii*.

**2n=20**: *P. officinalis, P. peregrina, P. parnassica, P. clusii, P. mascula, P. coriacea, P. obovata, P. wittmanniana*.

## Распаўсюджанне і экалогія

Вільгельм Бернацык. «Півоні»
Віды сямейства растуць у субтропіках і ўмераных раёнах. Пашыраны ва ўмераных і горных абласцях Еўразіі, Паўночнай Афрыкі і на захадзе Паўночнай Амерыкі. Трапляюцца ў светлых лясах, на субальпійскіх лугах, а таксама ў лесастэпах і стэпах. На Беларусі інтрадукаваны 3 травяністыя віды півоня адваротнаяйцападобная (*Paeonia obovata*), півоня адхіленая (*Paeonia anomala*), півоня малочнакветкавая (*Paeonia lactiflora*) — родапачынальніца мноства культурных сартоў, і 1 дрэвападобны — півоня паўкустовая (*Paeonia ×suffruticosa*).

Півоні аддаюць перавагу добра асветленым і прагрэтым сонцам участкам, хоць могуць перанесці і невялікае зацяненне ў сярэдзіне дня.

Лепшы тэрмін пасадкі півонь — жнівень—верасень.

Півоні размножваюць дзяленнем кустоў, але калі трэба атрымаць шмат раслін ўпадабанага сорта, то можна размножыць атожылкамі, сцябловымі і каранёвымі тронкамі. Самы надзейны спосаб — размнажэнне пупышкамі з кавалачкамі карэнішча. У кожнай частцы карэнішча павінна быць не менш за 2-3 пупышак.

## Значэнне і прымяненне

Ева Гансалес. «Півоні і хрушч»
Аляксандр Кёстэр. «Нацюрморт з півонямі»
Паводле кітайскіх крыніц, цікавасць да півонь як дэкаратыўных раслін пачалася ў перыяд праўлення дынастый Цынь і Хань, раней 200 года да н. э. Такім чынам, півоні ў культуры ўжо больш за 2000 гадоў.

*Paeonia officinalis* і *Paeonia anomala* выкарыстоўваюць у якасці лекавай сыравіны. Сыравіну выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі настойкі, якая ўжываецца як седатыўны сродак.

У Кітаі апалыя пялёсткі півонь падсушваюць і падсалоджваюць як чайны ласунак. Півоневая вада, настой пялёсткаў півоні, выкарыстоўвалася для піцця ў сярэднія вякі. Пялёсткі можна дадаваць у салаты або ў пуншы і ліманады.

## У астраноміі

У гонар півоні названы астэроід (1061) Пеонія, адкрыты ў 1925 годзе нямецкім астраномам Карлам Рэйнмутам у Гейдэльбергскай абсерваторыі.

## Класіфікацыя

### Таксанамія

Род **Півоня** уваходзіць у манатыпнае сямейства півоневыя (*Paeoniaceae*) парадак *Garryales*.

### Віды

Паводле інфармацыі базы дадзеных *The Plant List* (на ліпень 2016), род уключае 36 відаў:

* Paeonia algeriensis Chabert
* Paeonia anomala L. — Півоня адхіленая
* Paeonia arietina G.Anderson
* Paeonia × baokangensis Z.L.Dai & T.Hong
* Paeonia broteri Boiss. & Reut.
* Paeonia brownii Douglas
* Paeonia californica Nutt.
* Paeonia cambessedesii (Willk.) Willk.
* Paeonia cathayana D.Y.Hong & K.Y.Pan
* Paeonia clusii Stern
* Paeonia coriacea Boiss.
* Paeonia corsica Sieber ex Tausch
* Paeonia daurica Andrews
* Paeonia decomposita Hand.-Mazz.
* Paeonia delavayi Franch.
* Paeonia emodi Wall. ex Royl
* Paeonia intermedia C.A.Mey.
* Paeonia jishanensis T.Hong & W.Z.Zhao
* Paeonia kesrouanensis (J.Thiébaut) J.Thiébaut
* Paeonia lactiflora Pall. — Півоня малочнакветкавая
* Paeonia ludlowii (Stern & G.Taylor) D.Y.Hong
* Paeonia mairei H.Lev.
* Paeonia mascula (L.) Mill.
* Paeonia obovata Maxim. — Півоня адваротнаяйцападобная
* Paeonia officinalis L.
* Paeonia ostii T.Hong & J.X.Zhang
* Paeonia parnassica Tzanoud.
* Paeonia peregrina Mill.
* Paeonia qiui Y.L.Pei & D.Y.Hong
* Paeonia rockii (S.G.Haw & Lauener) T.Hong & J.J.Li
* Paeonia saueri Xiao Q.Wang & D.M.Zhang
* Paeonia × saundersii Stebbins
* Paeonia sterniana H.R.Fletcher
* Paeonia × suffruticosa Andrews
* Paeonia tenuifolia L.
* Paeonia × yananensis T.Hong & M.R.Li

Від *Paeonia lutea* прызнаны сінонімам віду *Paeonia delavayi*.

Від *Paeonia mlokosewitschii* і *Paeonia wittmanniana* паніжаны да падвідаў віду *Paeonia daurica*.

У флоры Расіі прызнаны Paeonia hybrida Pall..

### Сарты

Сарты півоні адрозніваюцца велічынёй, афарбоўкай, будовай кветак, працягласцю цвіцення, вышынёй і формай куста. У афарбоўцы сартоў прысутнічаюць розныя адценні белага, жоўтага, аранжавага і чырвонага колеру. Тоны яркія і сакавітыя або мяккія, прыглушаныя, з ледзь улоўным пераходамі да іншага колеру. Старыя французскія сарты травяністых півонь часта выводзілі ў асноўным на зрэзку і трываласць сцеблаў не мела ніякага значэння. З часам з’явіўся кірунак ландшафтных півонь, і Амерыканская асацыяцыя півоняводаў увяла спецыяльную прэмію «Лепшая ландшафтная півоня». Гэта значыць акрамя таго, што яны, безумоўна, звяртаюць увагу на якасць і прыгажосць півоні, яны яшчэ асобна ацэньваюць яе ландшафтныя ўласцівасці.

Паводле Міжнароднага рэгістра (APS) у пачатку двухтысячных было зарэгістравана больш за 4664 сартоў травяністых і больш за 500 сартоў дрэвападобных півонь.

Па будове кветкі сарты дзеляць на:

* немахрыстыя, якія маюць толькі адзін шэраг шырокіх пялёсткаў ('Golden Glow', 'Надзя'),
* паўмахрыстыя ('Легіён Ханкор'),
* японскія ('Moon of Nippon'),
* анемонападобныя ('Лангфела'),
* махрыстыя паўшарападобныя,
* ружовыя ('Роберт Оўтэн'),
* карончатыя ('Канзас').

Рэгіструючым органам з’яўляецца Амерыканскае таварыства півонь. Некаторыя вядомыя сарты:

* Paeonia 'Bartzella'
* Paeonia 'Coral Charm'
* Paeonia 'Coral Sunset'
* Paeonia 'Da Fu Gui'
* Paeonia 'Fen Yu Nu'
* Paeonia 'Gui Fei Cha Cui'
* Paeonia 'Hai Huang'
* Paeonia 'Hu Hong'
* Paeonia 'Ni Hong Huan Cai'
* Paeonia 'Nymphe'
* Paeonia 'Pink Hawaiian Coral'
* Paeonia 'Xuan Li Duo Cai'
* Paeonia 'Yan Zi Xiang Yang'
* Paeonia 'Zi Fu Rong'
* Paeonia 'Zi Lian Wang Yue'
* Paeonia jishanensis 'Chun Hong Jiao Yan'
* Paeonia suffruticosa 'Feng Dan Bai'

## Крыніцы

## Літаратура

* Півоня // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

* Paeonia // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* *С. Р.* Пион, в ботанике // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* Пион // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Пион : [арх. 3 января 2023] / А. Ю. Куленкамп // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* *Шипчинский Н. В., Комаров В. Л.* Род 507. Пион — Paeonia // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1937. — Т. VII. — 792 + XXVI с. — 5 200 экз.
* Род 1. Пион — Paeonia // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. III. Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные. — С. 20—23. — 872 с. — 3 000 экз.
* Семейство пионовые (Paeoniaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — 512 с. — 300 000 экз.
* *Павлова Л. А.* Отечественные пионы: регистр сортов и сеянцев / Фотогалерея: Балассис-Чернова М. Ю.. — М., 2019. — 256 с.
* *Думитрашко А.И.* Пионы. — Кишинёв, 1984.
* *Ипполитова Н. Я.* Пионы. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — 62 с.
* *Успенская М. С.* Пионы, цветы в саду. — М.: Фитон+, 2003. — 208 с.
* *Дубров В.* Ито-гибриды: прошлое и будущее // *Цветоводство*. — май/июнь 2007. — № 3.
* *Тимохин В. И.* Культура пионов и способы размножения // Интродукция и приёмы культуры цветочно-декоративных растений. — М.: Наука, 1997. — 168 с.
* *Hong De-Yuan.* Peonies of the World, Taxonomy and Phytogeography. — London and Missouri Botanic Garden, St. Louis: Kew Publishing, 2010. — ISBN 978-1-84246-392-5.
* *Голиков К.* Лучшие пионы для Подмосковья // *Цветоводство* : Часопіс. — 2002. — № 5.
* *Червякова О., Келдыш М.* Основные болезни пиона // *Цветоводство* : Журнал. — 2012. — № 5.

## Спасылкі

* Пион: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* Клуб "Цветоводы Москвы". Секция Пионов (классификация и описания сортов садовых пионов) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 ліпеня 2008. Праверана 16 верасня 2013.
* *Жашкова Т. Л.*. Ито-гибриды - самые современные пионы **(нявызн.)**.  КЦ Зеленая линия. Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2013. Праверана 16 верасня 2013.
* *Вершхор Я.*. Пионы нового тысячелетия: как воплощаются несбыточные мечты **(нявызн.)**.  КЦ Зеленая линия. Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2013. Праверана 16 верасня 2013.