# Астравыя

|  |
| --- |
| Астравыя |
|
*Centaurea phrygia* |
| Навуковая класіфікацыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Расліны |

|  |  |
| --- | --- |
| Аддзел:  | Кветкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Двухдольныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Парадак:  | Астракветныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | **Астравыя** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Asteraceae Martynov |
| Сінонімы |
| Compositae Giseke |
| Даччыныя таксоны |
|

гл. тэкст
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 35420 |
| NCBI   | 4210 |
| EOL   | 4206 |
| GRIN  |  f:110 |
| IPNI  |  319342-2 |
| FW   | 183083 |

 |

 |

**Астравыя**, **Складанакветныя** (*Asteraceae*, саст. *Compositae*) — сямейства кветкавых двухдольных раслін.

З каля 1100 родамі і больш за 20 тысячамі асобных відаў лічыцца другім па колькасці прадстаўнікоў сямейства у адзеле кветкавых (*Magnoliophyta*). Сістэматычная назва паходзіць ад грэч. Aster, што значыць зорка, гэтае слова выкарыстоўваецца для апісання формы кветак. У сямействе ў асноўным травы, але рэдка сустракаюцца хмызнякі і дрэвы.

## Апісанне

У асноўнай масе гэта травяністыя расліны, пераважна шматгадовыя, радзей аднагадовыя, іншы раз паўзмызнякі, хмызнякі і нават дрэвы; ёсць таксама лазячыя расліны і сукуленты.

Узаемаразмяшчэнне і будова лісточкаў абгорткі разам з формай ніжняй часткі восі кошыка вызначае агульны выгляд ці форму абгорткі ў цэлым. Самыя ўнутраныя лісточкі абгорткі — крыючыя лісты крайніх (марфалагічна ніжніх) кветак кошыка. Астатнія кветкі таксама могуць мець крыючыя лісты, але плеўчатыя ці рассечаныя. У апошнім выпадку рассечанасць паверхні восі суквецця ўяўляецца проста валасістай. Паверхня восі кошыка бывае пакрыта невялікімі ямкамі, адпавядаючымі месцам прымацавання кветак. Іншы раз яна мае сеткаватую ці ячэістую будову. У некаторых выпадках кветкі размяшчаюцца на невялікіх бугарках, рэштках рэдукаваных кветаножак. Колькасць кветак у адным кошыку можа быць вялікай (у кошыку *Helianthus annuus* — тысячы) ці наадварот — абмежаванай (кошык крываўніка лекавага (*Achillea millefolium*)). Вядомы нават аднакветкавыя кошыкі, сабраныя ў складанае суквецце, нагадваючае шарападобную галоўку (мардоўнік (*Echinops*))).

Кветкі розных відаў сямейства: 1. Пупок фарбавальны (*Anthemis tinctoria*); 2. *Chrysanthemum coronarium*; 3. *Coleostephus myconis*; 4. *Argyranthemum frutescens*; 5. *Sonchus oleraceus*; 6. цыкорыя звычайная (*Cichorium intybus*); 7. *Gazania rigens*; 8. *Galactites tomentosa*; 9. *Calendula arvensis*; 10. нівянік звычайны (*Leucanthemum vulgare*); 11. *Hieracium lachenalli*; 12. *Osteospermum ecklonis*
Кветкі двухполыя, але бываюць жаночыя, мужчынскія і нават бясплодныя, правільныя ці няправільныя. Звычайна цэнтральную частку кошыка займаюць кветкі правільныя, двухполыя, трубчастыя (сланечнік, піжма, рамонак і інш.). Плод — сямянка. На слупку песціка маюцца вымятальныя валаскі, якія выносяць пылок. У аснове слупка ёсць нектарнік.

Вяночак у складанакветных закладваецца заўсёды як актынаморфны трубчасты. Аднак ад гэтага зыходнага тыпу ёсць адхіленні, калі вяночак становіцца язычковым ці двухгуба-несапраўднаязычковым, несапраўднаязычковым, варонкападобным.
Будова чашачкі складанакветных разнастайная, але ў іх ніколі не ўтвараюцца лістападобныя чашалісцікі. У антагенезе чашалісцікі закладваюцца ў выглядзе 5 бугаркоў. У далейшым чашачка або зусім не ўтвараецца, або ўтвараецца ў выглядзе зубчастай ускраіны, ці ў форме пяціасцюкаватых прыдаткаў, ці лускавінак, шчацінак, валаскоў, утвараючых чубок ці папус. Яны садзейнічаюць распаўсюджанню пладоў. Асноўная функцыя чашачкі — засцярога ўнутраных частак кветак — у астравых страчана. Такую функцыю ў іх выконвае абгортка.

Цеснае збліжэнне дробных шматлікіх кветак на агульным кветаложы робіць кошык прыкметным для насякомых-апыляльнікаў. Усё суквецце робіць уражанне адной кветкі — антодыя.

У многіх складанакветных у кожным кошыку кветкі дыферэнцыраваны на крайнія і сярэднія. Сярэднія кветкі звычайна захоўваюць актынаморфную (трубчастую) будову, а крайнія — зігаморфныя з больш буйным вяночкам. Крайнія кветкі звычайна несапраўднаязычковыя (рамонак, нівянік, пупок і інш.) ці варонкападобныя (васілёк). Часам крайнія кветкі маюць аднолькавы колер з колерам цэнтральных, сярэдніх кветак, але часта афарбоўка іх іншая (ліловая, белая, ружовая). Гэта яшчэ болей прываблівае насякомых. Такая спецыяльная функцыя крайніх кветак тлумачыць тое, што ў шэрагу складанакветных яны бясплодныя (васілёк). У іншых выпадках у іх развіваецца толькі гінецэй і яны жаночыя (нівянік, крываўнік). Радзей усе кветкі ў кошыку аднаполыя, напрыклад, у падбела (*Tussilago farfara*), сярэднія кветкі кошыка мужчынскія, а крайнія — жаночыя).

У рэдкіх выпадках назіраецца двухдомнасць (агаткі двухдомныя (*Antennaria dioica*)).

## Пашырэнне

Прадстаўнікі сямейства шырока распаўсюджаны па ўсяму свету, але большасць з іх сустракаюцца ў асноўным у паўпустынных абласцях трапічнай і субтрапічнай зон. У Беларусі — 70 родаў і каля 260 відаў.

## Асаблівасці біялогіі

Кветкі астравых пратандрычныя. У першы (мужчынскі) перыяд цвіцення двухполых кветак слупок песціка яшчэ кароткі і яго верхавіна знаходзіцца прыкладна супраць асновы пыльнікавай трубкі. Пры раскрыванні інтрорзных пыльнікаў пылок высыпаецца ў трубачку, а падрастаючы слупок сваімі вымятальнымі валаскамі высоўвае пылок да выхаду з пыльнікавай трубачкі. Самаапыленне ў гэты час немагчыма, таму што лопасці рыльца песціка шчыльна прылягаюць адна да адной. Калі апыляльнікі не ўнясуць пылок, то пры агаленні лопасцей і іх разыходжанні ў бакі не адбываецца самаапылення, таму што ўспрымальная паверхня песціка не сутыкаецца з пылком.

У другі (жаночы) перыяд цвіцення, у яго канцы, калі не адбудзецца перакрыжаванае апыленне, то працэс самаапылення магчымы як запасны акт. Растучыя галінкі слупка ўсе мацней загінаюцца вонкі, закручваюцца спіральна і сутыкаюцца ўспрымальнай паверхняй з пылком на вымятальных валасках.

Энтамафілія — пануючы тып апылення ў складанакветных. Аднак сустракаюцца і анемафільныя расліны (палыны). Плады распаўсюджваюцца ветрам, жывёлай, рэдка — вадой. Плады маюць розныя прыстасаванні да распаўсюджвання: дробныя і лёгкія пераносяцца ветрам (палын), маюць спецыяльныя прыстасаванні — «парашут» (дзьмухавец лекавы (*Taraxacum officinale*), казлабарод лугавы (*Tragopogon pratensis*), бадзяк палявы (*Cirsium arvense*), асот палявы (*Sonchus arvensis*); вырасты на пладах — шчацінкі (ваўчкі трохраздзельныя); лісцікі абгорткі забяспечаны вастрыямі, кручочкамі, і ўвесь кошык разносіцца жывёламі (лопух — *Arctium*, дурнічнік — *Xanthium strumarium*).

## Прамысловае значэнне

### Як прадукт харчавання

Многія віды астравых належаць да важных культурных раслін. Сярод іх першае месца займае сланечнік (*Helianthus*), родам з Мексікі, які адрозніваецца самымі буйнымі галоўкамі з усяго сямейства (часам да 30 см у дыяметры). Таксама культывуюць тапінамбур (*Helianthus tuberosus*) (земляная груша), цыкорыю (*Cichorium*), артышок (*Cynara*), латук (*Lactuca sativa*), стэвію (*Stevia*) і іншыя.

Віды кок-сагыз (*Taraxacum kok-saghyz*) і *Scorzonera tau-saghyz* з’яўляюцца перспектыўнымі каўчуканосамі.

### Як кветкі

На клумбах вырошчваюць вяргіні (*Dahlia*), астры (*Aster*), стакроткі (*Bellis*), цынія (*Zinnia*), карэопсіс (*Coreopsis*), аксаміткі (*Tagetes*), наготкі (*Calendula*) і іншыя.

### Як лекавыя сродкі

Важнымі лекавымі травамі з’яўляюцца некаторыя віды рамонкаў (*Matricaria*), крываўнік звычайны (*Achillea millefolium*), адуванчыкі (*Taraxacum*),наготкі (*Calendula*), палын (*Artemisia absinthium*), белакапытнік гібрыдны (*Petasites hybridus*), цыкорыя звычайная (*Cichorium intybus*), купальнік (*Arnica*), эстрагон (*Artemisia dracunculus*), піжма звычайная (*Tanacetum vulgare*) і іншыя.

### Фарбы

Сокі *Serratula tinctoria* раней шырока выкарыстоўваліся для вытворчасці жоўтай і зялёнай фарбаў.

### Пустазелле

Пустазеллем з’яўляюцца лопух (*Arctium*), бадзяк (*Cirsium*), дзьмухавец (*Taraxacum officinale*), купалка (*Erigeron*), галінзога дробнакветкавая (*Galinsoga parviflora*), купалка (*Erigeron*).

## Гл. таксама

* Бузульнік
* Геленіум
* Даронікум
* Старасцень прыручайны
* Эдэльвейс
* Parthenium argentatum
* Растаропша

## Зноскі

## Літаратура

* *Скуратовіч А. М.* Складанакветныя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 459. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. — ISBN 978-985-439-644-6
* *Божилова, Елисавета, Й. Колева, С. Тонков.* Систематика на висшите растения. Ун. изд. «Св. Климент Охридски», Пенсофт, София, 1999, ISBN 984-07-1353-6, ISBN 954-642-065-4, стр. 183—185