Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Таксікалогія

| Таксікалогія |
| --- |
|  |
| Прадмет вывучэння | таксін |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Таксікало́гія** (ад грэч. τοξικος — яд і λογος — навука, г.зн. τοξικολογία — навука пра яды) — навука, якая вывучае ядавітыя (таксічныя) рэчывы, патэнцыйную небяспеку іх уздзеяння на арганізмы і экасістэмы, механізмы таксічнага дзеяння, а таксама метады дыягностыкі, прафілактыкі і лячэння паталагічных працэсаў у арганізме. Цесна звязана з фармакалогіяй, паталагічнай фізіялогіяй, эксперыментальная тэрапіяй.

Адным з найважнейшых раздзелаў таксікалогіі з’яўляецца медыцынская таксікалогія, галоўнымі задачамі якой з’яўляюцца прафілактыка, дыягностыка і лячэнне захворванняў, звязаных з уздзеяннем хімічных рэчываў і яго аддаленымі наступствамі. Медыцынская таксікалогія ўключае агульную, клінічную і прафілактычную таксікалогію. Адным з напрамкаў медыцынскай таксікалогіі разглядаюць так званую лекавую таксікалогію.

Сярод іншых раздзелаў таксікалогіі: ваенная, судовая, харчовая, сельскагаспадарчая, прамысловая, радыяцыйная, авіяцыйна-касмічная і іншыя.

Як навука, таксікалогія ўзнікла ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Заснавальнікам расійскай таксікалогіі лічыцца Я. В. Пелікан. У Беларусі даследаванні па таксікалогіі вядуцца з 1940-х гадоў у медыцынскіх, ветэрынарных і сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных установах, Беларускім навукова-даследчым санітарна-гігіенічным інстытуце.

## Гл. таксама

* Атручванне свінцом

## Зноскі

## Літаратура

* Таксікало́гія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 394. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Голиков С. H.; Полумиеков Ю. М. (воен.), Сидоров К. К. (гиг.).* Токсикология // Большая медицинская энциклопедия : [в 30 т. ] (руск.) / гл. ред. акад. Б. В. Петровский; [Акад. мед. наук СССР]. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1985. — 544 с. — 150 000 экз.
* Токсиколо́гия / Красовский Г. Н. // Т. 26. Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — С. 219. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
* Токсикология : учебное пособие / сост. И. Н. Полина ; Сыкт. лесн. ин-т. — Сыктывкар : СЛИ, 2012. — 128 с. — ISBN 978-5-9239-0321-8. (руск.)
* Основы токсикологии: Метод. рекомендации Архівавана 27 ліпеня 2025. / О. Т. Прасмыцкий, И. З. Ялонецкий — Мн.: БГМУ,2006. — 95 с. (руск.)
* Звягинцева А. В., Павленко А. А. Основы токсикологии: учеб. пособие /А. В. Звягинцева, А. А. Павленко. Воронеж: ФГБОУ ВПО «Воронежский государственный технический университет», 2012. — 251 с.
# Расіца

|  |
| --- |
| Расіца |
|
Расіца круглалістая (*Drosera rotundifolia*) — тыпавы від роду. Агульны выгляд расліны |
| Навуковая класіфікацыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Расліны |

|  |  |
| --- | --- |
| Аддзел:  | Кветкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Двухдольныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Парадак:  | Гваздзікакветныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Расіцавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | **Расіца** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Drosera L. |
| Тыпавы від |
| Drosera rotundifolia — Расіца круглалістая
 |
| Віды |
| *Гл. тэкст* |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 22009 |
| NCBI   | 4363 |
| EOL   | 60629 |
| IPNI  |  14422-1 |
| FW   | 321358 |

 |

 |

**Расі́ца**, **расянка** (*Drosera*) — род кветкавых раслін сямейства расіцавых.

## Апісанне

Шматгадовыя насякомаедныя травы вышынёй да 25 см з паўзучым або клубнепадобным карэнішчам. Лісце ў прыкаранёвай разетцы, доўгачаранковае, распасцёртае па зямлі. На верхнім баку і па краі пакрытае адчувальнымі валаскамі з чырвонай залозістай галоўкай, якая ўтрымлівае кроплю ліпкай вадкасці (здаецца, што на лісці раса, — адсюль назва). Калі насякомае трапляе на ліст, валаскі накрываюць яго і абвалакваюць сліззю. Адначасова ліст складваецца па цэнтры (стрымлівае насякомае) і выдзяляе стрававальныя ферменты. Пасля ператраўлівання насякомага ліст зноў раскрываецца. Кветкі дробныя, белыя, у негустых гронкападобных або мяцёлчатых суквеццях. Плод — каробачка.

## Пашырэнне

Каля 100 відаў. Пашыраны ў трапічных і ўмераных паясах, пераважна ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. На Беларусі 4 віды — расіца даўгалістая (*Drosera anglica*), расіца прамежкавая (*Drosera intermedia*), расіца адваротна-яйцападобная (*Drosera obovata*) і расіца круглалістая (*Drosera rotundifolia*), трапляюцца на балотах, асабліва сфагнавых.

## Выкарыстанне

Лекавыя і фарбавальныя расліны.

## Зноскі

## Літаратура

* *Прохараў В.* Расіца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
# Біяпаліва

**Біяпаліва** — паліва з біялагічнай сыравіны, якое вырабляюць звычайна пасля перапрацоўкі біялагічных адходаў. Ёсць таксама праекты рознай ступені прапрацаванасці, накіраваныя на выраб біяпаліва з цэлюлозы і розных тыпаў арганічных адходаў, але гэтыя тэхналогіі на ранняй стадыі распрацоўкі або камерцыялізацыі. Вылучаюць вадкае біяпаліва (для рухавікоў унутранага згарання, напрыклад, этанол, метанол, біядызель), цвёрдае біяпаліва (дровы, брыкеты, паліўныя гранулы, дранка, салома, шалупінне) і газападобнае (біягаз, вадарод).

## Цвёрдае біяпаліва

Распаўсюджанае ўжыванне паліўных пелет — цвёрдага паліва з біямасы (адкідаў дрэваапрацоўчых і сельскагаспадарчых вытворчасцяў). Таксама ў цяперашні час еўрапейскія краіны праводзяць эксперыменты па гадоўлі энергетычных лясоў для вытворчасці біямасы. На вялікіх плантацыях выгадоўваюцца хуткарослыя дрэвы: таполя, акацыя, эўкаліпт і іншыя. Выпрабавана каля 20 відаў раслін. Плантацыі могуць быць камбінаванымі, калі паміж шэрагамі дрэў вырошчваць іншыя сельскагаспадарчыя культуры, напрыклад, таполя спалучаецца з ячменем. Перыяд ратацыі энергетычнага лесу — 6-7 гадоў.

## Вадкае біяпаліва

Метадам піролізу з алейных культур пры дапамозе этэрыфікацыі выціснутага алею вырабляецца рознае дызельнае паліва (біядызель). Праводзяцца даследаванні па гадоўлі высокапрадуктыўных плантацый алейных водарасцей.

Шляхам ферментацыі з культур, якія змяшчаюць цукрозу і крухмал (злакі, бульба, цукровы бурак), і з папярэднім гідролізам у выпадку выкарыстання расліннай сыравіны, якая ўтрымлівае цэлюлозу (драўніна, салома, раслінныя адкіды), атрымоўваюць этанол (біяэтанол). Этанол ужываецца ў якасці маторнага паліва ў чыстым выглядзе і ў сумесі з бензінамі, выкарыстоўваецца для вытворчасці этыл-трэт-бутылавага эфіру — якаснага паліва для бензінавых рухавікоў, якое з’яўляецца часткова біяпалівам, у адрозненне ад метыл-трэт-бутылавага эфіру.

## Газавае біяпаліва

У адрозненне ад газіфікацыі вугалю, газіфікацыя біямасы адбываецца пры ніжэйшай тэмпературы. З 1 кг біямасы можна атрымаць да 0,6 кг біягазу, у якім утрыманне вадароду не перавышае ~5 % масы. Біягаз таксама атрымоўваюць з гною жывёл метадам метанавага браджэння. Біягаз на 55-75 % складаецца з метану і на 25-45 % з CO2. З тоны гною буйной рагатай жывёлы (у сухой масе) атрымоўваецца 250—350 кубічных метраў біягазу. Адна з разнавіднасцяў біягазу — лэндфіл газ, які атрымоўваецца на муніцыпальных сметніках бытавых адкідаў.

## Спасылкі

* Green Car Congress
* Global Renewable Fuels Alliance
* IATA Technology Roadmap Архівавана 12 верасня 2011.
* 2nd Generation Biomass Conversion Efficiency study Архівавана 28 снежня 2010.
# Choanoflagellate

|  |
| --- |
| Choanoflagellate |
|
*Codosiga sp.* |
| Навуковая класіфікацыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Клада:  | *Obazoa* |

|  |  |
| --- | --- |
| Клада:  | *Opisthokonta* |

|  |  |
| --- | --- |
| Клада:  | *Holozoa* |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | **Choanoflagellate** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Choanoflagellata Saville-Kent, 1880 |
| Сінонімы |
| * Choanociliata Cavalier-Smith, 1981
* Choanozoa Cavalier-Smith, 1987
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| EOL   | 42372141 |
| FW   | 212583 |

 |

 |

Choanoflagellate — тып аднаклетачных марскіх і прэснаводных жгуціканосцаў.

## Апісанне

Схематычная будова клеткі
Памеры звычайна не перавышаюць 10 мкм у дыяметры. Могуць быць адзіночнымі або каланіяльнымі, прымацаваныя або свабодна плаваюць.

Маюць адзіны жгуцік, які нясе двухбаковае апярэнне і акружаны цыліндрычным каўнерыкам з мікраварсінак. У працэсе жыўлення жгуцік стварае ток вады, з якога каўнерык фільтруе бактэрыі і арганічныя часцінкі, якія затым пераварваюцца клеткай.

## Таксанамія

Разглядаюцца як сястрынскі таксон да шматклетачных жывёл.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Opisthokonta |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Holomycota |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Cristidiscoidea |
|  |
|  |
Fungi |
|  |

 |
|  |
| **Holozoa** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Ichthyosporea |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Corallochytrea |
|  |
| Filozoa |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Filasterea |
|  |
| Choanozoa |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Animalia |
|  |
|  | **Choanoflagellatea** |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Зноскі
# Акрытархі

| Акрытархі |
| --- |
|  |
| Міжнародная навуковая назва | * Acritarcha Evitt, 1963
 |
| Бліжэйшы таксон узроўнем вышэй | эўкарыёты |
| AlgaeBase URL | algaebase.org/browse/tax… |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Акрытархі** (стар.-грэч.: ἄκριτος = «няясны» + ἀρχή = «паходжанне») — група выкапнёвых аднаклетачных марскіх водарасцей або іх цыстаў незразумелага паходжання акруглай, эліпсападобнай, шматвугольнай формы з гладкай або зярністай кропкавай паверхняй, часам з вырастамі, вядомая з пратэразою.

## Зноскі
# Арэхі

Нелушчаныя арэхі ляшчыны
**Арэ́хі** — ядомыя плады арэхаплодных культур, складаюцца са шкарлупіны (цвёрдай ці мяккай) і ядомага ядра. Найбольш распаўсюджаныя арахіс, валоскі арэх, каштаны, кедравыя арэхі, ляшчына, мігдалы, мускатны арэх, фісташкі, фундук. Смачны і высокакаларыйны харчовы прадукт. Ядры змяшчаюць шмат тлушчу (30-60 %), бялкоў (да 20 %), мінеральныя солі, вітаміны B, C, каратын. Спелыя ядры спажываюць у свежым выглядзе. У кулінарыі выкарыстоўваюць для прыгатавання салодкіх страў (крэмы, тарты, марозіва і г. д.), мучных і кандытарскіх вырабаў, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі і інш. для прыгатавання соусаў. Захоўваць належыць у цёмным прахалодным месцы. З некаторых арэхаў (арахісу, валоскіх, кедравых) здабываюць каштоўныя алеі.

## Літаратура

* *Белы А.* Арэхі // Праект «Наша ежа»
# Батанічны сад

Батанічны сад Пізы — адзін з першых батанічных садоў, заснаваны Лукам Гіні ў 1543 годзе
**Батані́чны сад** — навукова-даследчая, навучальна-дапаможная і культурна-асветная ўстанова, у якой культывуюцца, акліматызуюцца і вывучаюцца расліны мясцовай і іншаземнай флоры, прапагандуюцца батанічныя веды. Уключаюць калекцыі раслін адкрытага грунту (дэндрарыі, альпінарыі, участкі сістэматыкі, экспазіцыі лекавых, харчовых, дэкаратыўных і інш. раслін) і аранжарэі. Размяшчэнне раслін пераважна па геаграфічным і сістэматычным прынцыпе, радзей па экалагічным і інш. Асноўная даследчая задача — пошук новых карысных раслін, іх выпрабаванне і ўвядзенне у культуру, у т.л. для стварэння зялёных насаджэнняў і іншых відаў гаспадарчай дзейнасці; захаванне генафонду расліннага свету. Адначасова батанічныя сады з'яўляюцца аб'ектамі рэкрэацыі. Адрозніваюць батанічны сад дзяржаўнага і мясцовага значэння.

Папярэднікі батанічных садоў — манастырскія сады (у Заходняй Еўропе з 4 ст.), аптэкарскія агароды. Першыя батанічныя сады заснаваны ў Італіі (Салерна, 1309; Венецыя, 1333), потым у Германіі (Берлін, 1647), Францыі (Парыж, 1635), Швецыі (Упсала,. 1655), Вялікабрытаніі (Эдынбург) пераважна для развядзення лекавых раслін. У эпоху вялікіх геаграфічных адкрыццяў батанічныя сады пачалі актыўна займацца выпрабаваннямі прывезеных раслін: праз Б.с. ў К'ю (Вялікабрытанія) ішло размеркаванне па трапічных раёнах кавы, гевеі, хіннага дрэва; праз Б.с. Францыі распаўсюджваліся віды айланту, сафоры, туі, гінкга. У 18—19 ст. Б.с. ў Калькуце (Індыя), Богары (Інданезія) адыгралі значную ролю ў інтрадукцыі трапічных раслін у розныя равны. У Расіі папярэднікамі Б.с. былі «аптэкарскія агароды» ў Маскве (1706, цяпер.(1714, цяпер Б.с. Бат. ін-та Рас. АН). У 19 ст. Б.с. існавалі пераважна пры ун-тах (Вільня і Тарту, 1803; Харкаў, 1804, Масква і Казань, 1806; Кіеў, 1835; Адэса, 1865; Томск, 1880, і інш), лясных і с.-г. ін-тах. Нікіцкі батанічны сад (Крым, 1812), Сухумскі (1840) і Батумскі (1912) Б.с. сталі цэнтрамі інтрадукцыі суб- трапічных раслін.

На Беларусі аднымі з першых былі Гродзенскі батанічны сад (18 ст.) і дыдактычны батанічны сад пры Шчучынскім кляштары (заснаваны садаводам С.Юндзілам). Працуюць Вялікалятчанскі батанічны сад, Батанічныя сады пры ВНУ і АН Беларусі: Батанічны сад Віцебскага педагагічнага універсітэта, Цэнтральны батанічны сад АН Беларусі, Батанічны сад БДУ, Батанічны сад Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага універсітэта, Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Батанічны сад
* Сайт BGCI (англ.)
# Заалагічны парк

У Мінскім заалагічным парку
**Заалагічны парк** (заапарк) — адна з унікальных лабараторый па захаванні разнастайнасці жывёльнага свету і музей жывой прыроды, створаны чалавекам, з'яўляецца навукова-асветных устаноў.

## Мэты і задачы

Адзін з важных і мэтанакіраваных бакоў дзейнасці заапарка - утрыманне дзікіх жывёл для дэманстрацыі іх гарадскому насельніцтву і асветніцкая дзейнасць па ахове прыроды і жывёльнага свету, развіваючы ў людзях ўяўленне аб тым, што яны з'яўляюцца часткай свету жывой прыроды і што адказнасць за захаванне гэтага свету павінна гарманічна ўвайсці ў іх паўсядзённае жыццё; вывучэнне біялогіі і псіхалогіі сваіх калекцый, а таксама захаванне відаў і іх узнаўленне з наступнай рэінтрадукцыяй ў натуральныя месцапражывання, якія дапамагаюць аднавіць і захаваць выміраючых прадстаўнікоў жывёльнага свету ў дзікай прыродзе. Удзел у розных міжнародных праграмах па захаванню і аднаўленню знікаючых відаў дапамагло пазбегнуць страты ад вымірання ў прыродным асяроддзі папуляцый зуброў і куланаў, некаторых прадстаўнікоў птушак, земнаводных і паўзуноў.

## Заалагічныя паркі Беларусі

* Віцебскі заапарк
* Гродзенскі заапарк
* Мінскі заапарк

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Заалагічны парк
# Мітоз

На ілюстрацыі схематычна адлюстравана асноўная функцыя мітатычнага дзялення, якоя зводзіцца ў выніку да раўнамернага падзелу рэплікаваных храмасом паміж даччынымі клеткамі
**Міто́з**, **непрамое дзяленне**, **карыякінез** — найбольш распаўсюджаны спосаб рэпрадукцыі эўкарыятычных клетак. Біялагічнае значэнне мітозу складаецца ў строга аднолькавым размеркаванні рэплікаваных храмасом паміж даччынымі ядрамі, што забяспечвае ўтварэнне генетычна аднолькавых даччыных клетак і захоўвае пераемнасць у шэрагу клетачных пакаленняў.

Мітоз — адзін з фундаментальных працэсаў антагенезу. Мітатычнае дзяленне забяспечвае рост мнагаклетачных эўкарыёт за кошт павелічэння папуляцыі тканкавых клетак. У выніку мітатычнага дзялення клетак мерыстэм павялічваюцца тканкавыя папуляцыі раслінных клетак. Драбленне аплодненага яйка і рост большасці тканак у жывёл таксама адбываецца шляхам мітатычных дзяленняў.

Мітатычнаяе дзяленне, якое ажыццяўляецца праз разбурэнне ядравай абалонкі завецца адкрытым мітозам. У гэтым выпадку, характэрным для жывёл і раслін, разыходжанне храмасом да палюсоў даччыных клетак адбываецца ў цытаплазме. Форма мітозу, пры якой ядравая абалонка застаецца цэльнай, а падзел храмасом адбываецца у ядры (напрыклад у дрожджаў), завецца закрытым мітозам.

На падставе марфалагічных асаблівасцяў мітоз (у асобнасці адрыты тып) ўмоўна падзяляецца на стадыі: прафазу, праметафазу, метафазу, анафазу, целафазу. Першыя апісанні мітатычных фаз і ўстанаўленне іх паслядоўнасці былі зроблены ў 1870—1880-х гадах. У канцы 1870-х — пачатку 1880-х гадоў нямецкі гістолаг Вальтэр Флемінг для абазначэння працэсу непрамога дзялення клеткі ўвёў тэрмін «Мітоз».

## Крыніцы

## Літаратура

* *Ерашоў А. І.* Міто́з, карыякінез, непрамое дзяленне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 476. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
* Мито́з, непрямое деление // Биологический энциклопедический словарь (руск.) / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — С. 365—366. — 831 с. — 100 000 экз.
# Сапаніны

**Сапані́ны** — безазоцістыя гліказіды расліннага паходжання з павярхоўна-актыўнымі ўласцівасцямі.

Аморфныя бясколерныя або жаўтаватыя рэчывы. Утрымліваюць аглікон (сапагенін) і вугляводную частку. Добра раствараюцца ў вадзе.
Растворы сапанінаў пры ўзбоўтванні ўтвараюць густую ўстойлівую пену. Назва паходзіць ад лацінскага *sapo* (родны склон: *saponis*) — мыла. Шырока распаўсюджаныя ў прыродзе, сустракаюцца ў розных частках раслін — лісці, сцёблах, каранях, кветках, пладах. Таксама знойдзены ў тканках ігласкурых.

Сапаніны выкарыстоўваюць ў складзе лекавых сродкаў расліннага паходжання і вытворчасці стэроідных гармонаў.

## Зноскі

## Літаратура

* Сапаніны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 165. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* Сапонины // ХиМиК.ру  (руск.)
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сапаніны
# Angiosperm Phylogeny Website

| Angiosperm Phylogeny Website (APWeb, APW) |
| --- |
| URL | mobot.org/MOBOT/Research… |
| Тып сайта | Сеткавая база даных |
| Аўтар | Пітэр Стывенс |

Angiosperm Phylogeny Website (*APWeb*, *APW*, магчымы пераклад — «Сайт філагеніі пакрытанасенных») — інфармацыйны праект (сайт у сетцы Інтэрнэт), які забяспечвае доступ да інфармацыі аб філагеніі і таксанаміі кветкавых раслін.

*Angiosperm Phylogeny Website* размешчаны на сайце Батанічнага саду Місуры і падтрымліваецца збольшага Пітэрам Стывенсам — удзельнікам «Групы філагеніі пакрытанасенных» (*Angiosperm Phylogeny Group*, *APG*). Матэрыялы *APWeb* у значнай ступені грунтуюцца на працах групы *APG*, у тым ліку на сістэмах класіфікацыі, якія распрацоўваюцца гэтай групай (апошняя з якіх — Сістэма APG III, апублікаваная ў лістападзе 2009 года). Часам сістэма класіфікацыі, якая прыводзіцца на сайце, разглядаецца як самастойная.

Для кожнага парадку і сямейства дадзены іх кароткія філагенетычныя і батанічныя характарыстыкі, указана колькасць родаў і відаў, якія ўваходзяць у іх склад; для сямействаў прыведзены спісы родаў. Карты арэалаў указаны для кожнага сямейства, а таксама для буйных падсямействаў.

Апроч інфармацыі пра кветкавыя расліны на сайце прыведзена кароткая інфармацыя і пра іншыя вышэйшыя расліны.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Angiosperm Phylogeny Website
* *Angiosperm Phylogeny Website* на сайце Батанічнага саду Місуры (англ.) (Праверана 22 лютага 2010)
* *Angiosperm Phylogeny Website*: інфармацыя пра сайт на партале *The Gateway to 21st Century Skills*(недаступная спасылка) (англ.) (Праверана 24 лютага 2010)
# Ваніль

|  |
| --- |
| Ваніль |
|
*Vanilla planifolia*. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Расліны |

|  |  |
| --- | --- |
| Аддзел:  | Кветкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Аднадольныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Парадак:  | Спаржакветныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Архідныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Vanilloideae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Трыба:  | *Vanilleae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | **Ваніль** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Vanilla Mill. |
| Сінонімы |
| Myrobroma Salisb. |
| Арэал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 43714 |
| NCBI   | 51238 |
| EOL   | 29195 |
| GRIN  |  g:12636 |
| IPNI  |  30906-1 |

 |

 |

**Ваніль** (*Vanilla*) — род кветкавых раслін сямейства ятрышнікавыя. Існуе каля 110 відаў. Пашыраны ў тропіках. Некалькі відаў, пераважна ваніль духмяная (лац.: Vanilla fragnas), помпавая (лац.: Vanilla pompona) і таіцянская (лац.: Vanilla tahitensis), культывуюцца ў трапічных краінах для атрымання пладоў, у якіх ёсць ванілін. На Беларусі як дэкаратыўныя расліны вырошчваюцца ў аранжарэі Цэнтральнага батанічнага саду АН Беларусі і аматарамі.

## Апісанне

Ваніль
Наземныя або эпіфітныя шматгадовыя травяністыя ліяны. Сцябло доўгае, лазячае з дапамогай шматлікіх паветраных каранёў. Лісце простае, сядзячае, бліскучае. Кветкі пераважна белавата-жоўтыя або белавата-зеленаватыя, сабраныя па 15-20 у суквецці. Плод — доўгая струкападобная каробачка з шматлікім вельмі дробным насеннем.

Ваніль — харчовая, дэкаратыўная і лекавая расліна.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

## Спасылкі

* Ваниль: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Ваніль*: інфармацыя на сайце *GRIN*
* (англ.)  — патрабаванні ў ЗША да харчовага экстракта ванілі — FDA Requirements for Vanilla Extract
* (англ.) Спецыі — *Spices* at UCLA History & Special Collections
* Архівавана 19 чэрвеня 2012. (англ.) FAOSTAT — даныя пра сусветную вытворчасць ванілі