# Чарлз Дарвін

| Чарлз Дарвін |
| --- |
| Charles Darwin |
|  Фатаграфія 1880 года |
| Дата нараджэння | 12 лютага 1809(1809-02-12)[…] |
| Месца нараджэння | * The Mount[d], Шрусберы, графства Шропшыр, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Дата смерці | 19 красавіка 1882(1882-04-19)[…] (73 гады) |
| Месца смерці | * Down House[d], Бромлі[d], графства Вялікі Лондан, Вялікі Лондан, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Месца пахавання | * Вэстмінстэрскае абацтва
 |
| Грамадзянства | * Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Бацька | Robert Darwin[d] |
| Маці | Susannah Wedgwood[d] |
| Жонка | Emma Darwin[d] |
| Дзеці | Anne Darwin[d], Francis Darwin[d], William Erasmus Darwin[d], Henrietta Darwin[d], Джордж Говард Дарвін, Leonard Darwin[d], Horace Darwin[d], Charles Waring Darwin[d], Elizabeth Darwin[d] і Mary Eleanor Darwin[d] |
| Род дзейнасці | геолаг, падарожнік-даследчык, пісьменнік-падарожнік, этолаг, натураліст, філосаф, пісьменнік, батанік, батанічны калекцыянер, навуковы калекцыянер, біёлаг |
| Навуковая сфера | Біялогія, Геалогія |
| Месца працы | * Каралеўскае геаграфічнае таварыства
 |
| Навуковая ступень | бакалаўр мастацтваў[d] (1832), магістр мастацтваў[d] (1837) і доктар кананічнага і грамадзянскага права[d] |
| Альма-матар | * Каледж Хрыста[d]
* Медыцынская школа Эдынбургскага ўніверсітэта[d]
* школа Шрусберы[d] (1825)
* Кембрыджскі ўніверсітэт
* Эдынбургскі ўніверсітэт
 |
| Вядомы як |
Заснавальнік эвалюцыйнага вучэння |
| Член у | * Лонданскае каралеўскае таварыства
* Леапальдзіна
* Шведская каралеўская акадэмія навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Венгерская акадэмія навук
* Сілезскае таварыства айчыннай культуры[d]
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Нідэрландская каралеўская акадэмія навук
* Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі
* Заалагічнае таварыства Лондана[d]
* Французская акадэмія навук
* Расійская акадэмія навук
* Пруская акадэмія навук
* Каралеўскае геаграфічнае таварыства
* Баварская акадэмія навук
* Турынская акадэмія навук[d]
* Plinian Society[d]
* Royal Entomological Society[d]
 |
| Узнагароды | Каралеўскі медаль[d] (1853)     Член Лінееўскага таварыства[d] член Каралеўскага геаграфічнага таварыства[d] член Лонданскага каралеўскага таварыства Baly Medal[d] (1879) Fellow of the Geological Society of London[d] Bressa Prize[d] (1875) ганаровы доктар Лейдэнскага ўніверсітэта[d] (1875)  Honorary Fellow of the Royal Society Te Apārangi[d] (1871) медаль Дарвіна[d] |
| Подпіс |  |
|  Цытаты ў Вікіцытатніку |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

| Сістэматык жывой прыроды |
| --- |
|
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (*бінарнай*) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем **«Darwin»**. **Спіс такіх таксонаў** на сайце IPNI **Персанальная старонка** на сайце IPNI

|  |
| --- |
|  Выявы на Вікісховішчы |

 |

**Чарлз Роберт Дарвін** (англ.: Charles Robert Darwin; 12 лютага 1809 — 19 красавіка 1882) — англійскі прыродазнавец, распрацоўшчык тэорыі эвалюцыі, згодна з якой усе віды развіліся з цягам часу з агульных прародзічаў праз працэс натуральнага адбору. Наяўнасць эвалюцыі ў прыродзе была прызнаная навуковай супольнасцю яшчэ пры жыцці Дарвіна, але тэорыя натуральнага адбору стала агульнапрызнаным тлумачэннем эвалюцыйнага працэсу толькі ў 1930-я.

## Жыццё

Чарлз Дарвін нарадзіўся 12 лютага 1809 года ў Шрусберы, графства Шропшыр, у радавым маёнтку Маунт Хаўс (англ. Mount House). Пяты з шасці дзяцей заможнага лекара і фінансіста Роберта Дарвіна і Сьюзанн Дарвін (англ.: Susannah Darwin), народжанай Уэджвуд (англ. Wedgwood). Ён з’яўляецца ўнукам навукоўца-натураліста Эразма Дарвіна па бацькоўскай лініі і мастака Джозайі Уэджвуда па матчынай. Абодва сямействы ў значнай частцы прымалі ўнітарыянства, аднак Уэджвуд былі прыхаджанамі англіканскай царквы.

Да таго часу, як ён паступіў у дзённую школу ў 1817 годзе, васьмігадовы Дарвін ужо далучыўся да натуральнай гісторыі і калекцыянавання. У гэтым годзе, у ліпені, памірае яго маці, і выхаванне 8-гадовага хлопчыка цалкам кладзецца на плечы бацькі, які не заўсёды чула прыслухоўваўся да духоўных запытаў сына. З верасня 1818 года ён разам са старэйшым братам Эразмам (Erasmus Alvey Darwin) паступае на пансіён у бліжэйшую англіканскую Школу Шрусберы (Shrewsbury School), дзе будучы натураліст, які горача любіў прыроду, павінен быў вывучаць «сухія для яго жывой душы рэчы», як класічныя мовы і славеснасць. Гімназічныя гады заканамерна закончыліся атрыманнем пасрэднага атэстата.

Перад тым як адправіцца са сваім братам Эразмам ва ўніверсітэт Эдынбурга, летам 1825, ён выступае ў ролі асістэнта-вучня і дапамагае бацьку ў яго медыцынскай практыцы, аказваючы дапамогу беднякам Шропшыра.

У Эдынбургскім універсітэце Дарвін вывучаў медыцыну. Падчас навучання ён зразумеў, што лекцыі нудныя, а хірургія прычыняе пакуты, таму ён закідвае навучанне медыцыне. Замест гэтага ён пачынае вывучаць таксідэрмію ў Джона Эдманстоўна, вызваленага чорнага раба, які атрымаў свой вопыт, суправаджаючы Чарлза Уотэртана.

У 1826 годзе, будучы студэнтам кабінета натуральнай гісторыі, ён далучыўся да Плініеўскага студэнцкага таварыства, у якім актыўна абмяркоўваўся радыкальны матэрыялізм. У гэты час ён асісціруе Роберту Эдманду Гранту ў яго даследаваннях анатоміі і жыццёвага цыклу марскіх беспазваночных. На пасяджэннях таварыства, у сакавіку 1827, Дарвін прадстаўляе кароткія паведамленні аб сваіх першых адкрыццях, якія мянялі яго погляд на звыклыя рэчы.

Бацька Дарвіна, даведаўшыся, што сын закінуў навучанне медыцыне, быў раззлаваны і прапанаваў яму паступіць у каледж Хрыста Кембрыджскага ўніверсітэта і атрымаць сан святара Англіканскай царквы.

У 1831 годзе, пасля заканчэння ўніверсітэта, Дарвін у якасці натураліста адправіўся ў кругасветнае падарожжа на экспедыцыйным судне каралеўскага флоту «Бігль», адкуль вярнуўся ў Англію толькі 2 кастрычніка 1836 года. Падарожжа працягвалася амаль пяць гадоў. Вялікую частку часу Дарвін праводзіць на беразе, вывучаючы геалогію і збіраючы калекцыі па натуральнай гісторыі, у той час як «Бігль» пад кіраўніцтвам Фіцроя ажыццяўляў гідраграфічную і картаграфічную здымку ўзбярэжжа.

Эма Дарвін (у дзявоцтве Уэджвуд), жонка Дарвіна
У 1838—1841 гг. Дарвін быў сакратаром Лонданскага геалагічнага таварыства. У 1839 ажаніўся, а ў 1842-м сямейная пара пераехала з Лондана ў Даўн (графства Кент), дзе стала жыць пастаянна. Тут Дарвін вёў адасобленае і мернае жыццё вучонага і пісьменніка.

## Навуковая праца Дарвіна

Дарвін праявіў цікавасць да гісторыі прыроды падчас навучання медыцыне ва Універсітэце Эдынбурга, потым тэалогіі ў Кембрыджы. Пяцігадовае падарожжа (1831—1836) на караблі «Бігль» дало матэрыялы для навуковых прац «Дзённік пошукаў» (1833), «Будова і размеркаванне каралавых рыфаў» (1842), «Геалагічныя назіранні над вулканічнымі астравамі» (1844), «Геалагічныя назіранні над Паўднёвай Амерыкай» (1846).

Гэтыя працы прынеслі яму славу заснавальніка сучаснай геалогіі. У выніку назіранняў зрабіў вывад, што сучасныя формы жыцця з’яўляюцца вынікам працяглага гістарычнага развіцця арганізмаў ад адной або некалькіх прасцейшых форм. Асноўны змест свайго эвалюцыйнага вучэння ён выклаў у фундаментальных працах «Паходжанне відаў шляхам натуральнага адбору, ці Захаванне спрыяльных парод у барацьбе за жыццё» (1859), «Змяненне свойскіх жывёл і культурных раслін» (1868), «Паходжанне чалавека і палавы адбор» (1871). Прааналізаваўшы праблемы штучнага адбору, з’яў зменлівасці і спадчыннасці, паходжання чалавека ад жывёльных продкаў, абгрунтаваў тэорыю палавога адбору як адну з форм натуральнага адбору.

Яго вучэнне стала выдатным адкрыццём XIX ст. Тэорыя Дарвіна, захоўваючы сваё агульнаметадалагічнае і светапогляднае значэнне, сёння развіваецца і мадыфікуецца пад уплывам фактычнага і тэарэтычнага матэрыялу генетыкі (малекулярнай і папуляцыйнай), біякібернетыкі і іншых дысцыплін.

## Ушанаванне памяці

У гонар Ч. Дарвіна названы востраў Дарвін, горад Дарвін.

## Гл. таксама

* Альфрэд Расэл Уолес
* Эразм Дарвін

## Бібліяграфія

* 1836: *A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. — BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.'* Архівавана 15 лютага 2006.
* 1839: *Journal and Remarks* (The Voyage of the Beagle)
* *Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle*: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, Edited and superintended by Charles Darwin: information on two of the volumes —

1840: *Part I. Fossil Mammalia*, by Richard Owen (Darwin’s introduction) Архівавана 15 лютага 2006.
1839: *Part II. Mammalia*, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges) Архівавана 15 лютага 2006.
* 1842: *The Structure and Distribution of Coral Reefs*
* 1844: *Geological Observations of Volcanic Islands* , (French version)
* 1846: *Geological Observations on South America*
* 1849: *Geology* from *A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty’s Navy: and adapted for travellers in general.*, John F.W. Herschel ed. Архівавана 15 лютага 2006.
* 1851: *A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.* Архівавана 15 лютага 2006.
* 1851: *A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain* Архівавана 12 лютага 2006.
* 1854: *A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.* Архівавана 15 лютага 2006.
* 1854: *A Monograph on the Fossil Balanid? and Verrucid?? of Great Britain* Архівавана 15 лютага 2006.
* 1858: *On the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection*
* 1859: *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*
* 1862: *On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects* Архівавана 15 лютага 2006.
* 1868: *Variation of Plants and Animals Under Domestication* (PDF format), Vol. 1, Vol. 2
* 1871: *The Descent of Man and Selection in Relation to Sex*
* 1872: *The Expression of Emotions in Man and Animals*
* 1875: *Movement and Habits of Climbing Plants*
* 1875: *Insectivorous Plants*
* 1876: *The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom*
* 1877: *The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species*
* 1879: «Preface and 'a preliminary notice'» in Ernst Krause’s *Erasmus Darwin* Архівавана 6 сакавіка 2005.
* 1880: *The Power of Movement in Plants*
* 1881: *The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms*
* 1887: *Autobiography of Charles Darwin* (Edited by his Son Francis Darwin)
* 1958: *Autobiography of Charles Darwin* (Barlow, unexpurgated)

## Крыніцы

## Літаратура

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* 1911 Encyclop?dia Britannica/Darwin, Charles Robert  (англ.)
* Anonymous (21 April 1882), Obituary: Death Of Chas. Darwin, *The New York Times*, Праверана 2008-10-30`{{citation}}`: Папярэджанні CS1: date і year (спасылка)
* Arrhenius, O. (October 1921), Influence of Soil Reaction on Earthworms, *Ecology*, vol. 2, no. 4, pp. 255–257, Праверана 2006-12-15
* Balfour, J. B. (11 May 1882), Obituary Notice of Charles Robert Darwin, *Transactions & Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh*, no. 14, pp. 284–298
* Bannister, Robert C. (1989), *Social Darwinism: Science and Myth in Anglo-American Social Thought.*, Philadelphia: Temple University Press, ISBN 0-87722-566-4
* Bowler, Peter J. [in англійская] (1989), *The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society*, Baltimore: Johns Hopkins University Press, ISBN 0-485-11375-9
* Browne, E. Janet [in англійская] (2002), *Charles Darwin: vol. 2 The Power of Place*, London: Jonathan Cape, ISBN 0-7126-6837-3
* Darwin, Charles (1842), Pencil Sketch of 1842, in Darwin, Francis (рэд.), *The foundations of The origin of species: Two essays written in 1842 and 1844.*, Cambridge University Press (апублікавана 1909)
* Darwin, Charles; Wallace, Alfred Russel (1858), *On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection*, Zoology 3, Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London, pp. 46–50
* Darwin, Charles (1859), *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life* (1st ed.), London: John Murray, Праверана 2008-10-24
* Darwin, Charles (1868), *The variation of animals and plants under domestication*, London: John Murray, Праверана 2008-11-01
* Darwin, Charles (1871), *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex* (1st ed.), London: John Murray, Праверана 2008-10-24
* Darwin, Charles (1872), *en:The Expression of the Emotions in Man and Animals*, London: John Murray, Праверана 2008-11-04
* Darwin, Charles (1958). Barlow, Nora (рэд.). *The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow*. London: Collins. Архівавана з арыгінала 16 August 2013. Праверана 28 September 2013.
* Desmond, Adrian J. (2004), Darwin, *Encyclopaedia Britannica* (DVD ed.)
* Desmond, Adrian; Moore, James (1991). *Darwin*. London: Michael Joseph, Penguin Group. ISBN 978-0-7181-3430-3.
* FitzRoy, Robert [in англійская] (1839), *Voyages of the Adventure and Beagle, Volume II*, London: Henry Colburn, Праверана 2008-11-04
* Freeman, R. B. (1977), *The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist*, Folkestone: Wm Dawson & Sons Ltd, Праверана 2008-11-04
* Hart, Michael [in англійская] (2000), *The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History*, New York: Citadel
* Keynes, Richard (2000). *Charles Darwin's zoology notes & specimen lists from H.M.S. Beagle*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46569-4. Архівавана з арыгінала 5 December 2008. Праверана 22 November 2008.
* Kotzin, Daniel (2004), *Point-Counterpoint: Social Darwinism*, Columbia American History Online, Архівавана з арыгінала 19 ліпеня 2011, Праверана 2008-11-22
* Lamoureux, Denis O. (March 2004), Theological Insights from Charles Darwin (PDF), *Perspectives on Science and Christian Faith*, vol. 56, no. 1, pp. 2–12, Праверана 2008-11-22
* Leff, David (2000), *About Charles Darwin*, Праверана 2008-11-22
* Leifchild (19 November 1859), Review of `Origin', *Athenaeum*, no. 1673, Праверана 2008-11-22`{{citation}}`: Папярэджанні CS1: date і year (спасылка)
* Lucas, J. R. (1979), Wilberforce and Huxley: A Legendary Encounter, *The Historical Journal*, vol. 22, no. 2, pp. 313–330, Архівавана з арыгінала 10 красавіка 2011, Праверана 2008-11-22 Архівавана 10 красавіка 2011.
* Miles, Sara Joan (2001), Charles Darwin and Asa Gray Discuss Teleology and Design, *Perspectives on Science and Christian Faith*, vol. 53, pp. 196–201, Праверана 2008-11-22
* Moore, James [in англійская] (2005), *Darwin — A 'Devil’s Chaplain'?* (PDF), American Public Media, Архівавана з арыгінала (PDF) 27 лютага 2008, Праверана 2008-11-22
* Moore, James [in англійская] (2006), *Evolution and Wonder - Understanding Charles Darwin*, Speaking of Faith (Radio Program), American Public Media, Архівавана з арыгінала 22 снежня 2008, Праверана 2008-11-22 Архівавана 22 снежня 2008.
* Owen, Richard [in англійская] (1840), Darwin, C. R. (рэд.), *Fossil Mammalia Part 1*, The zoology of the voyage of H.M.S. Beagle, London: Smith Elder and Co
* Paul, Diane B. (2003). Darwin, social Darwinism and eugenics. In Hodge, Jonathan and Radick, Gregory (рэд.). *The Cambridge Companion to Darwin*. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 214–239. ISBN 0-521-77730-5.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: editors list (спасылка)
* Smith, Charles H. (1999), *Alfred Russel Wallace on Spiritualism, Man, and Evolution: An Analytical Essay*, Архівавана з арыгінала 5 снежня 2008, Праверана 2008-12-07
* Sulloway, Frank J. (Spring 1982), Darwin and His Finches: The Evolution of a Legend (PDF), *Journal of the History of Biology*, vol. 15, no. 1, pp. 1–53, Праверана 2008-12-09
* Sweet, William (2004). *Herbert Spencer*. Internet Encyclopedia of Philosophy. Праверана 2006-12-15.
* Wilkins, John S. (1997), *Evolution and Philosophy: Does evolution make might right?*, TalkOrigins Archive, Праверана 2008-11-22
* Wilkins, John S. (2008), Darwin, in Tucker, Aviezer (рэд.), *A Companion to the Philosophy of History and Historiography*, Blackwell Companions to Philosophy, Chichester: Wiley-Blackwell, pp. 405–415, ISBN 1-4051-4908-6
* van Wyhe, John (27 March 2007), Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years?, *Notes and Records of the Royal Society*, **61**: 177–205, doi:10.1098/rsnr.2006.0171, Праверана 2008-02-07
* *Yates, Simon*. The Lady Hope Story: A Widespread Falsehood **(нявызн.)**.  TalkOrigins (2003). Праверана 15 снежня 2006.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чарлз Дарвін
* *Чарлз Дарвін* на «Радаводзе». Дрэва продкаў і нашчадкаў