Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эразм Дарвін

| Эразм Дарвін |
| --- |
| Erasmus Darwin |
|  |
| Дата нараджэння | 12 снежня 1731(1731-12-12)[…] |
| Месца нараджэння | * Elston Hall[d], Элстан[d], Ньюарк-энд-Шэрвуд[d], Нотынгемшыр, Нотынгемшыр, Англія, Каралеўства Вялікабрытанія
 |
| Дата смерці | 18 красавіка 1802(1802-04-18)[…] (70 гадоў) |
| Месца смерці | * Breadsall Priory[d], Брэдсал[d], Erewash[d], Дэрбішыр, Дэрбішыр, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Грамадзянства | * Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Бацька | Robert Darwin of Elston[d] |
| Маці | Elizabeth Hill[d] |
| Жонка | Mary Howard[d] і Elizabeth Colyear[d] |
| Дзеці | Charles Darwin[d], Robert Darwin[d], Francis Sacheverel Darwin[d], Erasmus Darwin[d], Elizabeth Darwin[d], William Alvey Darwin[d], Edward Darwin[d], Frances Anne Violetta Darwin[d], Emma Georgina Elizabeth Darwin[d], John Darwin[d], Henry Darwin[d], Harriet Darwin[d], Mary Parker[d] і Susanna Parker[d] |
| Род дзейнасці | урач, батанік, урач-пісьменнік, філосаф, энтамолаг, паэт, фізіёлаг, натураліст, пісьменнік, абаліцыяніст |
| Навуковая сфера | Біялогія, Паэзія |
| Месца працы | Каралеўскае геаграфічнае таварыства |
| Альма-матар | * Эдынбургскі ўніверсітэт
* каледж Святога Джона[d]
 |
| Член у | * Лонданскае каралеўскае таварыства
* Месяцовае таварыства
* Амерыканскае філасофскае таварыства
 |
| Узнагароды | член Лонданскага каралеўскага таварыства (1761) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Эразм Дарвін** (англ. *Erasmus Darwin*; 1731—1802) — англійскі натураліст, урач і паэт, дзядуля Чарльза Дарвіна.

## Гл. таксама

* Месяцавае таварыства

## Зноскі

## Літаратура

* Erasmus Darvin und seine Stellung in der Geschichte der Descendenz-Theorie mit seinern Lebens-und Charakterbilde von Ch. Darwin (Е. Krause)

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эразм Дарвін
# Жан-Батыст Ламарк

| Жан-Батыст Ламарк |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | 1 жніўня 1744(1744-08-01)[…] |
| Месца нараджэння | * Базантэн[d], рэгіён Пікардыя[d], Каралеўства Францыя
 |
| Дата смерці | 18 снежня 1829(1829-12-18)[…] (85 гадоў) |
| Месца смерці | * Парыж, Рэстаўрацыя Бурбонаў
 |
| Месца пахавання | * могілкі Манпарнас
 |
| Грамадзянства | * Францыя
 |
| Жонка | Marie Anne Rosalie Delaporte[d], Charlotte Reverdy[d] і Julie Mallet[d] |
| Дзеці | Auguste de Lamarck[d] |
| Род дзейнасці | батанік, заолаг, натураліст, выкладчык універсітэта, біёлаг, хімік, метэаролаг, палеантолаг, малаколаг, энцыклапедыст, пісьменнік, эвалюцыяніст, батанічны калекцыянер, навуковы калекцыянер, афіцэр |
| Навуковая сфера | заалогія, батаніка, геалогія, метэаралогія, біялогія, эвалюцыйная біялогія, evolutionary theory[d] і Q137342757? |
| Месца працы | * Нацыянальны музей натуральнай гісторыі
 |
| Член у | * Парыжскае філаматычнае таварыства[d]
* Французская акадэмія навук
* Баварская акадэмія навук
 |
| Узнагароды |  |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

| Сістэматык жывой прыроды |
| --- |
|
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (*бінарнай*) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем **«Lam.»**. **Спіс такіх таксонаў** на сайце IPNI

 |

**Жан Батыст П’ер Антуан дэ Манэ Ламарк** (*Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck*; 1 жніўня 1744 — 18 снежня 1829) — французскі вучоны-прыродазнавец, стваральнік цэласнай тэорыі развіцця жывога свету. Член Парыжскай АН (1783).

## Біяграфія

У 1772—1776 у Вышэйшай медыцынскай школе ў Парыжы.

Прафесар Музея прыродазнаўчай гісторыі.

## Навуковая дзейнасць

Аўтар навуковых прац па эвалюцыі жывога свету, распрацоўцы класіфікацыі і сістэматыкі раслін, палеанталогіі, зоапсіхалогіі.

Увёў падзел жывёл на пазваночных і беспазваночных, тэрмін «біялогія», апісаў шмат відаў выкапнёвых і сучасных арганізмаў.

Ламарк быў першым біёлагам, які паспрабаваў стварыць стройную і суцэльную тэорыю эвалюцыі жывога свету (Тэорыя Ламарка).

## Зноскі
# Джуліян Хакслі

| Джуліян Хакслі |
| --- |
| англ.: Julian Huxley |
|  Джуліян Хакслі ў Оксфардскім каледжы, 1920 г. |
| Дата нараджэння | 22 чэрвеня 1887(1887-06-22)[…] |
| Месца нараджэння | * Лондан, Англія, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі
 |
| Дата смерці | 14 лютага 1975(1975-02-14)[…] (87 гадоў) |
| Месца смерці | * Лондан, графства Вялікі Лондан, Вялікі Лондан, Англія, Вялікабрытанія
 |
| Месца пахавання | * Голдэрс-Грын[d]
 |
| Грамадзянства | * Вялікабрытанія
 |
| Бацька | Леанард Хасклі[d] |
| Маці | Julia Huxley[d] |
| Жонка | Juliette Huxley[d] |
| Дзеці | Anthony Huxley[d] і Francis Huxley[d] |
| Род дзейнасці | эвалюцыяніст, этолаг, пісьменнік, прафесар, філосаф, фізіёлаг, біёлаг, кінарэжысёр, батанічны калекцыянер, заолаг |
| Навуковая сфера | біялогія, Трансгуманізм, эвалюцыйная біялогія, эмбрыялогія і філасофія |
| Месца працы | * Універсітэт Райса
* Кінгс-каледж[d]
 |
| Альма-матар | * Бэйліял-каледж
* Ітанскі каледж
 |
| Вядомы як |
Адзін з аўтараў Сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі, першы генеральны дырэктар ЮНЕСКА, адзін з заснавальнікаў Сусветнага фонду дзікай прыроды. |
| Член у | * Лонданскае каралеўскае таварыства
* Венгерская акадэмія навук
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
 |
| Прэміі | кніжная прэмія Анісфілд-Вулф[d] (1937) Newdigate Prize[d] |
| Узнагароды | Медаль Дарвіна Медаль Дарвіна—Уолеса |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Джуліян Сорэл Хакслі** (англ.: Sir Julian Sorell Huxley; 22 чэрвеня 1887 — 14 лютага 1975) — англійскі біёлаг, эвалюцыяніст і гуманіст, палітык. Адзін са стваральнікаў сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі. Першы генеральны дырэктар ЮНЕСКА, таксама сыграў адну з асноўных роляў у стварэнні гэтай арганізацыі і Сусветнага фонду дзікай прыроды.

## Узнагароды

* Медаль Дарвіна

## Біяграфіі

1. Baker John R. 1978. Julian Huxley, scientist and world citizen, 1887—1975. UNESCO, Paris.
2. Clark, Ronald W. 1960. Sir Julian Huxley. Phoenix, London.
3. Clark, Ronald W. 1968. The Huxleys. Heinemann, London.
4. Dronamraju, Krishna R. 1993. If I am to be remembered: the life & work of Julian Huxley, with selected correspondence. World Scientific, Singapore.
5. Green, Jens-Peter 1981. Krise und Hoffnung, der Evolutionshumanismus Julian Huxleys. Carl Winter Universitatsverlag.
6. Huxley, Julian. 1970, 1973. Memories and Memories II. George Allen & Unwin, London.
7. Huxley, Juliette 1986. Leaves of the tulip tree. Murray, London [her autobiography includes much about Julian]
8. Keynes, Milo and Harrison, G. Ainsworth (eds) 1989. Evolutionary studies: a centenary celebration of the life of Julian Huxley. Proceeding of the 24th annual symposium of the Eugenics Society, London 1987. Macmillan, London.
9. Olby, Robert 2004. Huxley, Sir Julian Sorell (1887—1975). In Oxford Dictionary of National Biography. (2680 words)
10. Waters, C. Kenneth and Van Helden, Albert (eds) 1993. Julian Huxley: biologist and statesman of science. Rice University Press, Houston.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джуліян Хакслі
# Эўкарыёты

**Эўкарыёты** (*Eukaryota*) — надцарства жывых арганізмаў, клеткі якіх утрымліваюць марфалагічна аформленае ядро. Да эўкарыётаў адносяцца разнастайныя аднаклетачныя, каланіяльныя і шматклетачныя арганізмы, у т.л. расліны, жывёлы і грыбы.

## Апісанне

Клетачнае ядро аформленае, аддзеленае ад цытаплазмы ядзернай абалонкай і мае храмасомы, якія складаюцца з ДНК і бялкоў (гістонаў і інш.). У цытаплазме ёсць эндаплазматычная мембранная сітэма, сеткавы апарат Гольджы, мітахондрыі, пластыды і некаторыя іншыя арганоіды. Жгуцікі і раснічкі складанай будовы, утвораны з 9 перыферычных парных (або трайных) і 2 цэнтральных адзіночных трубчастых фібрыл.

## Асаблівасці біялогіі

Эўкарыёты не могуць фіксаваць атмасферны азот. Аэробы або (рэдка) другасныя анаэробы.

Большасці характэрны тыповы полавы працэс, у выніку якога зліваюцца ядры 2 клетак, а пасля адбываецца рэдукцыйнае дзяленне аплодненай клеткі.

## Класіфікацыя

Надцарства Эўкарыёты ўключае чатыры царствы:

* Пратысты
* Грыбы
* Расліны
* Жывёлы

## Гл. таксама

* Пракарыёты
* Будова клетак эўкарыёт

## Зноскі

## Літаратура

* *Сцефановіч А. І.* Эўкарыёты // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с., іл. — 10 000 экз.
# Прыёны

**Прыёны** (ад англ.: proteinaceous infectious particles — бялковыя заразныя) — асаблівыя бялкі, якія выклікаюць пашкоджанне нервовай сістэмы чалавека і жывёл з развіццём губчастага перараджэння галаўнога мозга; выклікаюць павольныя інфекцыі.

Апісаны С. Прузінерам.

Маюць форму бялковых фібрыл даўжынёй 50—500 нм.

*Асаблівасць прыёнаў* (як узбуджальнікаў хвароб) — адсутнасць у іх структуры нуклеінавых кіслот, устойлівасць да кіпячэння, дзеяння пары спірту (70 °С), яны інертныя да рэчываў, якія разбураюць нуклеінавыя кіслоты. Аднак прыёны адчувальны да дзеяння рэчываў, што інактывуюць бялкі.

## Гл. таксама

* Прыёнавыя хваробы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 125. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

## Спасылкі

* ПРИОН // Энцыклапедыя Кругасвет  (руск.)
* Прион (prion)  (руск.) // ХиМиК.ру
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Прыёны
# Бясклетачныя

| Група |
| --- |
|  Мімівірус |
| Назва |
|
Бясклетачныя |
| Статус назвы |
|
не вызначаны |
| Лацінская назва |
| *Acytota* |
| Бацькоўскі таксон |
|
Наддамен Біёта (*Biota*) |
| Прадстаўнікі |
| Вірусы, віроіды, прыёны і інш. |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Выявы на Вікісховішчы |

 |

**Бясклетачныя**, або **Няклетачныя** (лац.: Acellularia, Acytota, Aphanobionta) — сукупнасць жывых арганізмаў, якія не маюць клетачнай структуры.

«Бясклетачныя» часта ўжываюць як сінонім вірусаў. Тэрмін увайшоў ва ўжыванне пасля адкрыцця ў 2003 годзе мімівіруса, самага складанага з вядомых на той момант вірусаў, які, магчыма, эвалюцыянаваў з клетачнай формы жыцця.

Апроч вірусаў, да бясклетачных часам адносяць віроіды, а таксама інфекцыйныя агенты, якія не маюць уласнага геному, зашыфраванага ў ДНК ці РНК (напрыклад, прыёны).
# Эрнст Генрых Гекель

| Эрнст Генрых Гекель |
| --- |
| ням.: Ernst Heinrich Philipp August Haeckel |
|  |
| Дата нараджэння | 16 лютага 1834(1834-02-16)[…] |
| Месца нараджэння | * Патсдам, правінцыя Брандэнбург, Каралеўства Прусія
 |
| Дата смерці | 9 жніўня 1919(1919-08-09)[…] (85 гадоў) |
| Месца смерці | * Ена, Free State of Saxe-Weimar-Eisenach[d], Веймарская рэспубліка
 |
| Грамадзянства | * Германская імперыя
* Веймарская рэспубліка
* Каралеўства Прусія
 |
| Бацька | Carl Haeckel[d] |
| Жонка | Anna Sethe[d] і Agnes Huschke[d] |
| Дзеці | Walter Haeckel[d] і Elisabeth Haeckel[d] |
| Род дзейнасці | біёлаг, урач, заолаг, філосаф, натураліст, эколаг, арнітолаг, выкладчык універсітэта, іхтыолаг, батанік, падарожнік-даследчык, фатограф, пісьменнік, батанічны калекцыянер, рысавальшчык |
| Навуковая сфера | common descent[d] |
| Месца працы | * Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера
 |
| Навуковая ступень | доктарская ступень[d] |
| Альма-матар | * Універсітэт Фрыдрыха-Вільгельма
* Берлінскі ўніверсітэт
 |
| Навуковы кіраўнік | Іаган Петэр Мюлер |
| Вядомыя вучні | Оскар Гертвіг, Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай і Heinrich Höhr[d] |
| Член у | * Леапальдзіна
* Шведская каралеўская акадэмія навук
* Заалагічнае таварыства Лондана[d]
* Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі
* Баварская акадэмія навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Турынская акадэмія навук[d]
* Deutscher Monistenbund[d]
 |
| Узнагароды | медаль Дарвіна[d] (1900) медаль Катэніуса[d] (1864) Darwin–Wallace Medal[d] (1908) медаль Лінея (1894) Bressa Prize[d] (1895) Swammerdam Medal[d] (1890) |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Эрнст Генрых Гекель** (ням. *Ernst Heinrich Philipp August Haeckel*; 16 лютага 1834 — 9 жніўня 1919) — нямецкі біёлаг-эвалюцыяніст. Прыхільнік і паслядоўнік вучэння Ч. Дарвіна. Прапанаваў тэорыю паходжання шматклетачных жывёл. Аўтар тэрміна «экалогія».

Вучыўся ва ўніверсітэтах Берліна і Вюрцбурга. У 1861—1909 прафесар Енскага ўніверсітэта.

Навуковыя працы па агульнай марфалогіі, антрапагеніі, гісторыі развіцця чалавека. Сфармуляваў тэорыю гастрэі: паходжанне шматклетачных жывёл ад гіпатэтычнага продка, які нагадваў двухслаёвы зародак — гаструлу. Прапанаваў першае «радаслоўнае дрэва» жывёльнага свету, сфармуляваў біягенетычны закон. Прадказаў дыскрэтнасць генаў, іх лакалізацыю ў храмасомах і ролю ў антагенезе.

У 1894 годзе быў узнагароджаны медалём Лінея.

## Зноскі

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
# Роберт Уітэкер

| Роберт Уітэкер |
| --- |
| англ.: Robert Whittaker |
| Дата нараджэння | 27 снежня 1920(1920-12-27) |
| Месца нараджэння | * Уічыта, акруга Седжуік, Канзас, ЗША
 |
| Дата смерці | 20 кастрычніка 1980(1980-10-20) (59 гадоў) |
| Месца смерці | * Ітака, Томпкінс[d], штат Нью-Ёрк, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Род дзейнасці | батанік, эколаг, выкладчык універсітэта, кліматолаг |
| Навуковая сфера | экалогія, геабатаніка, экалогія раслін[d] і systematic botany[d] |
| Месца працы | * Карнельскі ўніверсітэт
 |
| Альма-матар | * Ілінойскі ўніверсітэт ва Урбане і Шампейне
 |
| Член у | * Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
 |
| Узнагароды | Eminent Ecologist Award[d] (1981) George Mercer Award[d] (1967) |

| Сістэматык жывой прыроды |
| --- |
|
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (*бінарнай*) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем **«Whittaker»**. **Спіс такіх таксонаў** на сайце IPNI

 |

**Роберт Хардынг Уітэкер** (англ.: Robert Harding Whittaker; 27 снежня 1920 — 20 кастрычніка 1980) — амерыканскі навуковец-эколаг і фітацэнолаг, адзін з найбольш вядомых эколагаў у свеце.

## Біяграфія

Займаўся пытаннямі класіфікацыі і ардынацыі раслінных супольнасцяў. Адстойваў пазіцыі прыхільнікаў кантынуальнасці расліннага покрыва, стаўшы адным з лідараў гэтага кірунку ў ЗША. Першым абгрунтаваў падзел арганізмаў на пяць царстваў — пракарыёты, працісты, грыбы, расліны, жывёліны. Аспрэчваў тэорыю монаклімакса, лічыў, што клімакс з'яўляецца мазаічным (яго канцэпцыя найбольш блізкая да тэорыі поліклімакса).

## Зноскі

## Літаратура

* *Розенберг Г. С.* 90-летию со дня рождения и 30-летию со дня смерти Роберта Уиттекера (Robert Harding Whittaker; 27.12.1920 — 20.10.1980) // *Фиторазнообразие Восточной Европы* : журнал. — 2010. — № 8. — С. 205—224. — ISSN 2072-8816. Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2015.
# Пракарыёты

**Пракарыёты** (*Procaryota*) — надцарства жывых арганізмаў, у клетках якіх адсутнічае аформленае ядро. У асноўным мікраскапічныя, аднаклетачныя ці каланіяльныя арганізмы.

Надцарства Пракарыёты ўключае два царствы:

* Бактэрыі
* Археі

## Гл. таксама

* Эўкарыёты
* Будова клетак пракарыёт

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пракарыёты
# Прасцейшыя

|  |
| --- |
| Прасцейшыя |
|
*Leishmania donovani* у клетцы касцявога мозга |
| Навуковая класіфікацыя |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Пратысты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | **Прасцейшыя** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Protozoa R.Owen, 1858 |
| Даччыныя таксоны |
| * Euglenozoa
* Excavata
* Sarcomastigota
	+ Amoebozoa
	+ Choanozoa
	+ Microsporidia
	+ Sulcozoa
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 630577 |
| EOL   | 4651 |
| MB   | 99001 |
| FW   | 71297 |

 |

 |

**Прасцейшыя** (*Protozoa*) — царства жывых арганізмаў групы эўкарыёт (паводле іншых класіфікацый належаць да царства пратыстаў). Разглядаюцца як зыходны этап у эвалюцыі шматклетачных жывёл.

## Апісанне

Вядома некалькі дзясяткаў тысяч відаў. Падзяляюца на 5 (па іншых класіфікацыях да 9) тыпаў:

* саркамастыгафоры
* апікомплексы
* міксаспарыдыі
* мікраспарыдыі
* інфузорыі

Пашыраны ўсюды. Жывуць у марскіх і прэсных водах, у глебе, многія — паразіты, узбуджальнікі хвароб чалавека і жывёл. На Беларусі найбольш трапляюцца жгуцікавыя, саркодавыя, інфузорыі, мікраспарыдыі, міксаспарыдыі, сярод выкапнёвых — прамянёвікі і фарамініферы.

Памеры пераважна мікраскапічныя (0,002—0,15 мм), у некаторых буйнейшыя (да 2 см). Адасобленыя або каланіяльныя арганізмы. Форма зменлівая (амёбы), шарападобная (прамянёвікі), прадаўгаватая (інфузорыі). Вонкавы слой цытаплазмы ўтварае пелікулу, у караняножак — ракавіна. Маюць адно або некалькі ядраў аднолькавай (апаліны) або рознай (большасць інфузорый) будовы. У цытаплазме размешчаны скарачальныя, стрававальныя, выдзяляльныя вакуолі, фібрылярныя ўтварэнні і інш. арганелы, якія выконваюць пэўныя функцыі. Рухаюцца з дапамогай псеўдаподый, жгуцікаў, раснічак. Здольныя да фотасінтэзу або жывяцца гатовымі арганічнымі рэчывамі, многія — драпежнікі. Размнажэнне бясполае (дзяленне, пачкаванне) або палавое (кан’югацыя, капуляцыя). Многія прасцейшыя пры чаргаванні форм размнажэння маюць складаныя жыццёвыя цыклы (асабліва спаравікі). У неспрыяльных умовах утвараюць цысты.

З'яўляюцца кормам для заабентасу, зоапланктону, малявак рыб і інш. Некаторыя паразітычныя прасцейшыя выкарыстоўваюцца для барацьбы з насякомымі — шкоднікамі сельскагаспадарчых і лясных раслін. Амёбы, інфузорыі і іншыя шырока выкарыстоўваюцца ў біяфізічных, генетычных, цыталагічных і іншых даследаваннях. Прасцейшыя — важная састаўная частка кругавароту рэчываў у біясферы, удзельнічаюць у ачыстцы забруджаных вод, фарміраванні донных адкладаў.

Навука, якая вывучае прасцейшых, называецца протазаалогія.

## Гл. таксама

* Таксаплазма

## Зноскі

## Літаратура

* Прасцейшыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13). С. 21—22.
* Серавин Л.Н. Простейшие... Что это такое? М., Л., 1984.
* Жизнь животных. Т. 1. 2-е изд. М., 1987.
* Xадорн Э., Винер Р. Общая зоология: Пер. с нем. М., 1989.
# Храмісты

| Поліфілетычная група |
| --- |
|  |
| Назва |
|
Храмісты |
| Статус назвы |
|
не вызначаны |
| Лацінская назва |
| *Chromista* |
| Бацькоўскі таксон |
|
Дамен Эўкарыёты |
| Прадстаўнікі |
|
не азначаны |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Выявы на Вікісховішчы |

 |

**Храмісты** (*Chromista*) — поліфілетычная група, адно з царстваў у сістэме Томаса Кавалір-Сміта, прапанаванай ў 1981 годзе; раней храмісты лічыліся падцарствам пратыстаў.

Гэта арганізмы, клеткі якіх складаюцца з двух эукарыятычных клетак, адна з якіх знаходзіцца ўсярэдзіне іншай і ўключае хларапласту, а таксама эвалюцыйныя нашчадкі такіх арганізмаў, падобныя да іх, але страцілі ўнутраны эукарыятычны сімбіёнт. Да гэтых арганізмаў адносяцца некаторыя водарасці (гетэраконтныя), апаліны (буйныя аднаклетачныя істоты са жгуткамі, што жывуць у клаацы жабы), а таксама некаторыя арганізмы, якія раней лічыліся грыбамі.

Храмісты дзеляцца на 3 групы:

* Гетэракантафітавыя водарасці (*Heterokontophyta*), якія ўключаюць у сябе: ааміцэты, дыятомавыя водарасці і інш.
* Гаптафітавыя водарасці (*Haptophyta*)
* Крыптафітавыя водарасці (*Cryptophyta*)
# Штам

Калоніі штаму бактэрый Yersinia на паверхні агар-агару
**Штам** (ад ням.: Stamm, літаральна — «ствол», «род») — чыстая культура вірусаў, бактэрый, іншых мікраарганізмаў або культура клетак, ізаляваная ў пэўны час і ў пэўным месцы. Паколькі многія мікраарганізмы размножваюцца бінарным дзяленнем (простае дзяленне клеткі, уласцівае бактэрыям) або мітозам (эўкарыятычныя мікраарганізмы, такія, як грыбы, водарасці), без удзелу палавога працэсу, па сутнасці, віды ў такіх мікраарганізмаў складаюцца з кланальных ліній, генетычна і марфалагічна ідэнтычных зыходнай клетцы. Штам не з’яўляецца таксанамічнай катэгорыяй, ніжэйшым таксонам ва ўсіх арганізмаў з’яўляецца від, адзін і той жа штам не можа быць вылучаны другі раз з той самай крыніцы ў іншы час.

Аднясенне мікраарганізма да вызначанага віду адбываецца на аснове досыць шырокіх прыкмет, такіх як тып нуклеінавай кіслаты і будова капсіда у вірусаў; здольнасці расці на пэўных вуглевадародах і тып выдзеленых прадуктаў абмену рэчываў, а таксама кансерватыўных паслядоўнасцях геному ў бактэрый. Унутры віду існуюць варыяцыі адносна памеру і формы бляшак (негатыўныя «калоніі» віруса) або калоній мікраарганізма, ўзроўню прадукцыі ферментаў, наяўнасці плазмід, вірулентнасці і т. п.

У свеце не існуе агульнапрызнанай наменклатуры назвы штамаў, і выкарыстоўваюцца назвы дастаткова адвольныя. Як правіла, яны складаюцца з асобных літар і лічбаў, якія запісваюцца пасля відавай назвы. Напрыклад, адзін з самых вядомых штамаў кішачнай палачкі (*Escherichia coli*) — *E. coli* K-12.

## Зноскі

## Літаратура

* Современная микробиология. Прокариоты. Том 1. Под редакцией Й. Ленгелера, Г. Древса, Г. Шлегеля. — М.: Мир., 2005. — 656 с. — ISBN 5-03-003707-1, 5-03-003706-1, 3-13-108411-1
# Мікалогія

Мікалогія
**Мікалогія** (ад стар.-грэч.: μύκης — грыб) — раздзел біялогіі, навука, якая вывучае грыбы. Вывучае марфалагічныя, біялагічныя, фізіялагаічныя, біяхімічныя, экалагічныя асаблівасці грыбоў, іх геаграфію, сістэматыку, філагенію, значэнне ў жыцці чалавека.

Мікалогія можа быць *агульнай, воднай, глебавай, фітапаталагічнайй, медыцынскай, ветэрынарнай, тэхнічнай* і інш.

Цесна звязана з фітапаталогіяй, ліхеналогіяй, мікрабіялогіяй. Мае важнае значэнне для медыцыны, ветэрынарыі, сельскай гаспадаркі, мікрабіялагічнай, харчовай прамысловасці і інш.

## Гісторыя

Да сярэдзіны XIX стагоддзя характэрны апісанне і спробы класіфікацыі грыбоў, пераважна макраскапічных (Н. А. Вейнман, К. Клузіус, Х. Персан, Э. М. Фрыс і інш.). У другой палове XIX стагоддзя, з пачаткам вывучэння патагенных грыбоў, мікалогія вылучылася ў самастойную навуку (А. дэ Бары, М. С. Варонін, О. Брэфельд, Л. Р. Цюлан, Ш. Цюлан і інш.). З канца XIX стагоддзя развіваюцца фізіялогія і біяхімія грыбоў, эксперыментальныя метады даследаванняў (А. А. Ячэўскі, Г. А. Клебс, Л. І. Курсанаў, М. А. Навумаў, В. Г. Траншэль і інш.).

## Выбітныя навукоўцы

* Іаган Готліб Гледзіч

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 352. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).