# Сістэма прыроды

Тытульны ліст дзясятага выдання *Systema Naturae* (1758)
**«Сістэма прыроды»** (лац.: Systema naturae) — адно з найбольш вядомых твораў шведскага ўрача і натураліста Карла Лінея. Гэта кніга лічыцца асноватворным сачыненнем у традыцыі навуковай біялагічнай сістэматыкі. Першае выданне выйшла ў 1735 годзе ў Лейдэне. Пры жыцці Лінея кніга вытрымала трынаццаць перавыданняў у розных краінах (трынаццатае — венскае — выйшла ў 1767 годзе); для сучаснай сістэматычнай практыкі найбольш важным з'яўляецца дзясятае выданне, апублікаванае ў Стакгольме ў 1758 годзе: яно прынята за зыходны пункт заалагічнай наменклатуры.

## Назва кнігі

Поўная назва кнігі была значна даўжэйшай і змянялася з часам.

Так, першае выданне звалася *Systema naturae sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species* («Сістэма прыроды, або тры царствы прыроды, сістэматычна размешчаныя па класах, атрадах, родах і відах»), а дзясятае — *Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis* («Сістэма прыроды па трох царствах прыроды, паводле класаў, атрадаў, родаў, відаў, з характарыстыкамі, дыферэнцыямі, сінонімамі і месцапражываннямі»; пад характарыстыкамі тут маюцца на ўвазе характарыстыкі родаў, а пад дыферэнцыямі — так званыя краявідныя адрозненні, а менавіта кароткія дыягнастычныя фразы, якія дадаваліся да імя роду для ўтварэння імя віду).

## Змест

Стар. 105 *Systema Naturae* выданні 1767 г. Звярніце ўвагу на *nomina trivialia* (*Monoceros* і *Mysticetus*), змешчаныя злева ад апісання відаў кітоў
Пры выкладзе сістэмы жывёл Ліней абапіраўся на арыгінальную класіфікацыю з шасці класаў: чацвераногія (пазней пераназваны ім у млекакормячых), птушкі, рэптыліі, рыбы, казуркі і чарвякі.

Першым сярод жывёл паказаны чалавек, аднесены Лінеем да класа *Mammalia* (млекакормячых), атраду *Primates* (князёў, ці прыматаў), роду *Homo* з іранічным краявідным адрозненнем *nosce te ipsum* (спазнай сябе сам). Акрамя віду *Homo sapiens* Ліней адрозніваў яшчэ некалькі відаў роду чалавек (пазней, калі апісаныя ім віды сталі вядомы лепш, высветлілася, што гэтыя апісанні заснаваны на адрывістых даных пра буйных прыматаў і легендах пра паўфантастычныя плямёны туземцаў), а ў межах *Homo sapiens* некалькі разнавіднасцяў.

Расліны былі размешчаны паводле прапанаванай Лінеем штучнай сістэмы, заснаванай на размяшчэнні, будове і колькасці тычачак і песцікаў.

Мінералы былі размешчаны па арыгінальнай сістэме, якая ўключала, як і ў жывёл з раслінамі, класы, парадкі (атрады) і роды, а таксама віды, хоць Ліней і сумняваўся ў наяўнасці такіх у мінералаў.

## Значэнне кнігі

«Сістэма прыроды» згуляла вырашальную ролю ў распаўсюджанні шэрагу практык, характэрных для навуковай сістэматыкі. У першую чаргу гэта тычыцца так званага *сістэматычнага метаду*, паводле якога кожная жывёла, расліна ці мінерал атрымлівалі характарыстыку пры дапамозе сістэмы іерархічна ўкладзеных адна ў адну катэгорый царствы, атрада, роду і віду. Групы кожнага з узроўняў (рангаў) іерархіі характарызаваліся пэўнымі асаблівасцямі, якія распаўсюджваліся на ўсе падпарадкаваныя ім групы. Найбольш падрабязнымі былі характарыстыкі родаў. У часы Лінея лічылася, што кожны пісьменны ўрач павінен ведаць роды жывёл, раслін і мінералаў і памятаць іх характарыстыкі, пасля чаго яму не складзе праблем, скарыстаўшыся сістэмай, знайсці патрэбны род і пры дапамозе краявіднага адрознення (*differentia specifica*) усталяваць, з якім менавіта відам ён мае справу.

Другім важным новаўвядзеннем былі *nomina trivialia*, з якіх развіліся ўжывальныя дагэтуль біномныя назвы.

## Выданні

* Першае выданне:
*Systema naturae sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species.* Lugduni Batavorum [Leyden]: apud Theodorum Haak. 1735.
Djvu-файл (2 Mb) у Матэрыялах А. Шыпунова на Батанічным серверы Маскоўскага ўніверсітэта
* Дзясятае выданне:

*Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classses, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis.* Editio decima, reformata. Holmiæ [Stockholm]: impensis direct. Laurentii Salvii. 1758. [4] Bl., S. 6-823.
## Гл. таксама

* *Philosophia botanica*
* *Species plantarum*
* Hymenoptera у 10-м выданні Сістэмы прыроды

## Спасылкі

* *Caroli Linnaei Systema naturae: Regnum animale* on Google Books