Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Раніца

Ранішні туман
Раніца ў даліне
**Раніца** — пачатак, першая палова дня ад усходу сонца (світання) да поўдня. У кожнай геаграфічнай зоне, кліматычным поясе і ў кожны сезон раніца характарызуецца пэўным наборам параметраў. Раніцай людзі прачынаюцца і адпраўляюцца працаваць, што стварае своеасаблівы каларыт.

## Раніца ў мастацтве

* Раніца ў гарах
# Пара года

Вясна
 Лета
 Восень
 Зіма
**Пара́ года**, **сезон** — частка года, якая адрозніваецца зменамі ў надвор'і, экалогіі і працягласці светлага часу сутак. Дзяленне года на перыяды абумоўлена рухам Сонца па нябеснай сферы і выкліканымі ім змяненнямі ў прыродзе.

Сезоны і месяцы| Сезон | Даты | **Месяц** |
| --- | --- | --- |
| Вясна | 1 сакавіка - 31 траўня | Сакавік |
| Красавік |
| Травень |
| Лета | 1 чэрвеня - 31 жніўня | Чэрвень |
| Ліпень |
| Жнівень |
| Восень | 1 верасня - 30 лістапада | Верасень |
| Кастрычнік |
| Лістапад |
| Зіма | 1 снежня - 28 лютага | Снежань |
| Студзень |
| Люты |
# Фазы Месяца

Фазы Месяца
Паўмесяц над Зямлёй
**Фазы Месяца** — станы асвятлення Месяца Сонцам, якія перыядычна змяняюцца.

## Прырода фаз

Змена фазы Месяца абумоўлена зменамі ва ўмовах асвятлення Сонцам цёмнага шара Месяца пры яго руху па арбіце. Са змяненнем узаемнага размяшчэння Зямлі, Месяца і Сонца тэрмінатар (мяжа паміж асветленай і неасветленай часткамі дыска Месяца) перамяшчаецца, што і выклікае змяненне абрысаў бачнай часткі Месяца.

## Змены бачнай формы Месяца

Паколькі Месяц — сферычнае цела, пры яго частковым асвятленні збоку ўзнікае «серп». Асветлены бок месяца заўсёды паказвае ў бок Сонца, нават калі яно схавана за гарызонтам.

Працягласць поўнай змены фаз Месяца (так званы сінадычны месяц) непастаянная з-за эліптычнасці месяцавай арбіты, і вар'іруецца ад 29,25 да 29,83 зямных сонечных сутак. Сярэдні сінадычны месяц складае 29,5305882 сутак (29 сутак 12 гадзін 44 хвіліны 2,82 секунды).

У фазах Месяца, блізкіх да маладзіка (у пачатку першай квадры і ў канцы апошняй квадры), пры вельмі вузкім сярпе, неасветленая частка ўтварае т. зв. попельнае святло Месяца — бачнае свячэнне неасветленай прамым сонечным святлом паверхні характэрнага попельнага колеру.

Месяц па сваім шляху вакол Зямлі асвятляецца Сонцам, ён сам не свеціцца.
1, 2 – маладзік, 3 – першая квадра, 4 – прыбываючы месяц, 5 – поўня, 6 – сход/убываючы месяц, 7 – апошняя квадра, 8 – ветах/старык.
Фазы Месяца
## Цікавыя факты

Звычайна, на кожны каляндарны месяц выпадае па адным поўніку, але паколькі фазы Месяца змяняюцца трохі хутчэй, чым 12 раз у годзе, часам здараецца і другая поўня за месяц, т. зв. блакітны месяц.

У снежні 2009 года шэраг СМІ паведаміў, што група аналітыкаў інвестыцыйнага банка «Macquarie Securities» (Аўстралія) на аснове ўласнага даследавання прыйшла да высновы аб уплыве месяцавых фаз на дынаміку індэксаў сусветных фінансавых рынкаў .

Таксама прадстаўнікі брытанскай паліцыі заявілі пра сувязь месяцавых фаз з узроўнем гвалту.

Антычны медык Гален звязваў боль, якую адчуваюць жанчыны падчас перадменструальнага сіндрому з фазамі Месяца.

## Фазы Месяца ва Унікодзе

Выкарыстоўваюцца сімвалы ад U+1F311 да U+1F318:

🌑 🌒 🌓 🌔 🌕 🌖 🌗 🌘
## Зноскі

## Спасылкі

* месяцавы каляндар з месяцам, фазы росту, наладв і месяцавае зацьменне для больш за 1200 гарадоў свету  (англ.)
* Календарь фаз Луны  (руск.)
* Калькулятор фаз Луны  (руск.)
# Яўрэйскі каляндар

| Каляндар |
| --- |
| Звесткі аб календары |
| Тып календара |
Сонечны, Месяцавы, Месяцава-сонечны |
| Каляндарная эра |  | Устаўка высакосных |  |
|

---

 |
| Іншыя календары |
| Армеліна · Армянскі: паганскі, хрысціянскі · Асірыйскі · Ацтэкскі · Бахаі · Бенгальскі · Будысцкі · Вавілонскі · Візантыйскі · В'етнамскі · Гільбурда · Галацэнскі · Грыгарыянскі · Грузінскі · Старажытнагрэчаскі · Старажытнаегіпецкі · Старажытнаіндыйскі · Старажытнакітайскі · Старажытнаперсідскі · Старажытнаславянскі · Зараастрыйскі · Індыйскі · Інкі · Іранскі · Ірландскі · Ісламскі · Кітайскі · Конта · Копцкі · Малайскі · Мая · Непальскі · Новаюліянскі · Рымскі · Сіметрычны · Савецкі · Стабільны · Тамільскі · Тайскі: месяцавы, сонечны · Тыбецкі · Трохсезонны · Туркменскі · Французскі · Ханаанейскі · Хараппскі · Чучхэ · Шведскі · Шумерскі · Эфіопскі · Юліянскі · Яванскі · Японскі · Яўрэйскі |

**Яўрэйскі каляндар** — штогадовы каляндар яўрэяў, афіцыйны каляндар у Ізраілі (разам з грыгарыянскім). Па гэтым календары святкуюць яўрэйскія святы, чытаюць адпаведныя часткі Торы ў сінагогах, адзначаюць дні нараджэння і дні памяці памерлых сваякоў, прастаўляюць даты на афіцыйных і камерцыйных дакументах.

Яўрэйскі каляндар ўяўляе рэлігійную і грамадзянскую сістэму датавання, заснаваную на месяцавых і сонечных цыклах. У календары, які выкарыстоўваецца сёння, дзень лічыцца ад заходу да заходу сонца, тыдзень уключае 7 дзён, месяц мае 29 або 30 дзён, і год мае 12 месяцавых месяцаў плюс прыблізна 11 дзён (або 353, 354, ці 355 дзён). Месяцы пачынаюцца толькі ў маладзік, як і Яўрэйскі Новы год. Яўрэйскі Вялікдзень — заўсёды ў поўню ў пачатку вясны.

Для таго каб прывесці каляндар у адпаведнасці з гадавым сонечным цыклам, трынаццаты месяц з 30 дзён дадаецца ў 3, 6, 8, 11, 14, 17, і 19 гады 19-гадовага цыкла. Таму высакосны год можа мець ад 383 да 385 дзён. Яўрэйскі каляндар, які выкарыстоўваецца сёння, быў прыняты прыкладна ў 4 ст. Ён грунтуецца на біблейскіх вылічэннях, які вызначаюць стварэнне свету ў 3761 да н. э.

## Месяцы яўрэйскага календара

| Месяц (у дужках — старая назва, якая ўжыв. у Ветхім завеце) | Колькасць дзён |
| --- | --- |
| Нісан (Авіў) | 30 |
| Іяр (Зіў) | 29 |
| Сіван | 30 |
| Тамуз | 29 |
| Аў | 30 |
| Элул | 29 |
| Тышрэй (Эйтанім) | 30 |
| Хешван (Мархешван, Буль) | 29 або 30 |
| Кіслеў (Хіслеў) | 29 або 30 |
| Тэвет | 29 |
| Шват | 30 |
| Адар | 29 |
| Адар бет | 29 |

## Літаратура

* *Britannica*. Настольная энциклопедия в 2-х т. Т. 1. — Москва, 2006.
# Камп’ютар

Выгляд сучаснага персанальнага камп’ютара.
**Камп’ю́тар** (англ.: computer) — машына, якая апрацоўвае даныя згодна са спісам інструкцый.

Сучасны камп’ютар складаецца з абсталявання, якое прадстаўляе фізічныя часткі камп’ютара (працэсар, клавіятура, манітор і г. д.), і праграмнага забеспячэння (аперацыйнай сістэмы і прыкладных праграм).

Камп’ютары маюць некалькі фізічных форм. Першыя прылады, якія нагадваюць сучасны камп’ютар, з’явіліся ў сярэдзіне 20-га стагоддзя (прыкладна ў 1940—1945), але машыны, падобныя на камп’ютары, існавалі і раней. Першыя электронныя камп’ютары мелі памер вялікіх памяшканняў, спажывалі электрычнай энергіі як некалькі соцень сучасных персанальных камп’ютараў.

У цяперашні час камп’ютары выкарыстоўваюцца практычна ва ўсіх абласцях чалавечай дзейнасці.

## Этымалогія

Слова *камп’ютар* — вытворнае ад англійскіх слоў *to compute*, *computer*, якія перакладаюцца як «вылічаць», «вылічальнік» (англійскае слова, у сваю чаргу, паходзіць ад лацінскага *computāre* — «вылічаць»). Першапачаткова ў англійскай мове гэта слова азначала чалавека, які робіць арыфметычныя вылічэнні з прыцягненнем або без прыцягнення механічных прылад. У далейшым яго значэнне было перанесена на самі машыны. Сучасныя камп’ютары, аднак, выконваюць мноства задач, не звязаных напрамую з арыфметыкай.

Упершыню трактоўка слова «камп’ютар» з’явілася ў 1897 годзе ў Оксфардскім слоўніку англійскай мовы. Яго складальнікі тады разумелі камп’ютар як *механічную* вылічальную прыладу. У 1946 годзе слоўнік папоўніўся дапаўненнямі, якія дазваляюць падзяліць паняцці лічбавага, аналагавага і электроннага камп'ютара.

### Лічбавы або аналагавы

Фундаментальным рашэннем пры праектаванні камп’ютара з’яўляецца выбар, ці будзе ён лічбавай або аналагавай сістэмай. Лічбавыя камп’ютары працуюць з дыскрэтнымі лікавымі або сімвальнымі пераменнымі; аналагавыя прызначаны для апрацоўкі бесперапынных патокаў уваходных даных. Сёння лічбавыя камп’ютары маюць значна шырэйшы дыяпазон прымянення, хоць іх аналагавыя сабраты ўсё яшчэ выкарыстоўваюцца для некаторых спецыяльных мэт. Варта таксама згадаць, што тут магчымыя і іншыя падыходы, якія прымяняюць, напрыклад, у імпульсных і квантавых вылічэннях, аднак пакуль што яны з’яўляюцца альбо вузкаспецыялізаванымі, альбо эксперыментальнымі рашэннямі.

Прыкладамі аналагавых вылічальнікаў, ад простага да складанага, з’яўляюцца: намаграма, лагарыфмічная лінейка, астралябія, асцылограф, тэлевізар, аналагавы гукавы працэсар, аўтапілот, мозг.

Сярод найбольш простых дыскрэтных вылічальнікаў з'яўляюцца абак, або звычайныя лічыльнікі; найбольш складанай з такога роду сістэм з’яўляецца суперкамп’ютар.

## Гл. таксама

* Ноўтбук

## Літаратура

* *Савіцкі М.* Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы / Мікола Савіцкі. — Мн.: Энцыклапедыкс. 2009. ISBN 978-985-6742-83-8

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Камп’ютар
# Тропікі

Тропікі на карце планеты
Поўдзень у тропіках
**Тро́пікі** (от стар.-грэч.: τροπικός(κύκλος) — паваротны круг) — кліматычныя зоны Землі. У строга геаграфічным разуменні размешчаны паміж тропікам Казярога ці Паўднёвым тропікам і тропікам Рака ці Паўночным тропікам — асноўнымі паралелямі, якія размешчаны на 23° 27′ на поўдзень і поўнач ад экватара і вызначаюць найбольшую шырату, на якой Сонца апоўдні можа падняцца ў зеніт (у дзень летняга сонцастаяння).

Для трапічных рэгіёнаў характэрны гарачы клімат.

## Гл. таксама

* Трапічныя паясы
* Трапічны клімат
* Субтропікі

## Літаратура

* Тро́пікі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 528. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* назва артыкула // Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. М. Курловіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 288. — 333 с. — (Энцыкл. б-чка школьніка). — 14 000 экз. — ISBN 5-85700-085-8.
* Тропики // Т. 26. Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — С. 244. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Ісландская мова

| Ісландская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | íslenska |
| Краіны |  Ісландыя,  Данія,  ЗША,  Канада |
| Афіцыйны статус |  Ісландыя |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Ісландскі моўны інстытут |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 321 040 чал. (2015)
 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская сям'я
Германская галіна
Скандынаўская група
Астраўная падгрупа |
| Пісьменнасць | лацінка (ісландскі алфавіт) |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | исл 225 |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2 | isl/ice |
| ISO 639-3 | isl |
| WALS | ice |
| Ethnologue | isl |
| Linguasphere | 52-AAA-aa |
| ABS ASCL | 1502 |
| IETF | is |
| Glottolog | icel1247 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Ісландская мова** (*íslenska*) — Германская мова, адна з заходне-скандынаўскіх моў.

## Пашырэнне

Пашырана ў Ісландыі (афіцыйная мова), а таксама ў Канадзе і ЗША. Колькасць носьбітаў — прыкладна 300 000 чалавек.

## Пісьменнасць

Фрагмент тэксту на ісландскай мове
Ісландская мова пісьменная з канца ХІІ ст. на лацінскай аснове. Найбольш старажытныя помнікі датуюцца 2-й пал. ХІІ ст., першыя друкаваныя кнігі з’явіліся ў ХVI ст.

Ісландскі алфавіт складаецца з 32 літар:

|  |
| --- |
| Вялікія літары |
| A | Á | B | D | Ð | E | É | F | G | H | I | Í | J | K | L | M | N | O | Ó | P | R | S | T | U | Ú | V | X | Y | Ý | Þ | Æ | Ö |
| Малыя літары |
| a | á | b | d | ð | e | é | f | g | h | i | í | j | k | l | m | n | o | ó | p | r | s | t | u | ú | v | x | y | ý | þ | æ | ö |

## Дыялекты

Дыялектных адрозненняў амаль няма.

## Гісторыя

У ХІІ-ХІІІ ст. фаналагічная сістэма амаль не адрознівалася ад фаналагічнай сістэмы нарвежскай мовы. З таго часу ў ісландскай мове адбыліся значныя фанетычныя змены (страта насавых галосных, дыфтангізацыя доўгіх галосных, прысутнасць толькі глухіх выбухных і інш.)
У 1584 годзе Гудбрандур Торлаксан ажыццявіў першае поўнае выданне на ісландскай мове.

## Зноскі

## Спасылкі
# Старажытнаанглійская мова

| Старажытнаанглійская мова |
| --- |
| Саманазва | Englisc, Anglisc, Ænglisc |
| Краіны | Англія |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 0 чал.
 |
| Вымерла |
К пачатку XII стагоддзя развілася ў сярэднеанглійскую мову |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская сям'я
Германская галіна
Заходнегерманская група
Інгевонская падгрупа |
| Пісьменнасць | лацініца, футарк |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | ста 623 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | ang |
| ISO 639-3 | ang |
| ISO 639-6 | ango |
| LINGUIST List | ang |
| IETF | ang |
| Glottolog | olde1238 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Старажытнаанглійская** ці **англа-саксонская мова** (англ.: Old English, Anglo-Saxon) (саманазва *Ænglisc*) — ранняя форма англійскай мовы, што ўжывалася з сярэдзіны V па сярэдзіну XII стагоддзя. Адносіцца да заходнегерманскіх моў.

## Гл. таксама

* Літара Торн
* Літара Æ
# Нарвежская мова

| Нарвежская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | norsk |
| Краіны | Нарвегія |
| Афіцыйны статус |
Нарвегія (дзве афіцыйныя мовы — букмал і нюнорск) |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Букмал і нюнорск рэгулююцца Нарвежскім моўным саветам (Norsk språkråd); рыксмал рэгулюецца Нарвежскай акадэміяй |
| Агульная колькасць носьбітаў | 4,6 млн. |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская сям'я
Германская галіна
Скандынаўская група
Кантынентальная падгрупа |
| Пісьменнасць | лацініца |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | нор 506 |
| ISO 639-1 | no — нарвежская nb — букмал nn — нюнорск |
| ISO 639-2 | nor — нарвежская nob — букмал nno — нюнорск |
| ISO 639-3 | nor — нарвежская nob — букмал nno — нюнорск |
| Ethnologue | nor |
| LINGUIST List | nor |
| ABS ASCL | 1503 |
| IETF | no |
| Glottolog | norw1258 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Нарвежская мова** (нарв. *norsk* [nɔʂːk]) — мова германскай групы, афіцыйная мова Нарвегіі.

Гістарычная нарвежская мова найбольш блізкая да фарэрскай і ісландскай моў. Аднак дзякуючы значнаму ўплыву дацкай мовы і некатораму ўплыву шведскай, нарвежская ў цэлым блізкая і да гэтых моў. Больш сучасная класіфікацыя адносіць нарвежскую разам з дацкай і шведскай у групу мацерыковых скандынаўскіх моў, у адрозненне ад астраўных скандынаўскіх моў.

Гісторыю нарвежскай мовы падзяляюць на 2 перыяды: старажытнанарвежскі (з IX ст.) і нованарвежскі (з 1525). 3 1380 (пасля далучэння Нарвегіі да Даніі) пачала распаўсюджвацца дацкая пісьмовая мова, якая ў XVI ст. атрымала статус афіцыйнай мовы. У выніку значнага ўплыву нарвежскага субстрату адбылося адасабленне дацка-нарвежскай літаратурнай мовы, якая ў XIX ст. атрымала назву рыксмал. Другі варыянт літаратурнай нарвежскай мовы — лансмал, створаны ў XIX ст. І. Осэнам на аснове сінтэзу мясцовых дыялектаў. У 1929 годзе рыксмал і лансмал былі афіцыйна перайменаваны ў букмал і нюнорск.

Найбольш пашыраны букмал, блізкі па структуры да дацкай мовы. Асноўныя адрозненні букмала ад сучаснай дацкай мовы: музычны націск, частае выкарыстанне дыфтонгаў на месцы дацкіх манафтонгаў, глухія змычныя зычныя пасля галосных, сістэма трох родаў.

Пісьменства на аснове лацінскага алфавіта. Найбольш старажытныя помнікі — рунічныя надпісы «эпохі вікінгаў» і рукапісныя помнікі 2-й пал. XII ст. (законы, легенды і інш.).

## Літаратура

* Нарвежская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. С. 159.
# Шведская мова

| Шведская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | svenska |
| Краіны | Швецыя, Фінляндыя |
| Рэгіёны | Паўночная Еўропа |
| Афіцыйны статус |  Швецыя  Фінляндыя  Аландскія астравы  Еўрапейскі Саюз  |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Шведскі моўны савет у Швецыі (напаўафіцыйны статус) і Шведскае моўнае бюро для шведскамоўных у Фінляндыі |
| Агульная колькасць носьбітаў | ~ 9 млн. |
| Рэйтынг |
89 |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Індаеўрапейская сям'я
Германская галіна
Скандынаўская група
Кантынентальная падгрупа |
| Пісьменнасць | лацініца |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | шве 805 |
| ISO 639-1 | sv |
| ISO 639-2 | swe |
| ISO 639-3 | swe |
| WALS | swe |
| Ethnologue | swe |
| ABS ASCL | 1504 |
| IETF | sv |
| Glottolog | swed1254 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Шве́дская мо́ва** (швед. *svenska* [svɛnska]) — мова ўсходняй падгрупы скандынаўскай групы, на якой размаўляюць ў Швецыі, частцы Фінляндыі і на аўтаномных Аландскіх астравах. Самая распаўсюджаная мова Скандынавіі з колькасцю носьбітаў больш дзевяці мільёнаў.

Шведскай мове ўласцівы: у фанетыцы — наяўнасць доўгіх і кароткіх галосных і зычных гукаў, музычны націск; у марфалогіі — 4 тыпы спражэння дзеяслова, захаванне супіна, які выступае ў якасці нязменнай часткі аналітычнай форм дзеяслова, агульны і ніякі род, 2 лікі і 2 склоны ў сістэме назоўніка, катэгорыя азначальнасці ў прыметніку; у сінтаксісе — цвёрды парадак слоў у сказе.

Мае 7 груп дыялектаў: гаворкі свейскія, ёцкія, нарлацдскія, гутнійскія, паўднёвашведскія, усходнешведскія, нарвежска-шведскія. Найстаражытнейшыя пісьмовыя помнікі — рунічныя надпісы 9—12 ст. (каля 2500). Помнікі лацінскім алфавітам з 13 ст. Сучасная літаратурная мова склалася ў 16—17 ст. на аснове свейскіх гаворак.

## Гл. таксама

* Шведскі алфавіт
* Шведска-беларуская практычная транскрыпцыя

## Літаратура

* *Міхневіч А.* Шведская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* *Цвірка В.* Кароткая граматыка шведскай мовы / В. У. Цвірка. — Мн.: Радыёла-плюс, 2009. — 88 с. — (Серыя «Беларускія ЕўраГраматыкі»). ISBN 978-985-448-095-4