# Жыццё

Жыццё на Зямлі.
**Жыццё́** — асаблівая форма існавання матэрыі, якая характарызуецца сукупнасцю працэсаў самападтрымання і самаўзнаўлення. Паводле сучасных навуковых і філасофскіх уяўленняў, жыццё не мае простага і агульнапрынятага азначэння, таму яно часцей за ўсё апісваецца праз набор характэрных уласцівасцей і працэсаў. Да ключавых прыкмет жывога адносяць упарадкаваную структуру, здольнасць да размнажэння, рост і развіццё, перапрацоўку энергіі або метабалізм, рэгуляцыю ўнутранага асяроддзя або гамеастаз, рэакцыю на раздражняльнікі з навакольнага асяроддзя і эвалюцыйную адаптацыю. Вывучэннем жыцця займаецца біялогія.

Усе вядомыя формы жыцця маюць клетачную будову, дзе клетка з’яўляецца найменшай адзінкай, здольнай да самастойнай жыццядзейнасці. Арганізмы могуць складацца з адной клеткі (аднаклетачныя) або мноства (мнагаклетачныя). У аснове жывой матэрыі ляжаць чатыры хімічныя элементы: вуглярод, вадарод, кісларод і азот, якія складаюць каля 96 % яе масы. Цэнтральную ролю адыгрывае вуглярод, здольнасць якога ўтвараць разнастайныя малекулы забяспечвае біялагічную разнастайнасць. Спадчынная інфармацыя, неабходная для развіцця і функцыянавання арганізма, кадзіруецца ў малекулах ДНК і перадаецца праз гены. Асноўнымі функцыянальнымі кампанентамі клетак з’яўляюцца бялкі, на долю якіх можа прыпадаць больш за 50 % іх сухой масы.

Згодна з навуковымі данымі, жыццё на Зямлі існуе не менш за 3,5-3,7 мільярда гадоў, пра што сведчаць выкапнёвыя рэшткі мікраарганізмаў. Усе вядомыя сёння віды, уключаючы чалавека, з’яўляюцца вынікам эвалюцыйнага працэсу і паходзяць ад агульнага продка. На сучасным этапе біёлагамі апісана каля 1,8 мільёна відаў, хаця агульная колькасць відаў на планеце можа складаць ад 10 да 100 мільёнаў і больш. Уся разнастайнасць жывога свету падзяляецца на тры дамены: бактэрыі, археі і эўкарыёты (куды ўваходзяць царствы жывёл, раслін і грыбоў, а таксама пратысты). Пры гэтым, паводле ацэнак, больш за 99,9 % відаў, якія калі-небудзь існавалі на Зямлі, ужо вымерлі. Усе зямныя віды існуюць у межах адносна тонкай абалонкі, вядомай як біясфера. Існаванне жыцця па-за межамі Зямлі не даведзена.

Акрамя навуковага, існуюць філасофскія і рэлігійныя падыходы да асэнсавання жыцця. У філасофіі адным з ключавых з’яўляецца пытанне пра сэнс жыцця, якое можа датычыцца яго сутнасці, мэты або каштоўнасці. Многія рэлігійныя вучэнні разглядаюць жыццё як вынік стваральнага акту Бога або багоў і, такім чынам, указваюць на духоўную і фізічную сувязь паміж жыццём чалавека і космасам. Паняцце жыцця таксама спараджае маральныя і прававыя дыскусіі. Гэтыя дыскусіі часта засяроджваюцца на пытаннях пачатку індывідуальнага жыцця (у кантэксце кантрацэпцыі і абортаў) і яго заканчэння (у сувязі з развіццём медыцынскіх тэхналогій). Пры гэтым сама па сабе біялогія не дае адназначнага адказу наконт дакладнага моманту пачатку жыцця чалавека як асобы, што пакідае прастору для разнастайных інтэрпрэтацый.

## Уласцівасці

### Упарадкаванасць

Структура губкі *Euplectella aspergillum* натхніла каманду архітэктара Нормана Фостэра пры праектаванні хмарачоса Сент-Мэры Экс 30 у Лондане. Шматузроўневая крацістая арганізацыя шкілета губкі надае ёй трываласць у магутных глыбакаводных плынях. Гэты прынцып быў выкарыстаны для стварэння каркаса будынка ў выглядзе дыяганальнай сеткі (англ.: diagrid). Такая структура дазволіла зрабіць будынак трывалым і ўстойлівым да моцнага ветру, уласцівага гэтай мясцовасці.
Упарадкаванасць жывога праяўляецца на ўсіх узроўнях: ад макраскапічнага, як, напрыклад, у сіметрычным размяшчэнні насення ў кветках сланечніку, да мікраскапічнага. Складаныя структуры ствараюцца клеткамі з менш арганізаваных зыходных матэрыялаў. Напрыклад, з больш простых малекул складаюцца амінакіслоты, а тыя ў сваю чаргу аб’ядноўваюцца ва ўпарадкаваныя поліпептыдныя ланцугі для стварэння бялкоў.

Здольнасць жывых сістэм ствараць і падтрымліваць парадак не супярэчыць другому закону тэрмадынамікі, які сцвярджае, што энтрапія (мера неўпарадкаванасці або хаатычнасці) ў ізаляванай сістэме імкнецца да павелічэння. На гэта звярнуў увагу фізік Эрвін Шродзінгер у сваёй кнізе 1944 года «Што ёсць жыццё?». Ён адзначыў, што жывы арганізм «унікае хуткага распаду да інэртнага стану раўнавагі», падтрымліваючы высокі ўзровень упарадкаванасці. Шродзінгер сфармуляваў ідэю, што арганізм «харчуецца адмоўнай энтрапіяй», гэта значыць бесперапынна здабывае парадак са свайго асяроддзя. Сучасная біялогія тлумачыць, што жывыя арганізмы спажываюць арганізаваныя формы энергіі і матэрыі (напрыклад, складаныя малекулы ў форме ежы) і вылучаюць у навакольнае асяроддзе менш арганізаваныя формы, такія як малекулы вады і вуглякіслага газу. Такім чынам, хоць энтрапія арганізма можа зніжацца, агульная энтрапія сістэмы «арганізм разам з навакольным асяроддзем» павялічваецца ў адпаведнасці з законамі фізікі.

Складаная структура жывых арганізмаў з’яўляецца прадметам не толькі навуковай, але і філасофскай і рэлігійнай думкі. У мінулым для тлумачэння ўпарадкаванасці жыцця выкарыстоўваліся ўяўленні аб асаблівых нефізічных сілах, такіх як «энтэлехія». Сам факт упарадкаванасці часам прыводзіцца ў якасці асновы аргументу за існаванне свядомага творцы сусвету або яго асобных частак (так званы тэлеалагічны аргумент), бо паўстанне такіх складаных уласцівасцей жывога ў выніку выпадковасці можа здавацца неверагодным. Аднак развіццё навукі, у прыватнасці тэорыя эвалюцыі Чарлза Дарвіна, прапанавала натуралістычнае тлумачэнне. Згодна з гэтай тэорыяй, складаныя адаптацыі, што выглядаюць як вынік мэтанакіраванай задумы, насамрэч з’яўляюцца вынікам працяглага працэсу натуральнага адбору, дзе выпадковыя змены замацоўваюцца, калі яны спрыяюць выжыванню і размнажэнню. Нягледзячы на гэта, нават у сучаснай біялогіі часта выкарыстоўваецца мова з тэлеалагічным адценнем (напрыклад, словы «прызначэнне», «механізм», «канструкцыя»), але ў навуковым кантэксце гэтыя тэрміны з’яўляюцца метафарамі для апісання функцый, сфарміраваных у ходзе эвалюцыі.

### Выкарыстанне энергіі

Кажан *Choeronycteris mexicana* харчуецца нектарам, каб здабыць энергію для палёту і іншых відаў дзейнасці.
Жыццё патрабуе пастаяннай перадачы і трансфармацыі энергіі і матэрыі. Усякая жыццядзейнасць, у тым ліку рух, рост, размнажэнне і разнастайныя клетачныя працэсы, ёсць работай, для выканання якой неабходна энергія. Вывучэннем таго, як энергія праходзіць праз жывыя арганізмы, займаецца біяэнергетыка.

Энергія і матэрыя трансфармуюцца ў жывых арганізмах у выніку хімічных рэакцый. Сукупнасць усіх хімічных рэакцый арганізма называецца метабалізмам. Існуюць два тыпы метабалічных шляхоў — ланцужкоў хімічных рэакцый у клетках:

* Катабалічныя шляхі (шляхі распаду) вызваляюць хімічную энергію шляхам расшчаплення складаных малекул да больш простых. Асноўны прыклад катабалізму — клетачнае дыханне, пры якім глюкоза і іншыя арганічныя рэчывы расшчапляюцца ў прысутнасці кіслароду.
* Анабалічныя шляхі (шляхі біясінтэзу) спажываюць энергію для пабудовы складаных малекул з простых (напрыклад, сінтэз бялкоў з амінакіслот). Энергія, вызваленая ў катабалічных рэакцыях, можа быць назапашана і выкарыстана для забеспячэння анабалічных працэсаў.

Арганізмы класіфікуюцца паводле спосабу атрымання хімічнай энергіі. Большасць аўтатрофаў (напрыклад, расліны) выкарыстоўваюць энергію святла для сінтэзу багатых энергіяй арганічных малекул. Большасць гетэратрофаў (напрыклад, жывёлы) атрымліваюць хімічную энергію з ежы, сілкуючыся іншымі арганізмамі або іх рэшткамі. Напрыклад, матыль атрымлівае паліва ў выглядзе нектару кветак і ператварае назапашаную ў ім хімічную энергію ў энергію для палёту і іншай працы.

Клеткі жывых арганізмаў маюць адмысловыя арганелы для трансфармацыі энергіі. Хларапласты ў клетках раслін і водарасцей адказваюць за фотасінтэз. Яны ператвараюць сонечную энергію ў хімічную, выкарыстоўваючы святло для сінтэзу арганічных злучэнняў (цукраў) з вуглякіслага газу і вады. Мітахондрыі, што знаходзяцца амаль ва ўсіх эўкарыятычных клетках, у тым ліку ў раслін, жывёл, грыбоў і пратыстаў, ажыццяўляюць клетачнае дыханне. У працэсе дыхання кісларод рэагуе з цукрамі, тлушчамі, і іншым палівам для атрымання малекул АТФ — асноўных пераносчыкаў энергіі ў арганізме.

Арганізмы паглынаюць энергію (светлавую або хімічную) з навакольнага асяроддзя і вылучаюць у яго цяпло і прадукты метабалізму, такія як вуглякіслы газ. Калі арганізм выкарыстоўвае хімічную энергію для выканання работы, частка гэтай энергіі непазбежна губляецца, ператвараючыся ў цяпло. У выніку энергія цячэ праз экасістэму ў адным кірунку: звычайна яна паступае ад Сонца да раслін, затым пераходзіць да іншых арганізмаў і ў рэшце выходзіць з жывых сістэм у выглядзе цяпла.

## Гл. таксама

* Прыкметы жыцця
* Гамеастаз
* Жыццё чалавека
* Размнажэнне
* Развіццё

* Біялагічная эвалюцыя
* Паходжанне жыцця
* Пазаземнае жыццё

## Крыніцы

## Літаратура

* *Lisa A. Urry, Michael Lee Cain, Steven Alexander Wasserman, Peter V. Minorsky, Rebecca B. Orr.* Campbell biology. — 12th ed. — Pearson, 2020. — ISBN 978-0135188743.
* *Long, J. Bruce.* Life // The Encyclopedia of Religion. — New York: Macmillan Pub. Co., 1993. — Т. 7. — С. 541—547.
* *Schrödinger E.* What Is Life?: With Mind and Matter and Autobiographical Sketches. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — ISBN 978-1-107-60466-7.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Жыццё