Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Час

| Цяпер — 12 чэрвеня 2026, 00:15 (UTC) |
| --- |

| час |
| --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Размернасць |
T |
| Адзінкі вымярэння |
| СІ |
с |
| СГС |
с |

Для адсочвання часу выкарыстоўваецца, напрыклад, будзільнік.
**Час** — адно з фундаментальных паняццяў філасофіі і фізікі, якое характарызуе усе змены, што адбываюцца ў матэрыяльным свеце. Час непарыўна звязаны з матэрыяю, а дакладней — з яе рухам.

## Уласцівасці часу

У класічнай фізіцы час надзяляецца наступнымі характарыстыкамі:

* аднамернасць — любы момант часу можна прадставіць адным лікам.
* непарыўнасць — у час няма прабелаў; між любымі двума яго момантамі існуе бясконцае мноства іншых (прамежкавых) момантаў.
* аднароднасць — усе моманты часу аднолькавыя. Гэта, у прыватнасці, азначае, што час не мае пачатку і канца (бо адпаведныя моманты былі б адрозныя ад іншых).
* незваротнасць — перамяшчэнне ў часе магчымае толькі ў адным напрамку: ад мінулага да будучыні. Зваротнае перамяшчэнне немагчымае.
* раўнамернасць — бег часу аднолькавы ўва ўсе яго моманты. Час не можа паскарацца або замаруджвацца.

У адпаведнасці з гэтымі ўласцівасцямі час можна прадставіць як прамую, якая мае кірунак. Кожны пункт гэтай прамой адпавядае пэўнаму моманту ў часе.

## Вымярэнне часу

Вымярэнне працягласці нейкага прамежка часу заключаецца ў падлічванні колькасці ўзнікненняў пэўнай перыядычнай з'явы, перыяд узнікнення якой прымаецца за эталон. Прылада, якая здзяйсняе гэтае вымярэнне, называецца гадзіннікам.

З'ява, што лічыцца эталоннай, павінна мець пастаянны перыяд, г.зн. паўтарацца праз аднолькавыя прамежкі часу. Але каб вызначыць, ці сапраўды гэта так, трэба ўжо мець гадзіннік са сваім эталонным прамежкам часу. Выйсце з гэтай супярэчнасці палягае толькі ў аксіяматычным прыняцці перыяду той ці іншай з'явы за эталон. Такім эталонам можна лічыць астранамічныя перыядычныя з'явы, напрыклад, вярчэнне Зямлі вакол Сонца (адзін абарот складае год) ці вярчэнне Зямлі вакол сваёй восі (адзін абарот складае суткі). Меншай хібнасці дазваляюць дасягнуць гадзіннікі, заснаваныя на перыядычных працэсах, якія адбываюцца ў атамах.

Асноўнай адзінкай вымярэння часу ў сістэме СІ з'яўляецца секунда. Іншыя адзінкі вымярэння часу:

* хвіліна — 60 секунд
* гадзіна — 60 хвілін
* суткі — 24 гадзіны
* тыдзень — 7 сутак
* Месяц — ад 28 да 31 сутак (у грыгарыянскім календары)
* год — 12 месяцаў; 365 або 366 сутак (у грыгарыянскім календары).

Паколькі час не мае пачатку, то момант часу можна вызначыць толькі адносна нейкага іншага моманта, які ўмоўна прымаецца за нуль. Такім нулявым момантам (пачаткам летазлічэння) звычайна прымаецца пачатак года, у якім адбылася пэўная знакавая гістарычная падзея. У найбольш распаўсюджаным на сёння грыгарыянскім календары такой падзеяй з'яўляецца Нараджэнне Хрыстова.

## Літаратура

* Час // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 250—251.
# Фільм

| Фільм |
| --- |
|  |
| Вывучаецца ў | film theory[d], кіназнаўства і sociology of film[d] |
| Мадэльны элемент | 12 угневаных мужчын (фільм, 1957), Berlin: Symphony of a Metropolis[d], Дзікія гісторыі, Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея і Ліфт на эшафот (фільм) |
|  |
| Stack Exchange site URL | movies.stackexchange.com |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Кінакамера Bolex H16
**Фільм** (англ.: Film — плёнка) — тэрмін, які аб'ядноўвае сукупнасць фатаграфічных малюнкаў (кадраў), звязаных адзіным сюжэтам, вобласць ужывання фільма як аднаго з кірункаў мастацтва — кінамастацтва, а таксама кінаіндустрыю. Існуе шмат іншых тэрмінаў, якія ўжываюцца ў гэтым сэнсе: «кінакарціна» або проста «карціна», «фотап'еса», «кінапаказ», «кіназдымка» і часцей за ўсё — «фільм», «кінафільм». У вузкім сэнсе кінастужкай называюць твор кінематаграфіі, тады як фільмам — твор кінамастацтва. У шырокім сэнсе для абазначэння кінафільма выкарыстоўваюць слова «кіно».

Кінафільм прызначаны для дэманстрацыі ў кінатэатрах, у адрозненне ад тэлефільма, прызначанага для дэманстрацыі па тэлебачанні. Фільмы вырабляюцца шляхам запісу рэальных людзей і аб'ектаў з дапамогай кінакамеры. Таксама могуць выкарыстоўвацца анімацыйныя тэхналогіі або спецыяльныя эфекты. Фільм уключае серыю асобных кадраў, але калі гэтыя кадры паказваюцца паслядоўна і хутка, то для гледача ствараецца ілюзія руху. Мігценне пры змене кадраў незаўважна з-за эфекту інертнасці зрокавага ўспрымання, калі вока захоўвае візуальны вобраз на долі секунды пасля таго, як вобраз знікае. Таксама праз рэлевантнасць, якая выклікае ў назіральніка ўражанне руху — псіхалагічны эфект, які вызначаецца як бэта-рух.

Кінафільм лічыцца важнай формай мастацтва. Фільмы маюць забаўляльны, навучальны, натхняльны характар, а таксама могуць быць адукацыйнымі. Візуальныя элементы кіно не патрабуюць перакладу, што робіць фільмы глабальным спосабам камунікацыі. Любы фільм можа прыцягнуць сусветную ўвагу, асабліва з дадаткам у выглядзе дубляжу або субцітраў, якія перакладаюць дыялогі. Фільмы — таксама артэфакты асобных культур, якія адлюстроўваюць гэтыя культуры і, у сваю чаргу, уплываюць на іх.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фільм
* Уся інфармацыя пра фільмы
* Класічныя фільмы
* The Internet Movie Database (IMDb)
# Драма (кіно і тэлебачанне)

**Драматычны фільм** — жанр кінамастацтва і тэлебачання, які ў асноўным залежыць ад унутранага развіцця рэальных персанажаў, якія сутыкаюцца з эмацыянальнай тэматыкай. Такія драматычныя тэмы, як алкагалізм, наркаманія, расавыя забабоны, рэлігійная нецярпімасць, беднасць, злачыннасць і карупцыя, уводзяць герояў у канфлікт паміж сабой, іншымі, грамадствам і нават прыроднымі з’явамі.

Усе фільмы гэтага жанру могуць уключаць у сябе драматычныя элементы, але звычайна драматычнымі фільмы ў асноўным сканцэнтраваны на драме галоўнага канфлікту.

## Паджанры

Драматычны фільм уключае шырокі спектр кінажанраў. З-за вялікай колькасці драматычных фільмаў гэтыя фільмы падкатэгарызаваны:

* Дакументальная драма — жанр, які робіць упор на прайграванне гістарычных падзей сіламі драматычных акцёраў, але вонкава падаліся ў форме дакументальнага або навукова-папулярнага фільма.
* Крымінальная драма і судовая драма — развіццё персанажа заснавана на тэмах, якія ўключаюць злачыннасць, праваахоўныя органы і сістэму правасуддзя.
* Гістарычная драма — жанр пра драматычныя падзеі ў гісторыі.
* Ваенная драма — жанр, у цэнтры ўвагі якога — ваеннае жыццё, ваенныя лёсы альбо канкрэтныя ваенныя падзеі альбо місіі.
* Біяпічная драма — жанр, якія сканцэнтраваны на рэальных гісторыях пра рэальных людзей.
* Гумарыстычная драма — жанр, у якой суадносіны гумару і сур’ёзнага зместу роўнае альбо прыблізна роўнае.
* Меладрама — падвід драматычнага фільма, у якім выкарыстоўваюцца гісторыі, якія закранаюць эмоцыі гледачоў. Меладраматычныя гісторыі часта маюць справу з «крызісамі чалавечых эмоцый, няўдалымі раманамі ці сяброўствам, напружанымі сямейнымі адносінамі, трагедыяй, хваробай, неўрозам альбо эмацыйным і фізічным перажываннем». Кінакрытыкі часта выкарыстоўваюць тэрмін «зневажальны», каб падкрэсліць нерэальную, насычаную пафасам, бескарысную гісторыю пра раман альбо знаёмую сітуацыю са стэрэатыпнымі персанажамі (часта з удзелам цэнтральнага жаночага персанажа), які адносіцца да пераважна жаночай аўдыторыі. Меладраму часам называюць «жаночым фільмам» альбо «шыкоўны фільм».
* Рамантычная драма — гэта падвід драматычнага фільма, заснаваны на рамантычным каханні.
* Трагедыя — жанр, у якім існуе роўны або амаль роўны баланс паміж гумарам і сур’ёзным зместам. Гэта трагікамічны фільм, які спалучае ў сабе элементы гумару, лірызму і трагедыі, ператвараючы яго ў камедыю і драму, якая выклікае смех і спачуванне ў гледача.

## Гл. таксама

* Драма (жанр)
* Драма (род літаратуры)
* Літаратурныя жанры
* Жанры гульнявога кіно
* Лаўтары (фільм)

## Зноскі
# Кінарэжысёр

**Кінарэжысёр** — адна з асноўных прафесій у мастацтве кіно, кіруючы ўдзельнік працэсу стварэння фільма, які адказвае за мастацкія і сцэнічныя складнікі карціны.

У тыповым выпадку ў абавязкі рэжысёра ўваходзіць:

* азначэнне агульнага мастацкага стылю фільма;
* рэалізацыя сцэнарыя;
* кіраўніцтва акцёрамі, як з пункта гледжання мізансцэны, так і з пункта гледжання манеры гульні і іншых выразных сродкаў;
* кіраўніцтва працай аператара;
* кіраўніцтва мантажом фільма.

## Глядзіце таксама

* Рэжысёр
* Тэатральны рэжысёр
* Спіс кінарэжысёраў
	+ Спіс кінарэжысёраў Беларусі
	+ Спіс кінарэжысёраў СССР
# Карэйская мова

| Карэйская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | 한국어, 조선말 |
| Краіны | Рэспубліка Карэя, КНДР |
| Рэгіёны | Карэйскі паўвостраў |
| Афіцыйны статус |  Рэспубліка Карэя
 КНДР
 Кітай:
* Яньбань-Карэйская аўтаномная акруга
 |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Нацыянальны інстытут карэйскай мовы |
| Агульная колькасць носьбітаў | 78 000 000 |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
|
Ізаляваныя мовы |
| Пісьменнасць | хангыль |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | коо 330 |
| ISO 639-1 | ko |
| ISO 639-2 | kor |
| ISO 639-3 | kor |
| WALS | kor |
| Ethnologue | kor |
| Linguasphere | 45-AAA-a |
| LINGUIST List | kor |
| ABS ASCL | 7301 |
| IETF | ko |
| Glottolog | kore1280 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Карэ́йская мо́ва** (кар.: 한국어, 조선말) — мова карэйцаў і абедзвюх дзяржаў Карэйскага паўвострава -- КНДР і Рэспублікі Карэя. Распаўсюджана таксама ў Кітай, Японіі, ЗША, Расіі, краінах Сярэдняй Азіі. Агульная колькасць носьбітаў - каля 78 млн чалавек. Карэйская - ізаляваная мова аглюцінатыўнага ладу з парадкам словаў SOV.

## Гісторыя і вывучэнне

Большасць даследчыкаў адносіць сучасную карэйскую мову да ізаляваных моў, аднак некаторыя лічаць яе часткай гіпатэтычнай алтайскай моўнай сям'і.

Застаецца спрэчным пытанне пра суадносіны сучаснай карэйскай мовы і моў Трох карэйскіх царстваў - пэкчэ, сіла і кагуроскай, хоць усе тры мовы выяўляюць падабенства ў лексіцы і (наколькі дазваляе судзіць іерагліфічны запіс) граматычным ладзе. На думку некаторых лінгвістаў, з названых моў найменшае падабенства выяўляе кагуроская, якую шэраг лінгвістаў лічыць продкам або бліжэйшым сваяком японскай мовы. Мова сіла, наадварот, часцей за ўсё разглядаецца як продак карэйскай мовы.

Адным з першых на магчымае сваяцтва карэйскай і японскай моў звярнуў увагу Агура Сімпэй. У сучаснай заходняй лінгвістыцы карэйская, японская і старажытныя мовы Карэйскага паўвострава нярэдка аб'ядноўваюць у групу моў пуё па назве царства Пуё.

## Саманазва мовы

Да 1945 года выкарыстоўвалася назва «часонмаль» (кар. 조선말?, 朝鮮 말?) ці «часано» (кар. 조선어?, 朝鮮語?); гэтую ж назву ўжываюць цяпер у Паўночнай Карэі. У Паўднёвай Карэі цяпер прынятыя назвы «хангуго» (кар. 한국어?, 韓國 語?) ці «хангунмаль» (кар. 한국말?, 韓國 말?); часта проста «куго» (кар. 국어?, 國語?, «дзяржаўная мова»). У абедзвюх частках Карэі ўжываецца таксама гутарковая назва «урымаль» (우리말, «наша мова»).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карэйская мова
# Тайская мова

| Тайская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | тайск.: ภาษา ไทย |
| Краіны | Тайланд |
| Рэгіёны | Азія |
| Афіцыйны статус |
Тайланд |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | Каралеўскае таварыства Тайланда |
| Агульная колькасць носьбітаў | 60 000 000 чал. |
| Статус | у бяспецы[d] |
| Класіфікацыя |
|
Тай-кадайская сям'я
Тайская група
Паўднёва-заходняя падгрупа |
| Пісьменнасць | тайскі алфавіт |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | таи 645 |
| ISO 639-1 | th |
| ISO 639-2 | tha |
| ISO 639-3 | tha |
| WALS | tha |
| Ethnologue | tha |
| ABS ASCL | 6402 |
| IETF | th |
| Glottolog | thai1261 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Та́йская мо́ва** (тайск.: ภาษา ไทย) належыць да тайскай групы тайская-кадайскай моўнай сям’і (паводле іншага пункту гледжання, распаўсюджанага, галоўным чынам, у лінгвістычным асяроддзі КНР, адносіцца да сіна-тыбецкай моўнай сям’і). З’яўляецца афіцыйнай мовай Тайланда. Колькасць носьбітаў — каля 60 мільёнаў чалавек.

Тайская мова ўзаемназразумела з лаоскай.

## Зноскі

## Літаратура

* *Міхневіч А. Я.* Та́йскія мо́вы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 390. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Та́йский (сиа́мский) язы́к / Морев Л. В. // Т. 25. Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 216. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тайская мова