# Карл Ліней

| Карл Ліней |
| --- |
| Carolus Linnaeus |
|  |
| Дата нараджэння | 23 мая 1707(1707-05-23)[…] |
| Месца нараджэння | * Росхульт[d], Эльмхульт, лен Крунуберг, Швецыя
 |
| Дата смерці | 10 студзеня 1778(1778-01-10)[…] (70 гадоў) |
| Месца смерці | * Лінееўскае Хамарбю[d], камуна Упсала, лен Упсала, Швецыя
 |
| Месца пахавання | * Кафедральны сабор Упсалы
 |
| Грамадзянства | * Швецыя
 |
| Бацька | Нільс Інгемарсан Лінеус[d] |
| Маці | Крысціна Бродэрсонія[d] |
| Жонка | Sara Elisabeth Moræa[d] |
| Дзеці | Карл Ліней малодшы[d], Лізавета Крысціна Ліней[d], Lovisa von Linné[d] і Sara Christina von Linné[d] |
| Род дзейнасці | батанік, урач, аўтабіёграф, біёлаг, міколаг, птэрыдолаг, брыёлаг, заолаг, энтамолаг, арнітолаг, натураліст, арахнолаг, мінералог, таксанаміст, навуковы калекцыянер, выкладчык універсітэта |
| Навуковая сфера | біялогія, батаніка |
| Месца працы | * Упсальскі ўніверсітэт
 |
| Навуковая ступень | доктар медыцыны |
| Альма-матар | * Універсітэт Хардэрвейка[d] (1735)
* Лундскі ўніверсітэт
* Упсальскі ўніверсітэт
 |
| Навуковы кіраўнік | Улаф Рудбек[d] і Іаган дэ Гортэр[d] |
| Вядомыя вучні |

Спіс

* Карл Адлер
* Адам Афцэліус
* Эрык Ахарыус
* Андрэас Берлін
* Карл Аляксандр Клерк
* Пер Лёфлінг
* Пер Осбек
* Андэрс Спарман
* Улаф Торэн
* Карл Петэр Тунберг
* Іаган Хрысціян Фабрыцый
* Якаб Фрыдрых Эрхарт
 |
| Член у | * Пруская акадэмія навук
* Леапальдзіна
* Лонданскае каралеўскае таварыства
* Шведская каралеўская акадэмія навук
* Пецярбургская акадэмія навук
* Дацкая каралеўская акадэмія навук[d]
* Каралеўскае нарвежскае таварыства навук і літаратуры[d]
* Французская акадэмія навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
 |
| Узнагароды | Ордэн Палярнай зоркі |
| Подпіс |  |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

| Сістэматык жывой прыроды |
| --- |
|
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (*бінарнай*) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем **«L.»**. **Спіс такіх таксонаў** на сайце IPNI **Персанальная старонка** на сайце IPNI Даследчык, які апісаў шэраг заалагічных таксонаў. Для ўказання аўтарства, назвы гэтых таксонаў суправаджаюць абазначэннем **«Linnaeus»**.

|  |  |
| --- | --- |
|  Старонка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

 |

**Карл фон Ліней** (шведск.: Carolus Linnaeus; 23 мая 1707, Росхульт, Смоланд, Швецыя — 10 студзеня 1778, Упсала, Швецыя) — шведскі прыродазнавец, батанік і заолаг, заклаў асновы біялагічнай бінамінальнай наменклатурнай сістэмы, якая выкарыстоўваецца і дагэтуль, крэацыяніст. Карл Ліней лічыцца «самым вядомым батанікам усіх часоў».

## Біяграфія

Нарадзіўся ў сям’і вясковага пастара. Бацькі хацелі, каб Карл стаў святаром, але яго з юнацтва захапляла прыродазнаўчая гісторыя, асабліва батаніка. Гэтыя заняткі заахвочваў мясцовы лекар, які параіў Лінею абраць прафесію медыка, бо ў той час батаніка лічылася часткай фармакалогіі. У 1727 г. Ліней паступіў у Лундскі ўніверсітэт, пазней перайшоў у Упсальскі ўніверсітэт, дзе выкладанне батанікі і медыцыны было лепш. У Упсале працаваў разам з Улафам Цэльсіем, тэолагам і батанікам-аматарам, якія ўдзельнічаў у падрыхтоўцы кнігі Біблейская батаніка (*Hierobotanicum*) — пераліку раслін, згаданых у Бібліі. У 1729 г. у якасці навагодняга падарунку Цэльсію Ліней напісаў эсэ «Уводзіны да змовін раслін» (*Praeludia sponsalorum plantarun*), у якім паэтычна апісаў працэс размнажэння раслін. У 1731 г., абараніўшы дысертацыю, Ліней стаў асістэнтам прафесара батанікі О. Рудбека. У наступным годзе здзейсніў вандроўку па Лапландыі, збіраючы ўзоры раслін. Упсальскае навуковае таварыства, якое субсідавала гэту працу, апублікавала пра яе толькі кароткую справаздачу — «Флора Лапландыі» (*Flora Lapponica*). Падрабязная праца Лінея пра расліны Лапландыі выйшла толькі ў 1737 г., а жыва напісаны дзённік экспедыцыі «Лапландскае быццё» (*Lachesis Lapponica*) выйшаў ужо пасля смерці Лінея ў лацінскім перакладзе.

У 1733—1734 г. Ліней чытаў лекцыі і вёў навуковую працу ва ўніверсітэце, напісаў шэраг кніг і артыкулаў. Аднак працяг медыцынскай кар’еры па традыцыі патрабаваў атрымання навуковай ступені за мяжой. У 1735 г. Ліней паступіў у Хардэрвейкскі ўніверсітэт у Нідэрландах, дзе ў тым жа годзе атрымаў ступень доктара медыцыны. У Нідэрландах зблізіўся з вядомым лейдэнскім урачом Германам Бургавэ, які парэкамендаваў Лінея бургамістру Амстэрдама Георгу Кліфарту, захопленаму садоўніку, які сабраў калекцыю экзатычных раслін. Кліфарт зрабіў Лінея сваім асабістым лекарам і даручыў яму вызначыць і класіфікаваць яго разводныя расліны. Вынікам стаў трактат «Кліфартаўскі сад» (*Hortus Cliffortianus*), апублікаваны ў 1737 г.

У 1736—1738 г. у Нідэрландах выйшлі першыя выданні прац Лінея: у 1736 — «Сістэма прыроды» (*Systema naturae*), «Батанічная бібліятэка» (*Bibliotheca botanica*) і «Асновы батанікі» (*Fundamenta botanica*); у 1737 г. — «Крытыка батанікі» (*Critica botanica*), «Роды раслін» (*Genera plantarum*), «Флора Лапландыі» (*Flora Lapponica*) і «Кліфартаўскі сад» (*Hortus Cliffortianus*); у 1738 г. — «Класы раслін» (*Classes plantarum*), «Сход родаў» (Corollarium generum) і «Палавы метад» (*Methodus sexualist*). У 1738 г. Ліней адрэдагаваў кнігу пра рыб «Іхтыялогія» (*Ichthyologia*), пакінутую няскончанай пасля смерці яго сябра Петера Артэдзі. Батанічныя працы, асабліва «Роды раслін», ляглі ў аснову сучаснай сістэматыкі раслін. У іх Ліней апісаў і ўжыў новую сістэму класіфікацыі, значна спрасціўшую вызначэнне арганізмаў. У метадзе, які ён назваў «палавым», націск рабіўся на будову і колькасці рэпрадуктыўных структур раслін, г.зн. тычачак і песцікаў.

Яшчэ больш смелай была «Сістэма прыроды», спроба размеркаваць усе тварэнні прыроды — жывёл, расліны і мінералы — па класах, атрадах, родах і відах, а таксама вызначыць правілы іх ідэнтыфікацыі. Выпраўленыя і дапоўненыя выданні гэтага трактата выходзілі 12 раз на працягу жыцця Лінея і некалькі разоў перавыдаваліся пасля яго смерці.

У 1738 г. Ліней па даручэнні Кліфарта наведаў батанічныя цэнтры Англіі. Атрымаў запрашэнні працаваць у Нідэрландах і Германіі, аднак аддаў перавагу вяртанню ў Швецыю і ў 1739 г. адкрыў медыцынскую практыку ў Стакгольме. У 1741 г. быў прызначаны прафесарам медыцыны Упсальскага ўніверсітэта, а ў 1742 г. — прафесарам батанікі. Наступныя гады Ліней галоўным чынам выкладаў, аднак тады ж здзейсніў некалькі навуковых экспедыцый у малавывучаныя вобласці Швецыі. Збіральнікі ўсяго свету дасылалі яму асобнікі невядомых формаў жывога, і Ліней апісваў у сваіх кнігах лепшыя знаходкі.

У 1745 г. Ліней апублікаваў працу «Флора Швецыі» (*Flora Suecica*), у 1746 г. — «Фаўна Швецыі» (*Fauna Suecica*), у 1748 г. — «Упсальскі сад» (*Hortus Upsaliensis*). У Швецыі і за мяжой працягвалі выходзіць новыя выданні «Сістэмы прыроды». Некаторыя з іх, асабліва шостае (1748), дзясятае (1758) і дванаццатае (1766), змяшчалі дадатковыя матэрыялы. Вядомае 10-е і 12-е выданні сталі энцыклапедычнымі шматтомнікамі, якія змяшчалі кароткія апісанні ўсіх вядомых на той час відаў жывёл, раслін і мінералаў. Артыкул пра кожны від дапаўняўся інфармацыяй пра яго геаграфічны распаўсюд, асяроддзе пражывання, паводзіны і разнавіднасці. Менавіта ў 10-м выданні Ліней упершыню даў падвойныя (бінарныя, бінамінальныя) назвы ўсім вядомым яму відам жывёл. У 1753 г. Ліней скончыў працу «Віды раслін» (*Species plantarum*); у ёй змяшчаліся апісанні і бінарныя назвы ўсіх відаў раслін, якія вызначылі сучасную батанічную наменклатуру. У кнізе «Філасофія батанікі» (*Philosophia botanica*), якая выйшла ў 1751 г., Ліней афарыстычна выказаў прынцыпы, якімі ён кіраваўся пры вывучэнні раслін.

Бінарная сістэма прадвызначае, што ў кожнага віду раслін і жывёл ёсць адзіная навуковая назва (бінамен), якая належыць толькі яму аднаму і складаецца ўсяго з двух слоў (лацінскіх ці латынізаваных). Першае з іх — агульнае для цэлай групы блізкіх адзін да аднаго відаў, складнікаў аднаго біялагічнага роду. Другое — відавы эпітэт — уяўляе сабою прыметнік ці назоўнік, які датычыць толькі да аднаго віду дадзенага роду. Так, леў і тыгр, якія ўключаюцца ў род Каты (*Felis*), завуцца адпаведна *Felis leo* і *Felis tigris*, а воўк з роду Сабакі (*Canis*) — *Canis lupus*. Сам Ліней не надаваў бінарнай сістэме адмысловага значэння і рабіў націск на полінамінальную, г.зн. шматслоўную назву-апісанне, а адпаведны яму бінамен сам лічыў простай назвай (*nomen trivialis*), не меўшай навуковага значэння і прызначанай усяго толькі палегчыць запамінанне віду.

## Крыніцы

## Літаратура

* Линней К. Философия ботаники. М., 1989.