# Англійская мова

| Англійская мова |
| --- |
|  |
| Саманазва | English |
| Вымаўленне | /ˈɪŋɡlɪʃ/ |
| Краіны | Вялікабрытанія, ЗША, Канада, Аўстралія, Ірландыя, Новая Зеландыя і інш. |
| Рэгіёны | Галоўным чынам Заходняя Еўропа, Паўночная Амерыка, Аўстралія, Азія |
| Афіцыйны статус |
59 незалежных краін; 31 залежная тэрыторыя; шматлікія міжнародныя арганізацыі |
| Арганізацыя, якая рэгулюе | — |
| Агульная колькасць носьбітаў | * 753 359 540 чал. (2019)
 |
| Класіфікацыя |
| Катэгорыя |
Мовы Еўразіі |
| еўраазіяцкія мовы
індаеўрапейскія мовы
германскія мовы
заходнегерманскія мовы
англа-фрызскія мовы
англійскія мовы
англійская мова |
| Пісьменнасць | Англійскі алфавіт, English Braille[d] і Unified English Braille[d] |
| Моўныя коды |
| ДАСТ 7.75–97 | анг 045 |
| ISO 639-1 | en |
| ISO 639-2 | eng |
| ISO 639-3 | eng |
| WALS | eng |
| Ethnologue | eng |
| Linguasphere | 52-ABA |
| ABS ASCL | 1201 і 12 |
| IETF | en |
| Glottolog | stan1293 |
|  Вікіпедыя на гэтай мове |

**Англі́йская мо́ва**, радзей **анге́льская мо́ва** (саманазва: *English language, English*) — мова англа-фрызскай падгрупы заходняй групы германскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям’і.

Дзяржаўная або афіцыйная мова Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі, Ірландыі (разам з ірландскай мовай), ЗША, Канады (разам з французскай мовай), Аўстраліі, Новай Зеландыі, а таксама больш за 70 дзяржаў Азіі, Афрыкі, Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі і Акіяніі. Адна з афіцыйных і працоўных моў ААН і большасці іншых міжнародных арганізацый.

## Гісторыя

Гісторыя англійскай мовы пачалася з трох германскіх плямёнаў, якія ўварваліся ў Брытанію ў V стагоддзі нашай эры. Гэтыя плямёны – англы, саксы і юты – прыйшлі з тэрыторый цяперашняй Даніі і паўночнай часткі Германіі праз Паўночнае мора.

У той час жыхары Брытаніі гаварылі на кельцкай мове, аднак захопнікі адціснулі кельтаў да заходніх і паўночных ускраін вострава – па сутнасці, туды, дзе цяпер размешчаны Уэльс, Шатландыя і Ірландыя. Англы называлі сваю краіну «Englaland», а іх мова называлася «Englisc» – адтуль і пайшлі словы «England» і «English».

### Старажытнаанглійскі перыяд

Першая старонка самага вядомага твора на старажытнаанглійскай мове — эпічнай паэмы *Беавульф*, напісанай паміж 975 і 1025 гадамі.
Першапачаткова старажытнаанглійская мова была неаднароднай групай дыялектаў, што адлюстроўвала рознае паходжанне жыхароў тагачаснай Англіі.
У старажытнаанглійскі перыяд мовы (гаворкі) старажытнагерманскіх плямён англаў, саксаў і ютаў сфарміравалі 4 тэрытарыяльныя дыялекты: нартумбрыйскі, мерсійскі, уэсекскі, кентскі.

Заняпад паўночных і паўночна-ўсходніх зямель ад скандынаўскіх набегаў і палітычна-эканамічнае ўзмацненне Уэсекскага каралеўства (IX—XI ст.) прывялі да таго, што уэсекскі (заходнесаксонскі) дыялект з часам пачаў пераважаць і стаў асновай для тагачаснай літаратурнай мовы, і іменна на гэтай гаворцы быў напісаны «Беавульф». Большасць помнікаў гэтага перыяду таксама захавалася ва ўэсекскай рэдакцыі. Мовы кельцкіх народаў захаваліся пераважна ў геаграфічных назвах.

У старажытнаанглійскай мове пазней адбыліся змены, звязаныя з дзвюма хвалямі нашэсцяў. Першай хваляй сталі носьбіты паўночнагерманскіх моў, калі Хальфдан Рагнарсан і Івар Бяскосты пачалі заваяванне і каланізацыю паўночнай часткі Брытанскіх астравоў у VIII і IX стагоддзях (гл. Данелаг). Другой хваляй было нашэсце ў краіну ў XI стагоддзі нарманаў, носьбітаў раманскай старанармандскай мовы. Старанармандская мова развілася ў англанармандскую, а затым у англа-французскую, увёўшы ва ўжытак пласт слоў, звязаных з судоваю справай і дзяржаўным кіраваннем.
Гэтыя дзве падзеі прывялі не толькі да пашырэння лексікону скандынаўскімі і нармандскімі словамі, але і да спрашчэння граматыкі стараанглійскай мовы, зрабіўшы яе такім чынам незвычайна адкрытаю для запазычання новых слоў з іншых моў.

### Сярэднеанглійскі перыяд

Дадзены этап рахзвіцця англійская мовы ахоплівае перыяд 1066—1485 гг. У 1066 г. Англію заваявалі нарманы, якія зрабілі сваю (французскую) мову моваю эліты. Англійская існавала ў якасці народнай, маючы 3 асноўныя дыялектныя зоны — паўночную, цэнтральную, паўднёвую. Таксама на ёй размаўлялі рэшткі англа-саксонскай арыстакратыі. Але буйныя землеўладальнікі, якія належалі да англа-саксонскай большасці, патроху павялічвалі свой уплыў, нарманы ўсё болей асіміляваліся. Сярэднеанглійская мова ўзнікла на базе англа-саксонскай, з французскім уплывам. Творы Джэфры Чосера «Кентэрберыйскія апавяданні» і «Смерць караля Артура» Томаса Мэлары з’яўляецца самымі вядомымі ўзорамі мовы таго часу. Працэс пранікнення французскіх слоў у англійскую мову дасягае вяршыні ў 1250—1400 гг.

Гэты перыяд характарызаваўся значнымі змяненнямі фанетыкі і граматыкі пад уплывам французскай мовы. У прыватнасці старафранцузскае паходжанне мае большасць слоў, якое мае дачыненне да кіравання дзяржавай (акрамя германскіх king і queen — «кароль» і «каралева» адпаведна).

* reign — караляваць, government — урад, crown — карона, state — дзяржава і г.д.;

*большасць арыстакратычных тытулаў*:

* duke — герцаг,
* peer — пэр;

*словы, якія тычацца вайсковай справы*:

* army — армія, войска,
* peace — мір,
* battle — бітва,
* soldier — салдат,
* general — генерал,
* captain — капітан,
* enemy — вораг;

*судовыя паняцці*:

* judge — суддзя,
* court — суд,
* crime — злачынства;

*царкоўныя паняцці*:

* service — набажэнства (царкоўнае),
* parish — прыход.

Цікава, што слова, якія маюць дачэненне да гандлю і прамысловасці — французскага паходжання, а назвы простых рамёстваў — германскага. Прыклад першых: commerce — гандаль, industry — прамысловасць, merchant — купец. Аднак назвы большасці жывёл — германскія, а назвы мяса гэтых жывёл запазачыная з французская мовы, што заўважыў яшчэ Вальтэр Скот у рамане «Айвенга»:

*прыклад першых*:

* ox — бык,
* cow — карова,
* calf — цяля,
* sheep — авечка,
* pig — свіння

*прыклад другіх*:

* beef (сучасн. фр. le bœuf) — ялавічына,
* veal (сучасн. фр. le veau) — цяляціна,
* mutton (сучасн. фр. le mouton) — бараніна,
* pork (сучасн. фр. le porc) — свініна

і г.д.
Граматычная структура мовы мяняецца і далей: імянныя і дзеяслоўныя канчаткі спачатку змешваюцца, а потым, у канцы гэтага перыяду, амаль цалкам знікаюць. У прыметніках акрамя канчаткаў, што раней утваралі параўнальныя ступені, з’яўляюцца дадатковыя словы *more* ‘болей’ і  *most* ‘найболей’. У перыяд 1400—1483 гг. адбываецца перамога лонданскага дыялекту над іншымі. Лонданскі дыялект узнік на базе сінтэзу паўднёвых і цэнтральных дыялектаў. У фанетыцы адбываецца так званы Вялікі зрух галосных.

У выніку міграцыі часткі брытанцаў на тэрыторыю ірландскага графства Уэксфорд у 1169 годзе сфарміравалася мова ёла, якая знікла ў сярэдзіне XIX ст.

### Новаанглійскі перыяд

У XVI—XVII ст. складваецца ранняя новаанглійская мова. Перыяд сучаснай англійскай мовы, да якога адносяцца творы Уільяма Шэкспіра і Біблія караля Якава, звычайна адлічваюць прыблізна ад 1550. Пасля таго, як Злучанае Каралеўства стала каланіяльнай дзяржавай, англійская мова служыла «лінгва франка» для калоній Брытанскай імперыі. У паслякаланіяльны перыяд некаторыя з новаствораных нацый, у склад якіх уваходзілі носьбіты некалькіх розных аўтахтонных моў, выбралі англійскую мову ў якасці лінгва франка, каб пазбегнуць палітычных складанасцей, звязаных з узвышэннем аднае аўтахтоннае мовы над астатнімі. У выніку разрастання Брытанскай імперыі, англійская мова была прынята ў Паўночнай Амерыцы, Індыі, Аўстраліі і многіх іншых рэгіёнах. Працэс распаўсюджвання англійскай мовы ўзмацніўся з ростам ролі ЗША ў міжнародных адносінах у сярэдзіне XX ст. На пачатак XXI стагоддзя, англійская мова з’яўляецца самай шырокаўжывальнай мовай за ўсю гісторыю.

У сувязі з засваеннем вялікай колькасці слоў з многіх іншых моў цягам сваёй гісторыі, сучасная англійская мова змяшчае шырокі слоўнікавы запас, са складаным і нерэгулярным правапісам, асабліва датычна галосных. Сучасная англійская асімілюе не толькі словы з іншых еўрапейскіх моў, але й моў з усяго свету. Оксфардскі слоўнік англійскай мовы налічвае больш за 250 тысяч розных слоў, не лічачы шматлікіх тэхнічных, навуковых і слэнгавых паняццяў.

## Алфавіт

Алфавіт англійскай мовы заснаваны на лацініцы і складаецца з 26 літар: з іх 6 галосных і 20 зычных.

* Галосныя: A, E, I, O, U, Y
* Зычныя: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z

Раней (да прыняцця англасаксамі хрысціянства) ужываліся англасаксонскія руны.

## Граматыка

## Акцэнты і дыялекты ў англійскай мове

Англійская мова характарызуецца велізарнай разнастайнасцю акцэнтаў і дыялектаў.

### Акцэнты

Акцэнт – асаблівае вымаўленне гукаў і інтанацыі, характэрнае для пэўнай геаграфічнай вобласці або культурнай групы.

Адзінага брытанскага акцэнту няма, у самой Вялікабрытаніі існуе каля 40 тыпаў акцэнтаў (Accent Types). Найбольш папулярныя з іх:

* Нарматыўнае вымаўленне (Received pronunciation) – з рэгіянальнага пункту гледжання гэта паўднёва-англійскі акцэнт. Менавіта нарматыўнае вымаўленне прынята лічыць стандартным для літаратурнай англійскай мовы.

«r» на канцы слоў практычна не вымаўляецца, а літара «a» у некаторых словах вымаўляецца крыху расцягнута («dance», «vase», «chance», «ask»).
* Арыстакратычны акцэнт (Posh accent) – акцэнт брытанскай каралеўскай сям’і і англійскай арыстакратыі. Гэтым акцэнтам карыстаюцца вядучыя і дыктары найбуйных брытанскіх СМІ і выкладчыкі ВНУ. Словы і ўсе зычныя тут вымаўляюцца павольна і выразна, таму такую ​​прамову лёгка ўспрымаць на слых.
* Валійскі (Уэльскі) акцэнт (Welsh accent) – гучыць вельмі меладычна і рытмічна, нагадвае песню, дзе інтанацыя то павышаецца, то паніжаецца. Стандартнае received pronunciation у параўнанні з уэльскім акцэнтам гучыць больш роўна.
* Кокні (Cockney accent) – акцэнт працоўных ускраін Лондана. Адрозніваецца акругленнем дыфтонгаў, а таксама вельмі нязвыклым вымаўленнем міжзубных [ð] і [θ] (як «v» і «f»). Нярэдка знікаюць і пачатковыя літары некаторых слоў, а галосныя мяняюць сваё гучанне. З-за гэтых асаблівасцяў кокні часам называюць «лянівым» акцэнтам англійскай мовы (Lazy English).
* Ёркшырскі – гучыць даволі роўна і спакойна, тут няма рэзкіх скокаў. Цікавая асаблівасць у тым, што тут гук «ee» замяняецца на «eh» (калі ён размешчаны ў канцы слова). Да прыкладу, «windy» ёркшырцы прамаўляюць хутчэй як «win-deh».
* Шатландскі (Scottish accent) – працяглыя галосныя і дакладнае, працяглае «r».
* Ірландскі (Irish accent) – тут заўсёды выразна вымаўляецца літара «r», замест гукаў [θ, ð] ірландцы прамаўляюць глухія [t] і [d], а літара «i» часта вымаўляецца як «о».

Амерыканскіх акцэнтаў існуе не менш, чым брытанскіх. Практычна ў кожным штаце ЗША ёсць свой акцэнт.

* Агульны амерыканскі (General American) – прынята лічыць стандартам амерыканскай англійскай мовы. У ім адсутнічаюць выяўленыя прыкметы вымаўлення, якія можна суаднесці з нейкім асобным рэгіёнам, этнічнай ці сацыяльнай супольнасцю. Па сваім гучанні General American бліжэй за ўсё да манеры гаворкі жыхароў заходніх і цэнтральных рэгіёнаў ЗША.

Галоўныя асаблівасці General American: выразна вымаўляюцца ўсе літары «r»; «а» у большасці слоў тыпу «class», «bath», «path», «ask» вымаўляецца як [æ]; «u» пасля «d», «n», «s», «t» чытаецца як [u:], а не [ju:]; часта «о» чытаецца як «а», да прыкладу, у словах «bother», «want», «hot».
* Нью-Йоркскі – характэрна звычка працягла і доўга прамаўляць галосныя «о» і «а», так што на слых яны больш падобныя на «aww».

Іншы цікавы момант заключаецца ў тым, што ў складзе «re» (калі ён знаходзіцца ў самым пачатку слова), галосная вымаўляецца як «а». У выніку, напрыклад, «reward» гаворыцца як «ra-ward».
* Паўднёваамерыканскі – тэмп гаворкі больш павольны і спакойны, а ўся манера гаварэння больш паслабленая ў параўнанні з іншымі рэгіёнамі ЗША. Галосныя больш расцягнутыя і нярэдка ператвараюцца ў дыфтонгі. Гэта з’ява нават атрымала сваю адмысловую назву - Southern drawl. Менавіта адсюль прыйшлі такія папулярныя сёння гутарковыя скарачэнні накшталт «gonna», «wanna», «lemme».

У канадскім дыялекце мудрагеліста змяшаліся рысы брытанскага і амерыканскага варыянтаў англійскай мовы. Але пераважаюць у ім усё ж рысы American English, а таксама заўважныя асобныя ноткі французскай мовы. Мабыць, самая вядомая рыса канадскага акцэнту – актыўнае выкарыстанне «eh». Гэтае літараспалучэнне можа служыць выклічнікам або ўзмацняльнікам выказвання.

Аўстралійскі дыялект лічыцца адной з самых складаных для вывучэння версій англійскай мовы, паколькі ў ёй аб'ядналася мноства акцэнтаў Злучанага Каралеўства. І, вядома, у кожным рэгіёне Аўстраліі сфармаваўся ўласны акцэнт. Тут шмат уласных унікальных слоў, скарачэнняў і выразаў.

### Дыялекты

Дыялекты – разнавіднасці мовы, якія адрозніваюцца не толькі вымаўленнем, але і лексікай, граматыкай і нават фразеалогіяй.

На сёння існуе вялікая колькасць рэгіянальных дыялектаў англійскай мовы (брытанская англійская, шатландская англійская, амерыканская англійская, індыйская англійская і гэтак далей).

Разнастайнасць дыялектаў у Вялікабрытаніі значна большая, чым у ЗША, дзе асноўнай літаратурнай нормай да сярэдзіны XX ст. з’яўляўся сярэднеатлантычны (Mid-Atlantic) дыялект. З 1950-х гг. галоўную ролю набыў сярэдне-заходні (Mid-Western) дыялект. Сучасныя даследчыкі вылучаюць значную варыятыўнасць англійскай мовы ў сучасным свеце.

#### Англія

     Англійская — родная мова большасці насельніцтва     Англійская — родная мова большасці насельніцтва і адна з афіцыйных     Англійская — афіцыйная, але родная для меншасці насельніцтва     Краіны, дзе англійскую як другую мову ведае больш за 20% насельніцтва
Прыроджаныя носьбіты англійскай па краінах і рэгіёнах (2017)
Карта ведання англійскай мовы ў Еўрасаюзе
* Кокні (Cockney) — паняцце злучае шэраг гістарычных дыялектаў раёнаў і рамесных цэхаў Лондана
* Скаўз (Scouse) — дыялект жыхароў Ліверпуля
* Джорджы — дыялект жыхароў Нартумберлэнда, у прыватнасці, Ньюкасла на Тайне
* West Country
* East England (Усходняя Англія)
* Birmingham (Brummy, Brummie) (Бірмінгем)
* Cheshire (Чэшыр)
* Cornwall (Корнуол)
* Cumberland (Камберлэнд)
* Central Cumberland (Цэнтральны Камберлэнд)
* Devonshire (Дэвоншыр)
* East Devonshire (Усходні Дэвоншыр)
* Dorset (Дорсэт)
* Durham (Дарэм)
* Bolton Lancashire (Болтон у Лэнкэшыр)
* North Lancashire
* Radcliffe Lancashire
* Northumberland (Нартумберлэнд)
* Norfolk (Норфалк)
* Tyneside Northumberland (Тайнсайд Нартумберлэнд)
* Somerset (Самерсэт)
* Sussex (Сасэкс)
* Westmorland (Уэстморлэнд)
* North Wiltshire (Паўночны Ўілтшыр)
* Craven Yorkshire (Ёркшыр)
* North Yorkshire (Паўночны Ёркшыр)
* Sheffield Yorkshire (Шэфілд Ёркшыр)
* West Yorkshire (Заходні Ёркшыр)

#### ЗША

## Беларусь

На лістапад 2011 г. у сярэдніх школах Беларусі англійская мова вывучалася ў якасці замежнай абсалютнай большасцю (76,3 %) вучняў.

## Гл. таксама

* Садружнасць нацый
* Англафоны
* Бэйсік-інгліш
* Эбанікс

## Крыніцы

## Літаратура

* Васючэнка, М. П. Кароткая граматыка англійскай мовы / М. П. Васючэнка — Мінск: Радыёла-плюс, 2009. — 104 с. — (Серыя «Беларускія ЕўраГраматыкі»). ISBN 978-985-448-094-7
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version:

## Спасылкі

* Oxford Learner's Dictionaries **(нявызн.)**.  Oxford.