Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Альберт Абрахам Майкельсан

| Альберт Абрахам Майкельсан |
| --- |
| Albert Abraham Michelson |
|  |
| Дата нараджэння | 19 снежня 1852(1852-12-19)[…] |
| Месца нараджэння | * Стшэльна, Позен[…]
 |
| Дата смерці | 9 мая 1931(1931-05-09)[…] (78 гадоў) |
| Месца смерці | * Пасадэна, Каліфорнія, ЗША[…]
 |
| Месца пахавання | * *невядома*
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Жонка | Margaret Hemingway[d] і Edna Stanton[d] |
| Дзеці | Dorothy Michelson[d] |
| Род дзейнасці | фізік, афіцэр, выкладчык універсітэта |
| Навуковая сфера | Фізіка |
| Месца працы | * Заходні рэзервовы ўніверсітэт Кейза
* Чыкагскі ўніверсітэт
* Універсітэт Кларка
 |
| Альма-матар | * Ваенна-марская акадэмія ЗША (31 мая 1873)
* Берлінскі ўніверсітэт
 |
| Навуковы кіраўнік | Герман Людвіг Фердынанд Гельмгольц |
| Вядомыя вучні | Роберт Эндрус Мілікен |
| Член у | * Лонданскае каралеўскае таварыства
* Акадэмія навук СССР
* Шведская каралеўская акадэмія навук
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Расійская акадэмія навук
* Амерыканскае філасофскае таварыства
* Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі
* Амерыканскае фізічнае таварыства
* Французская акадэмія навук
* Нацыянальная акадэмія навук Італіі[d]
* Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Турынская акадэмія навук[d]
* Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі
 |
| Узнагароды |  Нобелеўская прэмія па фізіцы (1907) Медаль Коплі (1907) |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Альберт Абрахам Майкельсан** (англ.: Albert Abraham Michelson; 19 снежня 1852, Стрэльна, Прусія — 9 мая 1931, Пасадэна, ЗША) — амерыканскі фізік, вядомы вынаходствам названай яго імем інтэрфераметрыі Майкельсана і прэцызійнымі вымярэннямі хуткасці святла. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1907) «за стварэнне дакладных аптычных інструментаў і спектраскапічныя і метралагічныя даследаванні, выкананыя з іх дапамогай».

## Зноскі
# Раса

**Расычалавека** (фр.: race ад італ.: razza) — групы людзей, якія складаліся гістарычна і маюць адзінства паходжання, што выяўляецца ў агульных спадчынных марфалагічных і фізіялагічных адзінках — колер скуры, валасоў і вачэй, формы носа і вуснаў, рост і прапорцыі цела, група крыві і інш. Арэалы распаўсюджання розных адзнак не супадаюць, таму расавыя межы невыразныя і ўмоўныя.

Вылучаюць 4 вялікія расы: еўрапеоідную, негроідную, аўстралоідную і мангалоідную, унутры іх вылучаюць малыя расы. Асобнае месца займаюць прамежкавыя (паміж расамі) формы і змешаныя (метысы, крэолы) групы новага часу.

Па асноўных марфалагічных, фізіялагічных і псіхалагічных асаблівасцях падабенства паміж усімі расамі значнае, а адрозненні неістотныя. Поўная біялагічная і сацыяльна-культурная вартасць усіх рас і метысных груп сведчыць пра відавое адзінства чалавецтва і абвяргае расісцкія канцэпцыі пра «вышэйшыя» і «ніжэйшыя» расы.

Расавы склад народаў — вынік гістарычнага развіцця. Працэсам расаўтварэння спрыялі ізаляцыя пэўных груп людзей з-за прыродных умоў ці сацыяльных бар'ераў, міграцыя і кантакты прадстаўнікоў розных рас. Біялагічныя асаблівасці прадстаўнікоў любой расы не ўплываюць на магчымасці для іх культурнага развіцця пры спрыяльных сацыяльна-эканамічных умовах.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* *Іван Франко.* Раса. Нація. Герої (аудіокнига). Наукове Товариство ім. Тараса Шевченка. — 1899. НБУ  (укр.)
# Уільям Холдэн

| Уільям Холдэн |
| --- |
| William Holden |
|  |
| Дата нараджэння | 17 красавіка 1918(1918-04-17)[…] |
| Месца нараджэння | * О’Фэлан[d], акруга Сент-Клэр[d], Ілінойс, ЗША
 |
| Дата смерці | 12 лістапада 1981(1981-11-12) (63 гады) ці 16 лістапада 1981(1981-11-16) (63 гады) |
| Месца смерці | * Санта-Моніка, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Жонка | Brenda Marshall[d] |
| Адукацыя | * Гарадскі каледж Пасадэны[d]
* South Pasadena High School[d]
 |
| Прафесія | акцёр, тэлеакцёр, кінаакцёр, ваенны, афіцэр |
| Кар’ера |
1939—1981 |
| Кірунак | вестэрн |
| Узнагароды | «Оскар» (1953) |
| IMDb | 0000034 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Уільям Холдэн** (англ.: William Holden), сапраўднае імя **Уільям Франклін Бідл мл.** (англ.: William Franklin Beedle Jr.; 17 красавіка 1918 — 12 лістапада 1981) — амерыканскі акцёр, лаўрэат прэміі «Оскар» за галоўную ролю ў фільме «Канцлагер 17» (1953). Шэсць разоў яго імя называлі ў дзясятцы самых папулярных акцёраў ЗША (1954—1958, 1960). Амерыканскі інстытут кінамастацтва змясціў Уільяма Холдэна на 25-е месца ў спісе «100 найвялікшых зорак кіно».

## Выбарачная фільмаграфія

* 1950 — Бульвар Сансет / Sunset Boulevard — Джо Гіліс
* 1964 — Парыж у спёку

## Крыніцы
# Яша Хейфец

| Яша Хейфец |
| --- |
| Jascha Heifetz |
|   |
| Асноўная інфармацыя |
| Поўнае імя |
Іосіф Рувімавіч Хейфец |
| Дата нараджэння | 20 студзеня (2 лютага) 1901 |
| Месца нараджэння | * Вільня, Віленскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя
 |
| Дата смерці | 10 снежня 1987(1987-12-10) (86 гадоў) |
| Месца смерці | * Лос-Анджэлес, акруга Лос-Анджэлес, Каліфорнія, ЗША
 |
| Краіна |  Расійская імперыя  ЗША |
| Жонка | Florence Vidor[d] |
| Альма-матар | * Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава
 |
| Месца працы | * Універсітэт Паўднёвай Каліфорніі
 |
| Музычная дзейнасць |
| Педагог | Леапольд Сямёнавіч Аўэр і Elias Malkin[d] |
| Прафесіі | музычны педагог, скрыпач, настаўнік |
| Гады актыўнасці |
з 1911 |
| Інструменты | скрыпка |
| Жанры | класічная музыка |
| Лэйблы | RCA Records і Victor Talking Machine Company[d] |
| Выхаванцы | Pierre Amoyal[d] і Ronald Patterson[d] |
| Узнагароды |     зорка на галівудскай «Алеі славы» |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
| jaschaheifetz.com (англ.) |

**Яша Хейфец** (поўнае імя Іосіф Рувімавіч Хейфец, 20 студзеня (2 лютага) 1901, Вільня — 16 кастрычніка 1987, Лос-Анджэлес) — амерыканскі скрыпач    і педагог яўрэйскага паходжання. Лічыцца адным з найвялікшых скрыпачоў XX стагоддзя.

## Біяграфія

Нарадзіўся 2 лютага 1901 года ў Вільні ў сям’і выкладчыка музыкі Рувіна Эліевіча Хейфеца і Хаі Ізраілеўны Шарфштэйн. Пачаў вучыцца гульні на скрыпцы ў трохгадовым узросце і неўзабаве праславіўся вундэркіндам. Першым выкладчыкам быў вядомы віленскі педагог Эліяс (Ілля Давідавіч) Малкін (1866—1953). У шасцігадовым узросце ўпершыню прыняў удзел у публічным канцэрце, дзе выканаў Канцэрт Фелікса Мендэльсона-Бартольдзі.

У 1910 годзе пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі. У 1913 наведаў падчас гастроляў па Еўропе Швецыю і Германію, дзе пазнаёміўся з Фрыцам Крайслерам.

У 1917 годзе ўпершыню наведаў ЗША, дзе выступіў 17 кастрычніка ў Карнегі-холе. Хейфец застаўся ў ЗША і ў 1925 годзе атрымаў амерыканскае грамадзянства. 7 лістапада 1917 года ўпершыню вырабіў запіс сваёй гульні ў камерцыйных мэтах. Падчас Другой сусветнай вайны часта выступаў перад салдатамі на фронце, каб падняць іх баявы дух.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Яша Хейфец
* Яша Хейфец (англ.) на сайце *AllMusic*
* Біяграфічныя звесткі Архівавана 29 верасня 2007.
* Яша Хейфец // Электронная еврейская энциклопедия — eleven.co.il
* Біяграфія Архівавана 27 мая 2011. (англ.)
# Грым

Рабочае месца грымёра ў тэатры
**Грым** (ад фр.: grimer — падмалёўваць твар) — мастацтва змяняць вонкавы выгляд акцёра, пераважна яго твар, з дапамогай грыміравальных фарбаў, пластычных і валасяных наклеек, парыка, прычоскі і інш.; адзін са сродкаў стварэння акцёрскага вобраза. Характар грыму ў тэатры і кіно залежыць ад мастацкіх асаблівасцей твора, рэжысёрскай канцэпцыі, задумы акцёра і стылю афармлення спектакля.

У кіно мастацтва грыму мае спецыфіку: улічваюцца ўмовы аператарскай тэхнікі, асаблівасці кінаплёнкі, характар асвятлення. Буйны план на экране асабліва ў каляровым кіно патрабуе крапатлівай работы грымёра-мастака.

У цырку грым як адзін са сродкаў стварэння акцёрскага вобраза выкарыстоўваецца прадстаўнікамі жанру клаунады.

## Гісторыя

Гісторыя грыму ў тэатры узыходзіць да старажытных народных абрадаў і гульняў, якія вымагалі ад удзельнікаў вонкавага пераўвасаблення. Народныя акцёры Сярэднявечча — скамарохі, жанглёры і інш. — размалёўвалі твар сажай, сокам раслін. У XV—XVI стст. удзельнікі прадстаўленняў карысталіся фантастычнымі маскамі і прымітыўна-рэалістычным грымам. Тэатр класіцызму XVII—XVIII стст. стварыў ідэалізаваны, абагульнены грым. Развіццё рэалізму ў рускім тэатры XIX ст. садзейнічала росквіту мастацтва грыму, стварэнню грыму-партрэта; грым стаў адным з істотных кампанентаў рэжысёрскай задумы спектакля. З таго часу існуе прафесія мастака-грымёра.

## Беларусь

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Уладзімір Мікалаевіч Крыловіч (злева). Ён жа ў ролі Тодарбіча ў спектаклі «У ліпнёвую ноч» («Павукі і мухі») Б. Гарчынскага. 1927. Грым Крыловіча.  |

У беларускім тэатры развіццё грымёрскага мастацтва звязана з імёнамі буйных акцёраў, якія непасрэдна удзельнічалі ў стварэнні грыму (Г. Глебаў, Б. Платонаў, С. Бірыла, У. Крыловіч, П. Малчанаў, A. Кістаў, А. Ільінскі). Значны уклад у станаўленне мастацтва грыму зрабілі беларускія мастакі-грымёры С. Школьнікаў, Р. Волкаў, А. Буднік, В. Навіцкая, С. Пінхасік, B. Міронава, Л. Звездачотава і інш.

У беларускім кіно і на тэлебачанні развіццю мастацтва грыму садзейнічалі грымёры Р. Храпуцкі, У. Дзяменцьеў, У. Белавусаў, А. Чартовіч і інш.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
# Dragon Ball

**Dragon Ball** — манга, створаная Акірай Торыямай, і яе шматлікія экранізацыі. Яна па главам выходзіла ў японскім часопісе Shonen Jump з 1984 па 1995 гг., І была выдадзена кампаніяй Shueisha ў 42-х тамах. Акрамя трох анімэ-серыялаў, паводле мангі было знята семнаццаць анімацыйных фільмаў, зроблена вялікая колькасць відэагульняў і калекцыйных картачнах гульняй. У 2002 годзе кампанія 20th Century Fox пачала вытворчасць паўнаметражнага фільма «Dragonball: Evolution», выхад якога адбыўся ў красавіку 2009 года. Існуе таксама кітайскі фільм 1989 года «Dragon Ball: The Magic Begins».
# Гейл Сондэргард

| Гейл Сондэргард |
| --- |
| англ.: Gale Sondergaard |
|  |
| Імя пры нараджэнні | дацк.: Edith Holm Sondergaard |
| Род дзейнасці | актрыса, тэатральная актрыса, тэлеактрыса, кінаактрыса |
| Дата нараджэння | 15 лютага 1899(1899-02-15) |
| Месца нараджэння | * Litchfield[d], Meeker County[d], Мінесота, ЗША
 |
| Дата смерці | 14 жніўня 1985(1985-08-14) (86 гадоў) |
| Месца смерці | * Вудленд-Хілз[d], Лос-Анджэлес, акруга Лос-Анджэлес, Каліфорнія, ЗША
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Муж | Herbert Biberman[d] |
| Узнагароды і прэміі |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Гейл Сондергард** (англ.: Gale Sondergaard; 15 лютага 1899 — 14 жніўня 1985) — амерыканская акторка. Лаўрэат прэміі «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана — першая актрыса ў гісторыі сусветнага кінематографа, якая атрымала гэтую ўзнагароду за дэбютную ролю другога плана.

## Фільмаграфія

* 1937 — Жыццё Эміля Заля
* 1940 — Знак Зора

## Зноскі
# Філіпа Марак

| Філіпа Марак |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | 18 чэрвеня 1945(1945-06-18) (80 гадоў) |
| Месца нараджэння | * Ewell[d], Epsom and Ewell[d], Сурэй, Англія, Вялікабрытанія
 |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Муж | Джон Каплер |
| Род дзейнасці | біёлаг, імунолаг, біяхімік, выкладчыца ўніверсітэта |
| Навуковая сфера | імуналогія |
| Месца працы | * Рочэстэрскі ўніверсітэт
* Каларадскі ўніверсітэт у Дэнверы
* University of Denver[d]
* Anschutz Medical Campus[d]
* National Jewish Health[d]
* Howard Hughes Medical Institute[d]
 |
| Навуковая ступень | доктар філасофіі |
| Альма-матар | * Murray Edwards College[d]
* Універсітэт Сан-Дыега[d]
* Кембрыджскі ўніверсітэт
 |
| Навуковы кіраўнік | Alan Munro[d] |
| Член у | * Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Лонданскае каралеўскае таварыства
 |
| Узнагароды | член Лонданскага каралеўскага таварыства (1997) L'Oréal-UNESCO Award For Women in Science[d] (2004) Нацыянальная зала славы жанчын[d] (2015) прэмія Вольфа па медыцыне (2015) German Immunology Prize[d] (2006) William B. Coley Award[d] (1993) прэмія Пауля Эрліха і Людвіга Дармштэтэра[d] (1993) Howard Taylor Ricketts Prize[d] (1999) прэмія Луізы Грос-Хорвіц (1994) FASEB Excellence in Science Award[d] (1995) Colorado Women's Hall of Fame[d] (2010) Dickson Prize in Medicine[d] (1996) Pearl Meister Greengard Prize[d] (2005) Novartis Prize for Basic Immunology[d] (2016) American Association of Immunologists Lifetime Achievement Award[d] (2003) Clarivate Citation Laureate[d] (2019) член Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі[d] (2011) |
| Сайт | nationaljewish.org/resea… |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Філіпа Марак** (англ.: Philippa "Pippa" Charlotte Marrack; нар. 28 чэрвеня 1945, Юэл, Англія) — брытана-амерыканскі біяхімік і імунолаг, даследчыца T-лімфацытаў. Доктар філасофіі (1970). Заслужаны прафесар University of Colorado Denver і National Jewish Health, у якой загадвае кафедрай біямедыцынскіх даследаванняў, раней таксама даследчык Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза (1986—2017). Член Нацыянальнай Акадэміі навук (1989) і Медыцынскай акадэміі (2008) ЗША, Лонданскага каралеўскага таварыства (1997) і АМН Вялікабрытаніі (2002). Лаўрэат прэміі Вольфа па медыцыне (2015) і Луізы Грос-Хорвіц (1994). Па сваім імпакт-фактары з’яўляецца трэцім па ўплыве амерыканскім даследчыкам, першай сярод жанчын, Clarivate Citation Laureate (2019). Працуе сумесна з мужам Джонам Каплерам, яны пазнаёміліся ў пачатку 1970-х.

Скончыла па біяхіміі Кембрыджскі ўніверсітэт (1967) са ступенямі бакалаўра і магістра, там жа ў 1970 годзе атрымала ступень доктара філасофіі па біялагічных навуках.

## Зноскі
# Тукулёр

**Тукулёр** — народ, які жыве на поўначы Сенегала (складае 10% насельніцтва краіны), у даліне ракі Сенегал, у Маўрытаніі, Малі і Гвінеі.

## Паходжанне

Тукулёр паходзяць ад народаў фульбе (фулані).

У сярэдзіне XVI ст. было заснавана дзяржава Фута Тора. У той час на тукулёр здзяйснялі набегі плямёны бербераў.

У XVIII ст. тукулёры ўсталявалі канчатковы кантроль над сваёй тэрыторыяй, а пасля вайны 1852-1864 гг. правадыр тукулёр, Умар Тала заснаваў імперыю Сегу Тэкрур, якая мела ўладу над заходняй Сахарай пакуль не была заваяваная французамі ў 1893 г.

Назва «тукулёр» паходзіць ад назвы дзяржавы Такрур (французская народная этымалогія Toucouleur - «усе колеры»).

## Жыллё

Традыцыйнае жыллё тукулёр — гэта гліняныя дамы з саламяным дахам. Вёскі звычайна вельмі чыстыя і акуратныя, нягледзячы на суровыя прыродныя ўмовы. Гарады ж наадварот, патанаюць у гразі. Там традыцыйныя хаціны замяняюць хаты з гліняных цаглін з металічнай дахам (Gerteiny G. Alfred 1967: 145).
# В’етнамізацыя

**В’етнамізацыя** (англ.: Vietnamization) — назва палітыкі адміністрацыі Ніксана ў дачыненні вайны ў В’етнаме. Курс сфармуляваны ў 1969 годзе.

## Дактрына

Дактрына «в’етнамізацыі» была вылучана міністрам абароны ЗША Мелвінам Лэйрдам вясной 1969 года пасля яго візіту ў Паўднёвы В’етнам. Яна стала адказам на пошукі адміністрацыяй Ніксана новай канцэпцыі амерыканскай палітыкі ў дачыненні да В’етнамскай вайны. Ніксан перамог на прэзідэнцкіх выбарах 1968 года пад лозунгам «ганаровага міру» ў В’етнаме. Да гэтага моманту вайна была вельмі непапулярнай у амерыканскім грамадстве; для стрымлівання грамадскай незадаволенасці Ніксану патрабавалася перш за ўсё паменшыць людскія страты Узброеных сіл ЗША ў гэтай краіне.

Канчаткова дактрына «в’етнамізацыі» была сфармулявана падчас сустрэчы Ніксана з паўднёвав’етнамскім прэзідэнтам Нгуен Ван Цхьеу на востраве Мідуэй (8 чэрвеня 1969 года). Яна прадугледжвала колькаснае (стварэнне новых падраздзяленняў, дадатковыя пастаўкі ваеннай тэхнікі) і якаснае (паляпшэнне падрыхтоўкі салдат, пераўзбраенне сучаснай зброяй і тэхнікай) развіццё арміі Паўднёвага В’етнама з тым, каб яна паступова здабыла магчымасць самастойна весці вайну супраць камуністычных сіл. Адначасова было абвешчана аб пачатку паступовага вываду амерыканскіх войскаў з краіны, разлічанага на некалькі гадоў. Далейшае развіццё «в’етнамізацыі» было сфармулявана Ніксанам на востраве Гуам 25 ліпеня і атрымала назву **Гуамская дактрына** або **дактрына Ніксана**. Згодна з ёй, ЗША гарантавалі сваім саюзнікам значную эканамічную і ваенную дапамогу ў выпадку неабходнасці адлюстравання камуністычнай агрэсіі, аднак адмаўляліся ад удзелу ўласнага вайсковага кантынгенту.

## Вынікі

Характэрна, што паўднёвав’етнамскае кіраўніцтва ніколі не ўжывала тэрмін «в’етнамізацыя», лічачы, што ён стварае ілжывае ўражанне, быццам бы да 1969 года вайна вялася выключна сіламі ЗША без якога-небудзь удзелу Паўднёвага В’етнама. У цэлым дактрына мела пэўны станоўчы вынік, што было прадэманстравана поспехамі паўднёвав’етнамскай арміі падчас Велікоднага наступлення 1972 года. Аднак істотным яе недахопам было тое, што амерыканскае кіраўніцтва ставілася да яе ў першую чаргу як да падставы для згортвання свайго ўдзелу ў вайне, а не як да сродку павелічэння эфектыўнасці паўднёвав’етнамскай арміі. Падзеі вясновага наступлення 1975 года паказалі, што рэжым Паўднёвага В’етнама на той момант быў няздольны супрацьстаяць ворагу ў поўнай ізаляцыі ад ЗША, што і абумовіла яго паразу.

## Сучаснае выкарыстанне тэрміна

У сучаснай палітычнай мове тэрмін «в’етнамізацыя» звычайна азначае палітыку, накіраваную на перанясенне асноўнай адказнасці за вядзенне баявых дзеянняў з замежных узброеных сіл на мясцовыя. З’явіліся і падобныя тэрміны (напрыклад, «Чачэнізацыя»).

Часам тэрмін «в’етнамізацыя» ў адносінах да якога-небудзь ваеннага канфлікту памылкова выкарыстоўваецца ў сэнсе «ператварэння ў другі В’етнам».

## Зноскі

## Літаратура

* Дэвидсон Ф. Война во Вьетнаме (1946—1975) = Vietnam at War: The History 1946—1975. — М.: Изографус, Эксмо, 2002. — С. 816.

## Спасылкі

* Текст телевизионного выступления Никсона о «вьетнамизации» 3 ноября 1969 года (сайт coldwar.ru)
# Гарвардскі ўніверсітэт

| Гарвардскі ўніверсітэт |
| --- |
|   |
| Па-англійску |
Harvard University |
| Дэвіз |
Veritas («Праўда») |
| Заснаваны ў |
8 верасня 1636 |
| Тып |
універсітэт Лігі плюшчу |
| Прэзідэнт |
Дру Гілпін Фаўст |
| Месца размяшчэння |
Кембрыдж, Масачусетс, ЗША
 |
| Кампус |
Гарадскі
* 85 га (галоўны корпус)
* 8,9 га (медыцынскі корпус)
* 145 га (спартыўны корпус і бізнес-школа)
 |
| Бакалаўраў |
6 700 |
| Магістраў і дактароў |
14 500 |
| Выкладчыкаў |
2 100 |
| Колер |
Барвовы колер |
| Афіцыйны сайт |
 |

**Гарвардскі ўніверсітэт** (англ.: Harvard University) — адзін з самых вядомых універсітэтаў ЗША і ўсяго свету, знаходзіцца ў горадзе Кембрыдж, штат Масачусетс. Найстарэйшы з універсітэтаў ЗША.

Заснаваны 8 верасня 1636 года як каледж. 3 1639 года носіць імя англійскага пурытанскага святара Джона Гарварда (1607—1638), які завяшчаў каледжу палову сваёй маёмасці і бібліятэку. Да канца XVIII ст. галоўнае месца ў навучальным працэсе займалі Біблія і старажытныя мовы, у канцы XVIII ст. сталі выкладаць новыя мовы і матэматыку. У 1-й чвэрці ХІХ ст. да каледжа далучаны медыцынскі і юрыдычны факультэты і ён пераўтвораны ва ўніверсітэт. 3 2-й чвэрці ХІХ ст. Гарвардскі ўніверсітэт стаў цэнтрам культуры ЗША.

У складзе ўніверсітэта астранамічная абсерваторыя, выдавецтва (з 1913 года), музеі (параўнальнай заалогіі, мастацкі, германскіх культур, геалагічны і інш.), бібліятэка — адна з самых вялікіх у свеце (11 млн тамоў; акрамя цэнтральнага кніжнага збору мае асобныя бібліятэкі — рэдкіх кніг і рукапісаў, медыцынскую, кітайска-японскую і інш.). Факультэты: тэалагічны, гуманітарны і дакладных навук, энергетыкі і прыкладной фізікі, мастацкі, права, медыцынскі, аховы здароўя, дзяржаўнага кіравання, практычнай адміністрацыі, педагогікі. У Фларэнцыі (Італія) створаны інстытут Гарвардскага ўніверсітэта па даследаванні эпохі Адраджэння.

У Гарвардзе працуе каля 2300 выкладчыкаў і вучыцца каля 6650 студэнтаў і 13 тысяч аспірантаў. Эндаўмент (мэтавы капітал) універсітэта складае 34,9 млрд долараў ЗША.

## Выбітныя выпускнікі

* Барак Абама
* Мішэль Абама
* Джэймс Тобін
* Эдвард Тэйлар
* Сэмюэл Сівал
* Майкл Уіглсварт
* Ісароку Ямамота

## Літаратура

* Гарвардскі універсітэт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
# Такер Карлсан

| Такер Карлсан |
| --- |
| англ.: Tucker Carlson |
|  |
| Нараджэнне | 16 мая 1969(1969-05-16)[…] (57 гадоў)* Сан-Францыска, Каліфорнія, ЗША
 |
| Імя пры нараджэнні | англ.: Tucker Swanson McNear Carlson |
| Бацька | Dick Carlson[d][…] |
| Маці | Lisa McNear[d] |
| Грамадзянства | * ЗША
 |
| Веравызнанне | Епіскапальная царква |
| Партыя | * Рэспубліканская партыя ЗША
* Дэмакратычная партыя ЗША (2020)
 |
| Адукацыя | * Trinity College[d]
* La Jolla Country Day School[d]
* St. George's School[d] (1987)
* The Buckley School[d]
 |
| Месца працы | * CNN
* PBS[d]
* MS NOW[d]
* Fox News Channel
* The Daily Caller[d]
 |
| Узнагароды | Time 100[d] (2021) Salvatori Prize for American Citizenship[d] (2018) |
| Сайт | tuckercarlson.com (англ.) |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Такер Карлсан** (англ.: Tucker Swanson McNear Carlson, нар. 16 мая 1969, Сан-Францыска, ЗША) — амерыканскі кансерватыўны палітычны аглядальнік. Вёў палітычнае ток-шоў на Fox News пад назвай «Вечар з Такерам Карлсанам» з 14 лістапада 2016 года па 21 красавіка 2023 года.

## Палітычныя погляды

З’яўляецца заўзятым супернікам прагрэсівізму і крытыкам іміграцыі ў ЗША, некаторыя апісваюць яго як нацыяналіста. Былы эканамічны лібертарыянец, але зараз падтрымлівае пратэкцыянізм.

Карлсан выступае супраць кантролю над агнястрэльнай зброяй і супраць абортаў.

На думку Карлсана, пытанне аб тым, наколькі чалавечая дзейнасць спрыяе змене клімату, застаецца да канца непазнаным.

Карлсан заявіў, што не лічыць Расію сур’ёзнай пагрозай для ЗША і заклікаў супрацоўнічаць з ёй супраць агульнага ворага ў грамадзянскай вайне ў Сірыі, такога як Ісламская дзяржава. Такер Карлсан з’яўляецца супернікам абвінавачанняў Расіі аб яе ўмяшанні ў прэзідэнцкія выбары ЗША 2016 года.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Такер Карлсан