Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Імперыя Інкаў

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Імперыя Інкаў |
| Tawantinsuyu |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сцяг | Герб |

 |
|  |
| <
 >  >
1438 — 1533 |
| Сталіца | * Куска
 |
| Мова(ы) | Classical Quechua[d], кечуанскія мовы, Aymaran[d], Puquina[d] і Mochica[d] |
| Афіцыйная мова | кечуанскія мовы |
| Плошча | 800 тыс. км² (1438) 2 млн км² (1527) |
| Насельніцтва | 12 млн (1438) 20 млн (1527) |
| Форма кіравання | абсалютная манархія і imperial cult[d] |
| Сапа Інка |
|  • 1438 – 1471 |
Пачакутэк Юпанкі |
|  • 1471 – 1493 |
Тупак Інка Юпанкі |
|  • 1493 – 1525 |
Уайна Капак |
|  • 1525 – 1532 |
Уаскар |
|  • 1532 – 1533 |
Атаўальпа |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Імперыя Інкаў** (кечуа: Tawantin Suyu, Tawantinsuyu, **Таўантынсую**, **Тавантынсую**) — буйнейшая па плошчы і колькасці насельніцтва індзейская раннекласавая дзяржава ў Паўднёвай Амерыцы ў XI—XVI стст. Займала тэрыторыю ад цяперашняга Паста ў Калумбіі да ракі Маўле ў Чылі. Імперыя ўключала ў сябе цалкам тэрыторыі цяперашніх Перу, Балівіі і Эквадора (за выключэннем часткі раўнінных усходніх раёнаў, парослых непраходнай сельвай), часткова Чылі, Аргенціны і Калумбіі. У 1533 г. іспанскія канкістадоры ўсталявалі кантроль над большай часткай імперыі, а ў 1572 годзе дзяржава інкаў спыніла сваё існаванне. Ёсць гіпотэза, што апошнім незалежным прыстанкам інкаў з’яўляецца нязнойдзены горад (краіна) Пайтыты (да сярэдзіны або канца XVIII стагоддзя).

Археалагічныя даследаванні паказваюць, што вялікая колькасць дасягненняў было атрымана ў спадчыну інкамі ад папярэдніх цывілізацый, а таксама ад падначаленых імі суседніх народаў. Да моманту з’яўлення на гістарычнай арэне інкаў у Паўднёвай Амерыцы існаваў шэраг цывілізацый: мачы (культура Мачыка, вядомая каляровай керамікай і ірыгацыйнымі сістэмамі), Уары (гэта дзяржава з’явілася правобразам Імперыі інкаў, хоць насельніцтва гаварыла, відаць, на іншай мове — Аймар) , Чыму (цэнтр — горад Чан-Чан, характэрная кераміка і архітэктура), Наска (вядомыя тым, што стварылі так званыя лініі Наска, а таксама сваімі сістэмамі падземных вадаправодаў, керамікай), Пукіна (цывілізацыя горада Ціаўанака з насельніцтвам каля 40 тысяч чалавек, якая знаходзілася на ўсход ад возера Тытыкака), Чачапояс («Ваяры хмар», вядомыя сваёй грознай крэпасцю Куэлап, якую яшчэ называюць «Мачу-Пікчу поўначы»).

## Літаратура

* Таўантынсу́ю // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 458. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Тауантинсу́йу // Т. 25. Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 299. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Паютэ

Жанчына і дзеці паютэ ў Іасеміцкай даліне
**Паютэ** (саманазвы: *Numa, Nuwuvi*; англ.: Paiute) — група індзейскіх плямён, якая размаўляе на нумійскіх мовах. Жывуць пераважна ў рэгіёне Вялікі Басейн на тэрыторыі ўсходу Каліфорніі, захаду і поўдню Невады, поўдню Юты, паўднёвага ўсходу Арэгона.

Па моўнаму прынцыпу падзяляюцца на паўднёвых і паўночных паютэ. Акрамя таго, да паютэ часам адносяць банак і мона.

Назва **паютэ** паходзіць з іспанскай мовы. Іспанскія пасяленцы на поўначы Мексікі называлі паўднёвых паютэ *Payuchi*. Мяркуецца, што гэта назва магла значыць "сапраўдныя юты".

## Спасылкі

* Paiute
* History: The Paiutes
* Paiutes - History, Modern era, Settlement patterns, Acculturation
# Генетыка

| Генетыка |
| --- |
| Дата заснавання / стварэння | 1900 |
|  |
| Заснавальнік | Грэгар Іаган Мендэль, Гуга дэ Фрыз, Carl Erich Correns[d] і Erich von Tschermak[d] |
| Прадмет вывучэння | геном |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Фрагмент ДНК
**Гене́тыка** (ад стар.-грэч.: genesis — паходжанне) — навука, якая вывучае механізмы спадчыннасці і зменлівасці жывых арганізмаў. Цесна связана з малекулярнай біялогіяй, цыталогіяй, эвалюцыйным вучэннем, селекцыяй.

Ідэі і метады генетыкі выкарыстоўваюць для вырашэння праблем медыцыны, сельскай гаспадаркі, мікрабіялагічнай прамысловасці.

## Класіфікацыя

У залежнасці ад *аб'екта вывучэння* адрозніваюць:

* генетыку мікраарганізмаў,
* генетыку раслін,
* генетыку жывёл,
* генетыку чалавека.

Ад *узроўню даследаванняў*:

* малекулярную генетыку,
* цытагенетыку,
* біяхімічную генетыку,
* папуляцыйную генетыку і інш.

## Гісторыя

Асновы генетыкі закладзены аўстрыйскім натуралістам Г. Мендэлем, які адкрыў законы спадчыннасці (1865), і амерыканскай навуковай школай Т. Моргана, што абгрунтавала храмасомную тэорыю спадчыннасці (1910-я гг.).

Вялікае значэнне для развіцця генетыкі мелі працы амерыканскіх вучоных Г. Мёлера, А. Стэртэванта, Дж. Бідла, Дж. Уотсана, англійскіх генетыкаў Дж. Холдэйна, Ф. Крыка, нямецкіх даследчыкаў Э. Баўра, С. Штубе, шведа Г. Нільсана-Эле.

У СССР у 1920—1930-я гады значны ўклад у генетыку зрабілі працы М. І. Вавілава, М. К. Кальцова, С. С. Чацверыкова, А. С. Сераброўскага, М. П. Дубініна і інш. З сярэдзіны 1930-х гадоў, асабліва пасля 1948 года, савецкай генетыкі былі навязаны погляды Т. Дз. Лысенкі (ён беспадстаўна называў сваё вучэнне мічурынскім); яна была аб'яўлена лжэнавукай, шальмаваліся вучоныя гэтых поглядаў, закрыліся буйныя генетычныя школы. За гэты час хуткае развіццё генетыкі за мяжой, асабліва малекулярнай генетыкі ў 2-й палове 20 ст., дазволіла раскрыць структуру генетычнага матэрыялу, пазнаць механізмы яго функцыянавання.

## Генетычныя хваробы

* Сіндром Піта-Хопкінса

## Гл. таксама

* Генетыка трусаў
* Трансгрэсія

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
# Біялогія развіцця

**Біялогія развіцця** — раздзел сучаснага біялагічнага вучэння пра працэсы індывідуальнага развіцця арганізма ад апладнення і эмбрыянальнага развіцця да нараджэння і смерці.

Як навука пачала фармавацца з сярэдзіны XX стагоддзя на аснове дадзеных малекулярнай біялогіі, эмбрыялогіі, генетыкі. Вывучае розныя аспекты працэсу развіцця на малекулярным, клетачным, тканкавым, органавым і арганізмавым узроўнях, вырашае фундаментальныя праблемы рэалізацыі праграм генетычнай інфармацыі ў ходзе антагенезу і малекулярных асноў фенатыпічных змен, нармальнага і пухліннага росту клетак і клетачных папуляцый, марфагенезу, спецыфікі клетачнай, тканкавай, органавай дыферэнцыроўкі, клетачных узаемадзеянняў, узнікнення і станаўлення рэгулятарных механізмаў, якія забяспечваюць цэласнасць развіцця, крытычных узроўняў у працэсе развіцця, рэгенерацыі і інш.

Дасягненні біялогіі развіцця перспектыўныя ў кіраванні развіццём раслін і жывёл, рэгуляцыі іх колькасці, полу і інш.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
# Анкалогія

**Анкалогія** (ад грэч. ονκος — «пухліна» і грэч. λόγος — «вучэнне») — раздзел медыцыны, які вывучае пухліны, іх этыялогію і патагенез, механізмы і заканамернасці ўзнікнення і развіцця, метады прафілактыкі і лячэння.

## Гл. таксама

* Метастаз
# Імуналогія

**Імунало́гія** — медыка-біялагічная навука аб імунітэце жывых арганізмаў, якая вывучае біялагічныя механізмы самаабароны арганізма ад любога чужароднага рэчыва.

Імуналогія — навука аб будове і заканамернасцях функцыянавання імуннай сістэмы, яе захворваннях і спосабах імунатэрапіі.
Механізмы сералагічных рэакцый вывучае раздзел імуналогіі сералогія.

## Зноскі

## Літаратура

* Імуналогія // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 346. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
# XIX стагоддзе

|  |
| --- |
| 2 тысячагоддзе |
| XVII ст. — XVIII ст. — **XIX ст.** — XX ст. — XXI ст. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-я
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-я
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-я
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-я
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-я
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-я
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-я
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-я
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-я
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-я
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-я
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-я
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |

**XIX стагоддзе** (дзевятна́ццатае стаго́ддзе) пачалося 1 студзеня 1801 года і скончылася 31 снежня 1900 года.

Перадапошняе стагоддзе другога тысячагоддзя. Адзначана такімі з’явамі, як пратэкцыянізм, індустрыялізацыя, урбанізацыя.

## Падзеі

* Індустрыяльная рэвалюцыя
* Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы
* Вайна за незалежнасць Грэцыі
* Грамадзянская вайна ў ЗША
* Паўстанне 1863—1864 гадоў