Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ультрафіялетавае выпраменьванне

| Ультрафіялетавае выпраменьванне |
| --- |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Выява ўльтафіялетавага выпраменьвання Сонца
**Ультрафіялетавае выпраменьванне** (ад лац.: ultra — «за межамі»), скарочана **УФ-выпраменьванне** або **ўльтрафіялет** — нябачнае вокам чалавека электрамагнітнае выпраменьванне, якое займае спектральную вобласць між бачным і рэнтгенаўскім выпраменьваннямі ў межах даўжынь хваляў 10 — 380 нм. , і энергіямі ад 3 да 124 эВ. Від выпраменьвання названы з-за таго, што ўвесь спектр складаецца з электрамагнітных хваляў з частотамі, вышэйшымі за тыя, якія чалавек распазнае як фіялетавы колер.

Ультрафіялетавае святло выпраменьвае Сонца (як і іншыя зоркі), электрычныя дугі, а таксама адмысловыя прылады кшталту лямпаў чорнага святла. Ультрафіялет класіфікуецца як неіанізуючае выпраменьванне, але можа каталізаваць хімічныя рэакцыі, прымушая некаторыя рэчывы свяціцца ці флюарэсцыраваць.

## Гл. таксама

* Інфрачырвонае выпраменьванне
* Электрамагнітнае выпраменьванне
* Гадусол

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ультрафіялетавае выпраменьванне
* Элен, Джэні. *Ultraviolet Radiation: How it Affects Life on Earth*. NASA. 6 верасня 2001 года. (англ.)
# Вібрысы

Кот
Андская лісіца
Янот
**Вібрысы** або **вібрасы** (адз. л.: вібрыса; лац.: vibrissae, ад лац.: vibro - вагаюся, выгінаюся; гутарковая мова - вусы) — датыкальныя механачуллівыя доўгія жорсткія валасы многіх млекакормячых, якія выступаюць над паверхняй поўсцевага покрыва.

Звычайна вібрысы размешчаны групамі на галаве (каля носа, каля вачэй, на верхніх і ніжніх сківіцах і г. д.), часам і на іншых частках цела (у многіх сумчатых, напрыклад, на лапах). Вібрысы ў каціных размешчаны пучкамі каля вачэй. Вельмі падобныя да тыповых валасоў, але таўсцейшыя і даўжэйшыя за іх у некалькі разоў.

Вібрысы — спецыялізаваныя органы пачуццяў. Корань кожнай вібрысы пагружаны ў валасяную сумку і акружаны венознымі поласцямі. Да валасяной сумкі вібрысы падыходзяць сотні нервовых канчаткаў. На галаве вібрысы інервіруюцца трайнічным нервам. Кожнай вібрысе адведзены свой участак у мозгу.

---

У некаторых птушак ёсць цвёрдыя пёры без апушэння, якія служаць вібрысамі.

## Гл. таксама

* Вусы ў чалавека
* Вусікі ў членістаногіх
* Педыпальпы функцыянальны аналаг у павукападобных

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
# Сляпая кішка

Сляпая кішка
**Сляпая кішка**, цэкум (лац.: Caecum — ад грэч. typhlon; адсюль запаленне сляпой кішкі — тыфліт) — прыдатак у месцы пераходу тонкіх кішак у тоўстыя ў вышэйшых пазваночных жывёл (амніёт). Прадстаўляе сабой своеасаблівы загрузны бункер тоўстай кішкі, з якога пачынаюць рух неперавараныя рэшткі ежы.

У паўзуноў сляпая кішка прысутнічае ў зачаткавай форме ў выглядзе невялікага выступу (большае развіццё яна атрымала ў сухапутных чарапах), а ў млекакормячых часта дасягае значных памераў. Птушкі маюць дзве доўгія сляпыя кішкі, якія размяшчаюцца насупраць адна адной (у голубападобных яны, аднак, невялікія, а ў буравеснікападобных і сокалападобных адсутнічаюць).

Кітападобныя, драпежныя, вялікая частка кажаноў маюць невялікую сляпую кішку (а ў насякомаедных і Afrosoricida яна наогул адсутнічае). Наадварот, у траваедных жывёл, даўжыня сляпой кішкі часцяком больш даўжыні цела жывёлы. У коней даўжыня сляпой кішкі складае 1 м пры ёмістасці 34 л. Сляпая кішка траваедных актыўна ўдзельнічае ў пераварванні клятчаткі (змяшчае бактэрыі, якія выклікаюць закісанне).

У некаторых непаўназубых (лац.: Cycloturus sive Myrmedon) маюцца дзве сляпыя кішкі (у даманаў жа іх — тры; адна з іх, няпарная, знаходзіцца ў пачатку тоўстай кішкі, а дзве парныя размяшчаюцца ніжэй). Myrmecobius fasciatus не мае сляпой кішкі.

## Зноскі

## Літаратура

* *Дзержинский Ф. Я., Васильев Б. Д., Малахов В. В.* Зоология позвоночных. 2-е изд. — М.: Издат. центр «Академия», 2014. — 464 с. — ISBN 978-5-4468-0459-7.
* *Константинов В. М., Шаталова С. П.* Зоология позвоночных. — М.: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 2004. — 527 с. — ISBN 5-691-01293-2.
* Слепая кишка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
# Вугляводы

Структурная формула лактозы — дыцукрыду, які ўтрымліваецца ў малацэ
**Вугляво́ды** — агульная назва шырокага класа прыродных арганічных злучэнняў. Гэта арганічныя рэчывы, якія змяшчаюць карбанільную групу і некалькі гідраксільных груп. Назва класа злучэнняў паходзіць ад слоў «вугаль» і «вада», яна была ўпершыню прапанавана К. Шмітам ў 1844 года. З’яўленне такой назвы звязана з тым, што першыя з вядомых навуцы вугляводаў апісваліся брута-формулай Cx(H2O)y, фармальна з’яўляючыся злучэннямі вуглярода і вады.

Тэрмін з’яўляецца найбольш распаўсюджаным у галіне біяхіміі, дзе ён з’яўляецца сінонімам цукрыдаў. Вугляводы падзяляюцца на чатыры хімічныя групы: монацукрыды, дыцукрыды, алігацукрыды і поліцукрыды. Увогуле, монацукрыды і дыцукрыды, якія маюць найменшую малекулярную масу, звычайна называюць цукрамі.

Вугляводы выконваюць шматлікія ролі ў жывых арганізмах. Поліцукрыды служаць для захоўвання энергіі, як то крухмал і глікаген, а таксама з’яўляюцца структурнымі кампанентамі, як то цэлюлоза раслін і хіцін ў членістаногіх. Пяцівугляродны монацукрыд рыбоза з’яўляецца важным кампанентам каферментаў і асновай генетычнай малекулы вядомай як РНК. Дэзоксірыбоза з’яўляецца складовай часткай ДНК. Цукрыды і іх вытворныя рэчывы ўключаюць мноства іншых важных біялагічных малекул, якія гуляюць ключавую ролю ў імуннай сістэме, прадухіленні патагенезу, згусальнання крыві і ў біялогіі развіцця.

## Зноскі

## Літаратура

* *Вусанаў С. А.* Вугляводы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 286. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

## Спасылкі

* Вугляводы Архівавана 29 чэрвеня 2013. з анімацыяй
* Складаныя і простыя вугляводы
* Вугляводы Архівавана 16 мая 2016.
# Кішэчнік

Страўнікава-кішачны тракт чалавека
**Кішэчнік** (лац.: Intestinum) — у пазваночных жывёл — стрававальны тракт ад страўніка да ануса. Тонкі кішэчнік чалавека мае 5 м даўжынёй і 4 см у дыяметры і складаецца з дванаццаціперснай, худой і падуздышнай кішак; тоўсты кішэчнік мае ў даўжыню 2 м, 6 см у дыяметры і складаецца са сляпой, абадочнай, сігмападобнай і прамой кішак. Абодва з'яўляюцца мышачнымі трубамі, унутраны слой якіх ўтрымлівае шчолачны стрававальны сок, нервовыя канчаткі, крывяносныя сасуды. Змесціва кішэчніка павольна прасоўваецца з дапамогай перыстальтыкі (хвалепадобнага руху). Кішэчнікам таксама часам называюць ніжні аддзел стрававальнага тракту беспазваночных.

## Спасылкі

* Кішэчнік Архівавана 17 жніўня 2014. у Вялікай савецкай энцыклапедыі  (руск.)
# Палёўка цёмная

|  |
| --- |
| Палёўка цёмная |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Euarchontoglires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Грандатрад:  | *Glires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Грызуны |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | *Myomorpha* |

|  |  |
| --- | --- |
| Надсямейства:  | *Muroidea* |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Хамяковыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | Палёўкі |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | *Microtus* |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Палёўка цёмная** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Microtus agrestis (Linnaeus, 1761) |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Выклікаюць найменшыя асцярогі IUCN 3.1 *Least Concern* : / 13426  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 632855 |
| NCBI   | 29092 |
| EOL   | 1179633 |
| FW   | 130650 |

 |

 |

**Палёўка цёмная**, **палёўка пашавая** (*Microtus agrestis*) — від грызуноў сямейства хамяковых.

## Апісанне

Даўжыня цела 8—12,8, хваста 2—4 см. Поўсць на спіне шэра-бурая з карычняватым адценнем, брушка светла-шэрае з палевым адценнем.

## Пашырэнне

Пашырана ў Еўразіі. Жыве ў лясной зоне і лесастэпе да Паўночнай Украіны, Варонежскай вобласці Расіі, Паўднёвага Урала, Алтая, Лены. На Беларусі ў невялікай колькасці трапляецца па ўсёй тэрыторыі ў алешніках, на балотах, у поймах рэк і іншых увільготненых і паніжаных мясцінах.

## Асаблівасці біялогіі

Корм раслінны.

Штогод 3—4 прыплоды па 3—6 дзіцянят у кожным.

## Літаратура

* Палёўка цёмная // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с., іл. — 10 000 экз.
# Непатызм

**Непаты́зм** (ад лац.: nepos, Р. скл. nepotis — унук, пляменнік), таксама **кумаўство́** — фаварытызм (напрыклад, пры найманні на працу), які падаецца сваякам або сябрам, па-за залежнасцю ад прафесійных добрых якасцей. У больш вузкім сэнсе — раздача Рымскімі Папамі дзеля ўмацавання сваёй улады прыбытковых пасад, вышэйшых царкоўных званняў або земляў блізкім сваякам. Быў шырока распаўсюджаны ў XV—XVI стст.

## Гісторыя

### У каталіцкай царкве

Непатызм з'явіўся ў Сярэднявеччы, калі Папы Рымскія, клапоцячыся пра ўмацаванне сваёй улады, сталі раздаваць вышэйшыя царкоўныя пасады, у першую чаргу кардынальскія шапкі, сваім сваякам. Імі былі спачатку пляменнікі, адсюль і назва непатызм. Пазней, асабліва ў XV—XVI стст., імі былі незаконнанароджаныя дзеці. Напрыклад, Аляксандр VI зрабіў кардыналам свайго сына Чэзарэ, а Папа Павел III — сваіх унукаў. Непатызм пачынае зжываць сябе да XVIII стагоддзя. Па распараджэнні Папы Інакенція XII, у кардынальскай калегіі мог быць толькі адзін непат. Да XIX стагоддзя непатызм у царкоўнай іерархіі паступова сышлі на нішто.

## У палітыцы

Найвышэйшага размаху непатызм дасягнуў у эпоху Адраджэння, калі Папы Рымскія ператварыліся ў італьянскіх князёў і імкнуліся набыць для свайго шматлікага нашчадства княствы і герцагствы. З'явіліся цэлыя «папскія» дынастыі, такія як сем'і Арсіні, Конці, дэла Роверэ, Медычы, Борджыя, Пікаламіні, Савелі. Пазней з'явіўся тэрмін «чорная знаць»: гэта нашчадкі непатаў, якія сталі княжацкімі ці герцагскімі фаміліямі, такія, як Банкампаньі, Баргезэ, Барберыні, Памфілі, Кіджы, Адэскалькі, Людавізі, Альбані, Русполі, Руфа і шматлікія іншыя.

## У сучаснай палітыцы

У сучасным свеце эксперты таксама адзначаюць існаванне непатызму. У той ці іншай форме ён уласцівы пераважнай большасці краін. Вышэйшыя чыноўнікі, як правіла, не могуць перадаць сваю ўладу дзецям непасрэдна, аднак яны выкарыстоўваюць магчымасці для прадастаўлення сваім блізкім сваякам, напрыклад, кіруючых пасад у буйных бізнес-структурах. Шкода ад непатызму складаецца ў тым, што чалавек, які прызначаецца на новую пасаду, не праходзіць прафесійны адбор і часта не з'яўляецца добрым спецыялістам. У адпаведнай канвенцыі ААН непатызм — разнавіднасць карупцыі.

## Гл. таксама

* Фаварытызм
* Кранізм
* Парнакратыя
* Кумаўскі капіталізм
* Карупцыя
* Алігархія
* Мерытакратыя

## Зноскі

## Спасылкі

* Прызначэнне сваякоў на важныя пасады, або «непатызм»: спроба першых асоб пашырыць сваю сям'ю да маштабаў дзяржавы Архівавана 5 ліпеня 2007.  (руск.)
* Непатызм, або Усемагутныя Папскія Пляменнікі(недаступная спасылка)  (руск.)
# Ферамоны

**Ферамоны** (грэч. φέρω — «несці» грэч. ορμόνη — «падахвочваць, выклікаць») — зборная назва рэчываў — прадуктаў знешняй сакрэцыі, што выдзяляюцца некаторымі відамі жывёл і забяспечваюць хімічную камунікацыю паміж асобінамі аднаго віду. Фэрамоны — біялагічныя маркеры ўласнага віду, лятучыя хемасігналы, кіраўнікі нейраэндакрыннымі паводніцкімі рэакцыямі, працэсамі развіцця, а таксама шматлікімі працэсамі, звязанымі з сацыяльнымі паводзінамі і размнажэннем.

Фэрамоны мадыфікуюць паводзіны, фізіялагічны і эмацыйны стан ці метабалізм іншых асобін таго ж віду. Як правіла, фэрамоны прадукуюцца спецыялізаванымі залозамі.

## Спасылкі

* Pherobase. База даных па ферамонам насякомых.
* The Pherolist. Спіс палавых ферамонаў і атрактантаў матылькоў.
# Марфін

|  |
| --- |
| **Марфін** |
|  |
|  |
| Агульныя |
| Хім. формула | C₁₇H₁₉NO₃ |
| Тэрмічныя ўласцівасці |
| Класіфікацыя |
| Рэг. нумар CAS | 57-27-2 |
| PubChem | 5288826 |
| Рэг. нумар EINECS | 200-320-2 |
| SMILES |
CN1CCC23C4C1CC5=C2C(=C(C=C5)O)OC3C(C=C4)O |
| ChemSpider | 4450907 |

**Марфін** (новалат. *Morphinum*; састарэлы варыянт назвы — *морфій*) — наркотык, адзін з галоўных алкалоідаў опія, утрымоўваецца ў маку снатворным (Papaver somniferum).

## Літаратура

* Марфін // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 144
# Авуляцыя

**Авуляцыя** (ад лац.: Ovulla — яечка) — выхад яйцаклеткі (аацыта другога парадку) з яечніка ў поласць цела пасля разрыву спелага фалікула. З поласці цела яйцаклетка трапляе ў яйцавод (у жанчыны фалопіевы трубы), дзе адбываецца апладненне.

Біялагічны сэнс авуляцыі складаецца ў вызваленні яйцаклеткі ад фалікула для яе апладнення і далейшай транспарціроўкі па палавых шляхах самкі.

## Гл. таксама

* Менструацыя

## Літаратура

* R. Lüllmann-Rauch: Histologie. 1. Auflage. Thieme, Stuttgart 2003. S.417-445. ISBN 3-13-129241-5
# Прыматы

|  |
| --- |
| Прыматы |
|
Магот (*Macaca sylvanus*) |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Euarchontoglires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Грандатрад:  | *Euarchonta* |

|  |  |
| --- | --- |
| Міратрад:  | Прыматападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | **Прыматы** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Primates Linnaeus, 1758 |
| Падатрады і сямействы |
|

Макраносыя малпы (*Strepsirrhini*)
* Карлікавыя лемуры (*Cheirogaleidae*)
* *Lemuridae*
* *Lepilemuridae*
* *Indridae*
* *Daubentoniidae*
* *Loridae*
* Галагавыя (*Galagonidae*)

*HaplorrhiniTarsiidae*
* *Callitrichidae*
* *Cebidae*
* *Aotidae*
* *Pitheciidae*
* Павукападобныя малпы (*Atelidae*)
* *Cercopithecidae*
* *Hylobatidae*
* Гамініды (*Hominidae*)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180089 |
| NCBI   | 9443 |
| EOL   | 1645 |
| FW   | 40700 |

 |

 |

**Прыматы** (*Primates*, ад лац. *Primas*, літар. «Першыя») — адзін з найбольш прагрэсіўных атрадаў плацэнтарных млекакормячых, які ўключае, у тым ліку, малпаў і чалавека.

## Знешні выгляд

Для прыматаў характэрныя пяціпальцавыя вельмі рухомыя верхнія канечнасці (рукі), проціпастаўленне вялікага пальца астатнім (для большасці), пазногці. Цела большасці прыматаў пакрыта валасамі, а ў лемуравых і некаторых шыроканосых малпаў ёсць яшчэ і падшэрстак, з-за чаго іх валасяны полаг можна назваць сапраўдным футрам. Для многіх відаў характэрныя мантыі, грывы, бароды, вусы і іншыя «упрыгожванні».

## Агульная характарыстыка

* бінакулярны зрок
* валасяны полаг
* пяціпальцавая канечнасць
* на пальцах плоскія пазногці
* вялікі палец супрацьпастаўлены ўсім астатнім

```
**Primates**
  ├──Haplorhini
  |    ├──Simiiformes (platyrrhini, catarrhini)
  |    └──Tarsiiformes
  └──Strepsirrhini
       ├──Lorisiformes
       └──Lemuriformes
```

```
Euarchontoglires
  ├──Glires
  |    ├──Грызуны
  |    └──Lagomorpha
  └──Euarchonta
       ├──Scandentia
       └──Primatomorpha
            ├──Dermoptera
            └──**Primates**
```
# Rattus exulans

|  |
| --- |
| *Rattus exulans* |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Euarchontoglires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Грандатрад:  | *Glires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Грызуны |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Мышыныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Murinae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Пацукі |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | Rattus exulans |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Rattus exulans Titian Peale, 1848 |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Выклікаюць найменшыя асцярогі IUCN 3.1 *Least Concern* : / 19330  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180364 |
| NCBI   | 34854 |
| EOL   | 328449 |

 |

 |

**Rattus exulans** — жывёла роду сысуноў сямейства мышыных.

## Назва

Rattus exulans вядомы ў іншых мовах як *малы пацук* (руск.: малая крыса), *ціхаакіянскі пацук* (англ.: Pacific rat), *палінезійскі пацук* (англ.: Polynesian rat).

## Апісанне

*Rattus exulans* адрозніваецца ад іншых пацукоў малымі памерамі. Мае карычневы мех, кароткія тонкія ногі, вялікія вушы. Старыя асобіны дасягаюць у даўжыню 15 см ад галавы да пачатку хваста і важаць да 80 г. Хвост не перавышае даўжыню цела і галавы, на кончыку пакрыты дробнымі лускавінкамі.

*Rattus exulans* усяедны. Вядзе пераважна начны вобраз жыцця. Будуе гняздо ля карэнняў дрэў, хмызнякоў, у скалах. Лёгка узбіраецца на дрэвы.

## Распаўсюджанне

*Rattus exulans* — трэці па распаўсюджанасці пацук пасля шэрага і чорнага. Жыве пераважна ў трапічных краінах Акіяніі і Паўднёва-Усходняй Азіі, аднак сустракаецца і на Новай Зеландыі, Японіі, заходнім узбярэжжы ЗША, дзе клімат умераны. Арэал уключае лугі, хмызнякі і лясы, аднак *Rattus exulans* патрабуе адэкватнага забеспячэння харчам і жыллём (асабліва ва ўмераных шыротах).

Паходзіць з Паўднёва-Усходняй Азіі. Шырокае распаўсюджанне звязана з рассяленнем чалавека. У астранезійскіх народаў было прынята паляванне на *Rattus exulans* і ўжыванне яго мяса ў ежу, таму пацукоў наўмысна завозілі на шматлікія астравы Ціхага акіяна. У нашы дні разглядаецца як шкоднік і вынішчаецца.

## Зноскі

## Спасылкі

* Rattus exulans (Peale, 1848)
* R.J. Pierce, Kiore (Rattus exulans) impact on breeding success of Pycroft's petrels and little shearwaters
* MERE ROBERTS, Origin, Dispersal Routes, and Geographic Distribution of Rattus exulans, with Special Reference to New Zealand
# Амерыканскі бізон

|  |
| --- |
| Амерыканскі бізон |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Laurasiatheria* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Парнакапытныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | Жвачныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Пустарогія |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | Быкі |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | Бізоны |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Амерыканскі бізон** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Bison bison Linnaeus, 1758 |
| Сінонімы |
| Bison americanus |
| Ахоўны статус |
| Блізкія да ўразлівага становішча IUCN 3.1 *Near Threatened* : / 2815  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180706 |
| NCBI   | 9901 |
| EOL   | 328109 |
| FW   | 44511 |

 |

 |

Амерыканскі бізон
**Амерыканскі бізон** (*Bison bison*) — від пустарогіх падсямейства быкоў (*Bovinae*). Ён вельмі блізкі да зубра, і абодва віды могуць без абмежаванняў спароўвацца, даючы плоднае патомства — зубрабізонаў. Па гэтай прычыне іх часам разглядаюць як адзін від.

## Апісанне

Бізон анамальна светлай масці ў Сафары-парку Лі Г. Сіманса, Ашланд, Небраска
Бізон дасягае 2,5-3 метраў у даўжыню і да 2 метраў у вышыню. Густая поўсць шэра-бурага колеру, на галаве і на шыі чорна-бурага. Пярэдняя частка цела пакрытая больш доўгімі валасамі. Галава масіўная, з шырокім ілбом; кароткія тоўстыя рогі разыходзяцца ў бакі, канцы ж іх заварочваюцца ўнутр; вушы кароткія і вузкія; вочы вялікія, цёмныя, шыя кароткая.

## Распаўсюджанне

Быў пашыраны ад паўночна-заходняй і цэнтральнай Канады на поўдзень да цэнтралнай Мексікі. У ХІХ ст. амаль знішчаны. Колькасць часткова адноўлена, пераважна на ахоўных тэрыторыях ЗША і Канады (некалькі дзесяткаў тысяч галоў). Акліматызаваны ў цэнтральнай Алясцы, завезены ў запаведнік Асканія-Нова (Украіна).

Ахоўваецца.

## Паводзіны

Раней летам бізоны пасвіліся на шырокіх раўнінах, а на зіму заходзілі ў лясістыя мясціны, качавалі на поўдзень, а ўлетку зноў вярталіся на поўнач.

Стэпавыя кормяцца ў асноўным травой, да 25 кг травы ў дзень, узімку старой травой. Лясныя яшчэ ядуць мох, лішайнікі, галіны. Могуць карміцца пры снезе да 1 м глыбінёй. Густая поўсць добра абараняе бізона. Лёгка пераносяць 30-градусныя маразы. Узімку шукаюць маласнежныя ўчасткі.

## Размнажэнне

Палаваспеласць у 2—3 гады. У прыплодзе звычайна адно цяля.
# Пладовае цела грыба

Баравік
**Пладовае цела** (**спарака́рп**, ці **карпафо́р**) — рэпрадуктыўная частка арганізма грыба, якая ўтвараецца з пераплеценых гіфаў міцэлію. Функцыяй пладовага цела з'яўляецца ўтварэнне спор, якія ўзнікаюць у выніку палавога працэсу (такія споры завуць *меяспорамі*, у адрозненне ад *мітаспор*, што ўтвараюцца без палавога працэсу, вегетатыўна). Ва ўжытку пладовае цела звычайна завецца проста «грыб». Пладовае цела аскаміцэтаў завуць таксама **аскака́рп** ці **аско́ма**, а базідыяміцэтаў — **базідыяка́рп** ці **базідыёма**.

Пладовымі целамі завуць таксама спараносныя органы слізявікоў.

Ведаць будову і прыкметы пладовых целаў карысна любому грыбніку, гэта дапаможа граматна і дакладна вызначаць грыбы пры зборы.
Асабліва важна ўмець упэўнена адрозніваць атрутныя грыбы і падобныя на іх ядомыя.

## Гл. таксама

* Грыб