Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Плацэнтарныя

|  |
| --- |
| Плацэнтарныя |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | **Плацэнтарныя** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Placentalia Huxley, 1880 |
| Сінонімы |
| * Eutheria Gill, 1872
 |
| Надатрады |
| * *Afrotheria*
* *Xenarthra*
* *Euarchontoglires*
* *Laurasiatheria*
* † *Meridiungulata*
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 179925 |
| NCBI   | 9347 |
| EOL   | 2844801 |
| FW   | 91965 |

 |

 |

**Плацэнтарныя** або **вышэйшыя звяры** (стар.-грэч.: Ἀνώτερα — Eutheria, Huxley, 1880; *Placentalia*, ад placenta — плацэнта) — найбольш распаўсюджаная кагорта сысуноў, якая лічыцца таксама найбольш высокаразвітай. Іншай кагортай з'яўляюцца сумчатыя (*Metatheria*, *Marsupialia*). Адметнай прыкметай плацэнтарных з'яўляецца нараджэнне ў адносна развітой стадыі.

## Класіфікацыя

* Eutheria
	+ *Afrotheria*
	+ *Exafroplacentalia*
		- *Xenarthra*
		- *Boreoeutheria*
			* *Laurasiatheria*
			* *Euarchontoglires*

## Гл. таксама

* Крэадонты
* Гліптадонты
# Разцы

**Ротавая поласць**:
1. Верхняя губа (лац.: Labium superius)
2. Дзясна (лац.: Gingiva)
3. Цвёрдае паднябенне (лац.: Palatum durum)
4. Мяккае паднябенне (лац.: Palatum molle)
5. Язычок (лац.: Uvula palatina)
6. Паднябенная міндаліна (лац.: Tonsilla palatina)
7. Перашыек зева (лац.: Isthmus faucium)
8. Вялікія карэнныя зубы (лац.: Dentates molares)
9. Малыя карэнныя зубы (лац.: Dentates premolares)
10. Іклы (лац.: Dentes canini)
11. Разцы (лац.: Dentes incisivi)
12. Язык (лац.: Lingua)
**Разцы** (лац.: Dentes incisivi) — зубы для адкусвання ежы.

Разцы адносна вострыя і размешчаны ў пярэдняй частцы сківіцы. Чалавек у верхняй і ніжняй сківіцы мае па двы цэнтральныя і два бакавыя разцы, з якіх два цэнтральныя верхняй сківіцы буйнейшыя. Іклы і разцы — пярэднія зубы. У розных відаў сысуноў разцы на працягу эвалюцыі зведалі розныя ператварэнні. У сланоў, напрыклад, верхнія разцы ўтвараюць біўні. У грызуноў і зайцападобных разцы маюць асаблівае значэнне, гэта адна з галоўных адметнасцей тых атрадаў. У жвачных у верхняй сківіцы няма разцоў, а проціпастаўленай перашкодай для разцоў ніжняй сківіцы служыць паднябенне.

## Літаратура

* Зубы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
# Зайцападобныя

|  |
| --- |
| Зайцападобныя |
|
Заяц-русак |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | **Зайцападобныя** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Lagomorpha Brandt, 1855 |
| Арэал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180105 |
| NCBI   | 9975 |
| EOL   | 1686 |
| FW   | 42151 |

 |

 |

**Зайцападобныя** (*Lagomorpha*) — атрад млекакормячых.

## Апісанне

Даўжыня цела 12-51 см (і больш). Пярэднія канечнасці 5-пальцавыя, заднія 4-пальцавыя; падэшвы пакрытыя валасамі.

У самастойны атрад былі выдзелены толькі ў сяр. ХХ ст.; да гэтага іх лічылі падатрадам грызуноў, ад якіх яны прынцыпова адрозніваюцца наяўнасцю двух пар разцоў у верхняй сківіцы (пярэднія буйныя, долатападобныя; ззаду, непасрэдна за імі, размяшчаецца пара больш дробных разцоў, круглявых або авальных у сячэнні); маюцца таксама істотныя адрозненні ў будове ўнутраных органаў. Разцы растуць пастаянна на працягу ўсяго жыцця жывёлы; эмаль на іх пярэдняй паверхні значна таўшчэйшая, чым на задняй, таму зубы сціраюцца нераўнамерна і рэжучы край заўсёды востры. Іклы адсутнічаюць, паміж разцамі і шчочнымі зубамі вялікі прамежак.

Выключна расліннаедныя.

## Пашырэнне

Паходзяць, відаць, ад прымітыўных насякомаедных у канцы крэйдавага перыяду. Найбольш старажытныя знаходкі — у адкладах верхняга палеацэна. У атрадзе 2 сучасных сямействы, якія моцна адрозніваюцца па памерах і вонкавым выглядзе — пішчухавыя і зайцавыя.

Пашыраны ўсесветна, акрамя Антарктыды, поўдня Паўднёвай Амерыкі, Мадагаскара і шэрагу іншых астравоў. Зайцавыя паспяхова акліматызаваны ў Аўстраліі, Новай Зеландыі і на некаторых акіянічных астравах. Засяляюць розныя ландшафты — ад арктычных тундраў да трапічных лясоў і пустыняў; у горы паднімаюцца да альпійскага і субальпійскага паясоў.
# Манагамія

|  |
| --- |
| Міжасобасныя адносіны |
| Тыпы адносін |
| * Агамія
* Шлюб
* Bromance
* Удаўство
* Грамадзянскае партнёрства
* Сяброўства
* Жонка
* Значны іншы
* Канкубінат
* Куртызанка
* Палюбоўнік (палюбоўніца)
* Манагамія
* Муж
* Аднаполыя сувязі
* Педэрастыя
* Паліаморыя
* Палівернасць
* Палігамія
* Сваяцтва
* Рамантычныя
* Сям’я
* Сексуальны партнёр
* Сужыццё
* Адносіны для секса
 |
| Падзеі |
| * **Асабістае жыццё Флірт
* Шлюб
* Развод
* Спатканне
* Растанне
* Палавы акт
* Шлюбная здрада
* Заляцанне
 |
| Пачуцці і эмоцыі |
| * Блізкая сувязь
* Цяга
* Камперсія
* Закаханасць
* Каханне
	+ эрас
	+ філія
	+ старгэ
	+ агапэ
* Прыхільнасць
* Рэўнасць
* Платанічнае каханне
* Рамантычнае каханне
* Страсць
 |
| Учынкі |
| * Калым (Пасаг)
* Гіпергамія
* Шлюбная здрада
* Секс
* Выкраданне нявесты
 |
| Гвалт у адносінах |
| * Аб’юзіўныя адносіны
* У сям’і
* Над дарослымі
* Над дзецьмі
* Падлеткавы гвалт
 |
| * Г
* Р
* П
 |

**Манагамія** (ад грэч. μονος — адзіны і γάμος — шлюб) — гістарычная форма шлюбу і сям’і, пры якой у шлюбным саюзе знаходзяцца два прадстаўнікі процілеглых палоў. Супрацьпастаўляецца палігаміі, калі прадстаўнік аднаго полу мае больш 1 партнёра процілеглага полу.

Манагамія таксама існуе ў аднаполым шлюбе (у тых краінах, дзе такія шлюбы прызнаюцца законам).

## Манагамія ў жывёл

Лебедзі ствараюць пары на некалькі гадоў
Манагамія ў жывёл — адносіны паміж поламі, якія характарызуюцца тым, што самец на працягу больш-менш працяглага тэрміну спароўваецца з адной вызначанай самкай і звычайна бярэ ўдзел у доглядзе нашчадкаў. Манагамія назіраецца ў большасці птушак, прычым лебедзі, буслы, арлы, грыфы злучаюцца ў пары на некалькі гадоў, у асобных выпадках — на ўсё жыццё, іншыя — толькі на адзін сезон, растаючыся пасля вывядзення і выкормлівання птушанят (напрыклад, гусі) ці нават адразу пасля ўладкавання гнязда, яшчэ да адкладкі яек (шматлікія качкі). Усе дзікія гусі манагамныя. Сярод сысуноў малпы ўтвараюць пары на некалькі гадоў; ваўкі, пясцы, лісіцы, барсукі, гарнастаі, бабры — рэдка больш як на адзін сезон. Да манагаміі часам адносяць таксама адносіны насякомых і іншых беспазваночных, у якіх абодва полы (ці толькі самцы) паміраюць неўзабаве пасля аднакратнага спаравання (самкі — пасля адкладкі яек).

## Гл. таксама

* Палігамія
* Агамія
* Шлюб
# Праміскуітэт

**Праміскуітэт** (ад лац. *promiscuus* — змяшаны, агульны) — бязладныя, нічым не абмежаваныя палавыя сувязі са шматлікімі партнёрамі. Праміскуітэт сустракаецца як сярод мужчын, так і сярод жанчын.

## Гісторыя

Тэрмін «праміскуітэт» быў уведзены ў XIX стагоддзі для пазначэння меркаванай стадыі неўпарадкаваных палавых адносін у першабытным чалавечым грамадстве, якія папярэднічалі ўзнікненню шлюбу і сям’і. Аднак здагадка аб такой стадыі дагэтуль не пацвердзілася, бо праміскуітэт непасрэдна не назіраўся ні ў аднаго народа ні ў старажытнасці, ні ў сучасных адсталых грамадствах. Пры гэтым з’ява праміскуітэта досыць лёгка рэканструюецца з дапамогай дадзеных этнаграфіі і пры даследаванні назіранняў за найблізкімі сваякамі чалавека ў жывёльным міры .

## Гл. таксама

* Гетэрызм
* Групавы шлюб
* Палігамія
* Шлюбная здрада
* Свінг
* Флінг

## Крыніцы
# Марская свінка

|  |
| --- |
| Марская свінка |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Euarchontoglires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Грандатрад:  | *Glires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Грызуны |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | *Hystricomorpha* |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраатрад:  | *Hystricognathi* |

|  |  |
| --- | --- |
| Парватрад:  | *Caviomorpha* |

|  |  |
| --- | --- |
| Надсямейства:  | Свінкападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Свінкавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | *Cavia* |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Марская свінка** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Cavia porcellus Linnaeus, 1758 |
| Сінонімы |
| * *Mus porcellus*
* *Cavia cobaya*
* *Cavia anolaimae*
* *Cavia cutleri*
* *Cavia leucopyga*
* *Cavia longipilis*
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584713 |
| NCBI   | 10141 |
| EOL   | 326924 |
| FW   | 233628 |

 |

 |

**Марская свінка** (*Cavia porcellus*) — грызун сямейства свінкавых.

## Апісанне

Даўжыня цела ад 25 да 35 см і залежыць ад пароды. Хвост як правіла адсутнічае. Дарослы самец марской свінкі важыць 800—1500 г, а самка — 600—1200 г. Прыродная афарбоўка карычнева-шэрая, з больш светлым брушкам. Выкарыстоўваюцца ў якасці дэкаратыўных і лабараторных жывёл. Выведзена шмат парод, якія адрозніваюцца структурай, даўжынёй і афарбоўкай поўсці. Пароды свойскіх марскіх свінак падзяляюцца на групы: кароткапоўсцевыя (селфы, агуці і многія іншыя), даўгапоўсцевыя (шэлці, тэкселі, мерына і іншыя), шорсткапоўсцевыя (абісінцы, амерыканскія тэддзі, рэкс і г. д.), парода без поўсці (Болдуін, скініі). Будова цела хатніх марскіх свінак значна адрозніваецца ад будовы цела іх дзікіх братоў.
# Зайцы

|  |
| --- |
| Зайцы |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Lepus americanus |  Lepus arcticus |
|  Заяц-русак |  Lepus nigricollis |

Заяц-русак (*Lepus europaeus*) |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Зайцападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Зайцавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Род:  | **Зайцы** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Lepus Linnaeus, 1758 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180111 |
| NCBI   | 9980 |
| EOL   | 10840 |
| FW   | 42176 |

 |

 |

**Зайцы́** (*Lepus*) — род млекакормячых сямейства зайцавых атрада зайцападобных.

Выдзяляецца каля 23 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы і Афрыцы. Найбольш вядомыя заяц-бяляк, заяц-русак, талай.

Даўжыня да 75 см, маса да 7 кг. Заднія канечнасці звычайна значна даўжэйшыя за пярэднія. Вушы доўгія, хвост кароткі. Размнажаюцца да 5 разоў за год. Дзіцяняты (2—8) нараджаюцца відушчыя, укрытыя поўсцю, здольныя адразу бегаць. Кормяцца травяністай расліннасцю, карой, пупышкамі, галінкамі дрэў і кустоў, сенам і інш.

Аб’екты палявання.

## Літаратура

* Зайцы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
# Пішчухавыя (млекакормячыя)

|  |
| --- |
| Пішчухавыя |
|
*Ochotona princeps* |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Зайцападобныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | **Пішчухавыя** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Ochotonidae Thomas, 1897 |
| Сінонімы |
| * Lagomina Gray, 1825
* Lagomyidae Lilljeborg, 1866
* Prolaginae Gureev, 1960
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180106 |
| NCBI   | 9976 |
| EOL   | 1688 |
| FW   | 42155 |

 |

 |

**Пішчухавыя**, **Пішчухі**, **Сенастаўкі** (*Ochotonidae*) — сямейства млекакормячых атрада зайцападобных.

## Апісанне

Даўжыня да 28 см, маса да 240 г. Вушы круглыя, кароткія. Вібрысы доўгія. Хвост вельмі кароткі. Афарбоука бура-карычневых адценняў. Моцна свішчуць і пішчаць (адсюль назва).

## Пашырэнне

Існуе 1 род, 20 відаў. Пашыраны ў Паўднёва-Усходняй Еўропе, Азіі, на паўночным захадзе Паўночнай Амерыкі. Жывуць пераважна калоніямі ў норах на адкрытых мясцінах раўнін і высакагор’я. На Беларусі жылі ў познім антрапагене.

## Асаблівасці біялогіі

Расліннаедныя. На зіму назапашваюць сухую траву (адсюль другая назва). Нараджаюць да 7 дзіцянят 2—3 разы за год.

Некаторыя віды — носьбіты ўзбуджальніка чумы.

## Літаратура

* *Самусенка Э.* Пішчухавыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
# Лаўразія

**Лаўразія** — паўночны з двух кантынентаў (паўднёвы — Гандвана), на якія распаўся протакантынент Пангея ў эпоху мезазоя. Складовымі часткамі Лаўразіі былі сучасныя Еўразія і Паўночная Амерыка, якія ў сваю чаргу адкалоліся адзін ад аднаго ад 135 да 200 мільёнаў гадоў таму.

Лаўразія — звышкантынент, які існаваў як частка разлома протакантынента Пангея ў эпоху позняга мезазоя.

## Гл. таксама

* Суперкантынент
* Тэктоніка пліт
* Лаўразіятэрыі