Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Прафесар-эмерыт

**Прафесар-эмерыт** (ад лац.: emeritus «заслужаны, які адслужыў, стары») — тытульнае абазначэнне для прафесараў, якія ў сувязі з паважным узростам вызваленыя ад большасці сваіх службовых абавязкаў, але працягваюць выконваць некаторыя з іх.

Статус эмерыта не раўназначны статусу пенсіянера. Калі прафесар, які выйшаў на пенсію, цалкам спыняе выкананне прафесійных функцый, то прафесар-эмерыт працягвае часткова выконваць свае функцыі, напрыклад выконваючы ролю навуковага кіраўніка або кансультанта, з'яўляючыся старшынёй або сябрам савета па абароне дысертацый і інш. Пасля атрымання такога статусу грашовае ўтрыманне асобы, як правіла, значна вышэй звычайнай пенсіі і прыблізна адпавядае апошняй зарплаце. Прафесар-эмерыт звычайна ўжо не ажыццяўляе паўнавартаснай выкладчыцкай дзейнасці і не займае адміністрацыйныя пасады (напрыклад, прафесар-эмерыт ужо не можа ўзначальваць кафедру або факультэт), але працягвае ажыццяўляць навуковыя даследаванні, кіраваць навуковымі працамі маладых навукоўцаў (у тым ліку дыпломнымі, магістарскімі і доктарскімі дысертацыямі), быць членам экзаменацыйных камісій, выконваць экспертныя функцыі для дзяржаўных органаў і інш.

Аналагічны статус могуць атрымліваць акрамя прафесароў таксама і царкоўныя іерархі. Напрыклад, Бенедыкт XVI пасля свайго адрачэння атрымаў тытул «Папа-эмерыт» (лац.: Papa Emeritus), а Уладзіслаў Блін — тытул біскупа-эмерыта.
# Мыш дамавая

|  |
| --- |
| Дамавая мыш |
|  |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Euarchontoglires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Грандатрад:  | *Glires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Грызуны |

|  |  |
| --- | --- |
| Сямейства:  | Мышыныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падсямейства:  | *Murinae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Від:  | **Дамавая мыш** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Mus musculus L., 1758 |
| Падвіды |
| * *Mus musculus bactrianus*
* *Mus musculus castaneus*
* *Mus musculus domesticus*
* *Mus musculus gentilulus*
* *Mus musculus musculus*
 |
| Арэал |
|  |
| Ахоўны статус |
| Выклікаюць найменшыя асцярогі IUCN 3.1 *Least Concern* : / 13972  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180366 |
| NCBI   | 10090 |
| EOL   | 328450 |
| FW   | 104205 |

 |

 |

**Дамавая мыш** (*Mus musculus*) — млекакормячая жывёла сямейства мышападобных.

Сінантропны від. Шырока распаўсюджана, звычайная па ўсёй Беларусі (у паўночнай частцы форма падобная да тыповай дамавой мышы, у паўднёвай — да курганчыкавай). Жыве ў свірнах, складах, гумнах і іншых пабудовах, летам трапляецца ў садах, на палях і агародах на адлегласці да 1—2 км ад жылля. Корм — фураж, харчовыя прадукты. Дае 8—10 прыплодаў за год, да 9 мышанят у кожным.

Свірнавы і палявы шкоднік, псуе прамысловыя тавары. Пераносіць узбуджальнікаў небяспечных хвароб.

## Зноскі

## Літаратура

* Дамавая мыш // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
# Вавёркападобныя

|  |
| --- |
| Вавёркападобныя |
|
Вавёрка звычайная (*Sciurus vulgaris*) |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | Чацвераногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас:  | Млекакормячыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падклас:  | Звяры |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфраклас:  | Плацэнтарныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надатрад:  | *Euarchontoglires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Грандатрад:  | *Glires* |

|  |  |
| --- | --- |
| Атрад:  | Грызуны |

|  |  |
| --- | --- |
| Падатрад:  | **Вавёркападобныя** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Sciuromorpha Brandt |
| Сямействы |
| * апладонтыевыя (*Aplodontiidae*)
* вавёркавыя (*Sciuridae*)
* соневыя (*Gliridae*)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180134 |
| NCBI   | 33553 |
| EOL   | 2846678 |
| FW   | 41481 |

 |

 |

**Вавёркападобныя** (*Sciuromorpha*), падатрад грызуноў (*Rodentia*). З 2005 паводле класіфікацыі Карлтана і Мусера да падатраду адносяць наступныя сямействы:

* апладонтыевыя (*Aplodontiidae*)
* вавёркавыя (*Sciuridae*)
* соневыя (*Gliridae*)

Апошніх раней адносілі да мышападобных, аднак форма іх інфраарбітальнага канала прымусіла перагледзець месца соневых у біялагічнай класіфікацыі.

## Літаратура

* Michael D. Carleton, Guy G. Musser: *Order Rodentia*. In: Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): *Mammal Species of the World*. 3. Ausgabe. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, S. 745-1600, ISBN 0-8018-8221-4.
# Эацэн

| Эацэн |
| --- |
|  |
| Названа ад | світанне |
| Кім названа | Чарлз Лаель[d] |
| Дата пачатку | 56000 тысячагоддзе да н.э. |
| Дата заканчэння | 33900 тысячагоддзе да н.э. |
| Колер (шаснаццатковы трыплет) | FEB979 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Эацэн** — геалагічная эпоха палеагенавага перыяду.

Эацену папярэднічаў палеацэн. Наступная за эацэнам геалагічная эпоха — алігацэн.

Назва «Эацэн» грэчаскага паходжання, яе прапанаваў шатландскі геолаг Чарлз Лаель.

Эпоха эацэна скончылася 33,9 мільёна гадоў таму.

Асноўнай падзеяй эацэна было з’яўленне першых «сучасных» млекакормячых.

Эпоха эацэна характарызуецца развіццём трапічнай расліннасці. Адклады эпохі эацэна далі пачатак радовішчам нафты, газу, бурага вугалю.

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эацэн
* «Субтропікі» за палярным кругам 53 мільёна гадоў назад

| сістэма | аддзел | ярус | Узрост, млн гадоў назад |
| --- | --- | --- | --- |
| Неаген | Міяцэн | Аквітан | **менш** |
| Палеаген | Алігацэн | Хацкі | 23,03—28,4 |
| Рупельскі | 28,4—33,9 |
| Эацэн | Прыабонскі | 33,9—37,2 |
| Бартонскі | 37,2—40,4 |
| Лютэцкі | 40,4—48,6 |
| Іпрскі | 48,6—55,8 |
| Палеацэн | Танецкі | 55,8—58,7 |
| Зеландскі | 58,7—61,7 |
| Дацкі | 61,7—65,5 |
| Мел | Верхні | Маастрыхцкі | **больш** |
| Падзел палеагену прыведзены ў адпаведнасці з IUGS па стане на ліпень 2009 года |
# Алігацэн

| Алігацэн |
| --- |
|  |
| Кім названа | Heinrich Ernst Beyrich[d] |
| Дата пачатку | 33900 тысячагоддзе да н.э. |
| Дата заканчэння | 23030 тысячагоддзе да н.э. |
| Колер (шаснаццатковы трыплет) | FEC386 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Алігацэн** (стар.-грэч. Ὀλίγος — «невялікі» + καινός — «новы») — апошняя эпоха палеагенавага перыяду, якая пачалася 33,9 млн гадоў таму і якая скончылася 23,03 млн гадоў таму. Эпосе алігацэна папярэднічае эпоха эацэна, а паслядоўніцай з’яўляецца эпоха міяцэна, якая адкрыла неагенавы перыяд.

## Зноскі

| сістэма | аддзел | ярус | Узрост, млн гадоў назад |
| --- | --- | --- | --- |
| Неаген | Міяцэн | Аквітан | **менш** |
| Палеаген | Алігацэн | Хацкі | 23,03—28,4 |
| Рупельскі | 28,4—33,9 |
| Эацэн | Прыабонскі | 33,9—37,2 |
| Бартонскі | 37,2—40,4 |
| Лютэцкі | 40,4—48,6 |
| Іпрскі | 48,6—55,8 |
| Палеацэн | Танецкі | 55,8—58,7 |
| Зеландскі | 58,7—61,7 |
| Дацкі | 61,7—65,5 |
| Мел | Верхні | Маастрыхцкі | **больш** |
| Падзел палеагену прыведзены ў адпаведнасці з IUGS па стане на ліпень 2009 года |
# Міяцэн

| Міяцэн |
| --- |
|  |
| Кім названа | Чарлз Лаель[d] |
| Дата пачатку | каля 23030 тысячагоддзе да н.э. |
| Дата заканчэння | каля 5333 тысячагоддзе да н.э. |
| Колер (шаснаццатковы трыплет) | FFFF00 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Міяцэ́н** (англ.: Miocene, ад стар.-грэч.: μείων — меншы, менш значны і καινός — новы, сучасны) — першая эпоха неагенавага перыяду. Пачалася 23,03 мільёна гадоў назад і скончылася 5,333 мільёна гадоў назад. Эпосе міяцэну папярэднічае эпоха алігацэну, а паслядоўніцай з’яўляецца эпоха пліяцэну.

Аўтар тэрміна — шатландскі вучоны Чарлз Лаель, які прапанаваў падзяліць трацічны перыяд на чатыры геалагічных эпохі (уключаючы міяцэн) у першым томе яго кнігі «Асновы геалогіі» (1830) (у вынаходстве тэрміна яму таксама дапамагаў яго сябар — В. В’ювел (Rev. W. Whewell). Лаель тлумачыць сваю назву тым, што *меншая частка* (18 %) закамянеласцей (якія ён тады вывучаў) гэтай эпохі можа быць суаднесена з *сучаснымі (новымі)* відамі.

## Зноскі

## Спасылкі

* *Міяцэнавы аддзел (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі  (Праверана 30 кастрычніка 2009)
* Геахраналагічная шкала — геалагічныя перыяды ў палеанталогіі
# Галацэн

| Галацэн |
| --- |
|  |
| МФА | /ˈhɒl.əsiːn/ |
| Кім названа | Paul Gervais[d] |
| Дата пачатку | 9701 да н.э. |
| Колер (шаснаццатковы трыплет) | FEEBD2 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Галацэн** (грэч. ὅλος — «целы, увесь» + καινός — «новы») — сучасная геалагічная эпоха, апошні ў гісторыі Зямлі адрэзак чацвярцічнага перыяду, які лічаць на тэрыторыях, што былі пакрыты ў антрапагене ледавіком, пасляледавікоўем. Тэрмін «галацэн» прапанаваны ў 1869 годзе французскім даследчыкам П.Жарвэ. Паводле радыевугляроднага датавання большасць даследчыкаў вызначае мяжу плейстацэну — галацэну датай 10,3 тыс. гадоў таму назад. У пачатку галацэнам вызначылася сучасная занальнасць расліннага покрыва, з зямлі зніклі апошнія прадстаўнікі мамантавага палеалітычнага комплексу, адбыўся пераход ад палеаліту да мезаліту. Галацэнавы гарызонт у адпаведнасці са зменамі кліматычных фаз складаецца з 3 падгарызонтаў. Ранні (10,3 — 8 тыс. гадоў таму назад) уключае прэбарэальны (10,3 — 9,2 тыс. гадоў) і барэальны (9,2 — 8 тыс. гадоў) перыяды з халодным і ўмераным кліматам. Сярэдні (8 — 2,5 тыс. гадоў назад) падзяляецца на вельмі цёплы і вільготны атлантычны (кліматычны оптымум галацэна, 8 — 5 тыс. гадоў) і ўмераны сухі суббарэальны (5 — 2,5 тыс. гадоў) перыяды. У познім сучасным субатлантычным перыядзе (пачаўся 2,5 тыс. гадоў таму назад) усталявалася ўмеранае вільготнае надвор'е. Пры гэтым па дадзеных палеакліматычных рэканструкцый увесь час адбывалася чаргаванне пацяпленняў і пахаладанняў, што дазволіла даследчыкам вылучыць у кожным з перыядаў адпаведныя этапы. Пачатак ранняга галацэну лічаць мяжой палеаліту і мезаліту, на працягу ўсяго этапу (у эпоху мезаліту) адбывалася засяленне чалавекам тэрыторыі Беларусі.

## Гл. таксама

* Геахраналагічная шкала
* Апошні ледніковы максімум
* Антрапацэн

## Зноскі

## Літаратура

* *Вознячук, Л. Н., Вальчик, М. А.* Морфология, строение и история развития долины Немана в неоплейстоцене и голоцене = Morphology, geology and development of the Niemen valley in neopleistocene and holocene = Марфалогія, будова і гісторыя развіцця даліны Нёмана ў неаплейстацэне і галацэне / Л. Н. Вознячук, М. А. Вальчик; Академия наук Белорусской ССР, Институт геохимии и геофизики. — Мн.: Наука и техника, 1978. — 211 с.
* *Калечыц, А. Г.* Галацэн / А. Г. Калечыц // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А — К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 212. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* *Лукашев, К. И.* Развитие биосферы в голоцене / Академия наук Белорусской ССР, Институт геохимии и геофизики. — Мн.: Наука и техника, 1978. — 177, [1] c.
* *Саидова, Х. М.* Экология шельфовых сообществ фораминифер и палеосреда голоцена Берингова и Чукотского морей / Российская АН, Институт океанологии им. П. П. Ширшова. — М.: Наука, 1994. — 95 с. — ISBN ISBN 5-02-003578-5.
# Чатырохногія

|  |
| --- |
| Чатырохногія |
|
1-ы шэраг (земнаводныя): *Mercurana myristicapalustris*, кольчатая чарвяга;
2-і шэраг (сінапсіды): аўстралійская яхідна, бурчэлава зебра;
3-і шэраг (заўрапсіды): сінайская агама, каралеўская крачка |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі[паказаць]

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Другаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Хордавыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Пазваночныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Інфратып:  | Сківічнаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | **Чацвераногія** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Tetrapoda Hatschek & Cori, 1896 |
| Падгрупы |
| * Земнаводныя (Amphibia)
* Рэптыліяморфы (Reptiliomorpha)
	+ † Розныя вымерлыя клады
	+ Амніёты (Amniota)
		- Сінапсіды (Synapsida): сысуны і вымерлыя сваякі
		- Заўрапсіды (Sauropsida): паўзуны і птушкі
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 914181 |
| NCBI   | 32523 |
| EOL   | 4712200 |
| FW   | 137279 |

 |

 |

**Чатырохногія** (*Tetrapoda*) — надклас хрыбетных жывёл, які аб'ядноўвае ўсіх хрыбетнікаў, за выключэннем рыб.

Чатырохногія маюць чатыры канечнасці ці паходзяць ад жывёл з чатырма канечнасцямі (напрыклад змеі). Асноўнымі класамі з'яўляюцца рэптыліі, птушкі, земнаводныя і сысуны.

Продкамі чатырохногіх з'яўляюцца рыбы, якія ў ходзе эвалюцыі выйшлі з вады. Адбылося гэта прыкладна 350 млн г. да н. э.

## Гл. таксама

* Сеймурыя